Shloka 77
Steya-doṣa-nirūpaṇa (On the Nature and Gravity of Theft) — within the Hayagrīva–Agastya Saṃvāda frame
Devanagari script
भोगेच्छया तु यो मद्यं पिबेत्स मानुषाधमः / प्रायश्चितं न चैवास्य शिलाग्निपतनादृते
Transliteration
bhogecchayā tu yo madyaṃ pibetsa mānuṣādhamaḥ / prāyaścitaṃ na caivāsya śilāgnipatanādṛte
Translation
భోగాసక్తితో మద్యం త్రాగే వాడు మనుష్యుల్లో అధముడు; శిలా-అగ్నిలో పతనం తప్ప అతనికి ప్రాయశ్చిత్తం లేదు।
Word by Word
भोगेच्छयाout of desire for enjoyment
भोगेच्छया:
हेतु/करण (Cause/Instrumental sense)
TypeNoun
Rootभोग + इच्छा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन (Singular); समासः—तत्पुरुषः (‘भोगस्य इच्छा’ = desire for enjoyment)
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात
यःwho
यः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मद्यम्liquor
मद्यम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootमद्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
पिबेत्should drink
पिबेत्:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootपा (धातु)
Formविधिलिङ्, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
सःhe
सः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम ‘he’
मानुषाधमःthe lowest of men
मानुषाधमः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमानुष + अधम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (‘मानुषेषु अधमः’ = lowest among men)
प्रायश्चितम्expiation
प्रायश्चितम्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रायश्चित्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन; वाक्ये ‘(there is) no expiation’ इत्यर्थे प्रथमा
नnot/no
न:
निषेध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (negation particle)
चand
च:
समुच्चय (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)
एवindeed/only
एव:
अवधारण (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (emphasis)
अस्यfor him/of him
अस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (Genitive), एकवचन; ‘of him’
शिलाग्निपतनात्from (the act of) falling into fire on a rock
शिलाग्निपतनात्:
अपादान (Ablative/अपादान)
TypeNoun
Rootशिला + अग्नि + पतन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (पतन), पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (‘शिलायाम् अग्नौ पतनम्’ = falling into fire on a rock/stone)
ऋतेexcept/without
ऋते:
अपवाद (Exception)
TypeIndeclinable
Rootऋते (अव्यय)
Formअव्यय; वर्जनार्थक (excepting/without)