Shloka 15
Pratisarga-pravartana (How Re-Creation Proceeds) / पुनःसर्ग-प्रवर्तन
Devanagari script
सर्वं कार्यं बुद्धिपूर्वं प्रधानस्य प्रपत्स्यते / बुद्धिपूर्वं क्षेत्रज्ञ अधिष्ठास्यति तान्गुणान्
Transliteration
sarvaṃ kāryaṃ buddhipūrvaṃ pradhānasya prapatsyate / buddhipūrvaṃ kṣetrajña adhiṣṭhāsyati tānguṇān
Translation
సర్వ కార్యమూ బుద్ధి పూర్వకంగా ప్రధానంలోనే లీనమవుతుంది; బుద్ధి పూర్వకంగా క్షేత్రజ్ఞుడు ఆ గుణాలను అధిష్ఠిస్తాడు.
Word by Word
sarvamall, entire
sarvam:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootsarva (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka (नपुंसकलिङ्ग), Prathamā (1/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन); viśeṣaṇa of kāryam
kāryameffect, product, work
kāryam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkārya (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka (नपुंसकलिङ्ग), Prathamā (1/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन)
buddhi-pūrvampreceded by intellect
buddhi-pūrvam:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootbuddhi (प्रातिपदिक) + pūrva (प्रातिपदिक)
FormAvyaya (अव्यय) adverbial; avyayībhāva-samāsa; meaning 'with intellect first/preceded by intellect'
pradhānasyaof Pradhāna (primordial matter)
pradhānasya:
Sambandha/Genitive (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootpradhāna (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka (नपुंसकलिङ्ग), Ṣaṣṭhī (6/षष्ठी), Ekavacana (एकवचन)
prapatsyatewill resort/attain
prapatsyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra√pad (धातु)
FormLaṭ? actually Lṛṭ (लृट्) future, Ātmanepada (आत्मनेपद), Prathama-puruṣa (प्रथमपुरुष), Ekavacana (एकवचन)
buddhi-pūrvampreceded by intellect
buddhi-pūrvam:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootbuddhi (प्रातिपदिक) + pūrva (प्रातिपदिक)
FormAvyaya (अव्यय) adverbial; avyayībhāva-samāsa
kṣetrajñaḥknower of the field (Self)
kṣetrajñaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkṣetra-jña (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन); tatpuruṣa: kṣetrasya jñaḥ
adhiṣṭhāsyatiwill preside over, will superintend
adhiṣṭhāsyati:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootadhi√sthā (धातु)
FormLṛṭ (लृट्) future, Parasmaipada (परस्मैपद), Prathama-puruṣa (प्रथमपुरुष), Ekavacana (एकवचन)
tānthose
tān:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Dvitīyā (2/द्वितीया), Bahuvacana (बहुवचन); viśeṣaṇa of guṇān
guṇānqualities (guṇas)
guṇān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootguṇa (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Dvitīyā (2/द्वितीया), Bahuvacana (बहुवचन)