Shloka 93
Gaṇanātha-Parākrama (Episode of Gaṇeśa’s Martial Exploit) — Lalitopākhyāna Battle Continuation
Devanagari script
मुदाट्टहासनिर्भिन्नदिगष्टकधरा धरम् / प्रत्यग्रमदिरामत्ताः पाटलीकृतलोचनाः / शक्तयो दैत्यचक्रेषु न्यपतन्नेकहेलया
Transliteration
mudāṭṭahāsanirbhinnadigaṣṭakadharā dharam / pratyagramadirāmattāḥ pāṭalīkṛtalocanāḥ / śaktayo daityacakreṣu nyapatannekahelayā
Translation
ఆనందోన్మత్తమైన అట్టహాసంతో దిశల ఎనిమిది భాగాలు చీలిపోయినట్లై, భూమి కంపించింది. తాజా మదిరామత్తులై, పాటలివర్ణ నేత్రాలైన శక్తులు దైత్యచక్రాలపై ఒకే లీలగా పడి దాడి చేశాయి.
Word by Word
मुदाwith joy
मुदा:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootमुद् (धातु) / मुदा (प्रातिपदिक)
Formअव्यय (क्रियाविशेषणम्/adverb): ‘हर्षेण’
आट्टहासloud laughter
आट्टहास:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootआट्टहास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (as member in compound)
निर्भिन्नsplit, shattered
निर्भिन्न:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootभिद् (धातु) + निर्- (उपसर्ग) → निर्भिन्न (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुं/नपुं/स्त्री—समासाङ्गत्वात्; अर्थः ‘भिन्न/विदीर्ण’
दिक्-अष्टकthe eight directions
दिक्-अष्टक:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक) + अष्टक (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः (दिशाम् अष्टकम्), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-एकवचन (as compound member)
धराbearing, holding
धरा:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootधृ (धातु) → धर (प्रातिपदिक) / धरा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन; ‘धारयन्त्यः’ (as bahuvrihi head in compound)
धरम्the mountain (bearer)
धरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन
प्रत्यग्रfresh, strong (new)
प्रत्यग्र:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रत्यग्र (प्रातिपदिक)
Formविशेषण, पुंलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन (समासाङ्गत्वात्)
मदिराliquor, wine
मदिरा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमदिरा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-एकवचन (implied in compound: मदिरायाः)
मत्ताःintoxicated
मत्ताः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमद् (धातु) → मत्त (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन
पाटलीकृतmade reddish (pāṭalī-colored)
पाटलीकृत:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृ (धातु) → कृत (कृदन्त, क्त) with पाटली (प्रातिपदिक) + कृत
Formतत्पुरुष-समासः (पाटली इव कृतम्), क्त-कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन (समासाङ्गत्वात्)
लोचनाःeyes
लोचनाः:
Visheshya (विशेष्य)
TypeNoun
Rootलोचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन (as member; overall bahuvrihi sense ‘having eyes’)
शक्तयःspears, lances
शक्तयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन
दैत्यचक्रेषुin the demon formations/circles
दैत्यचक्रेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदैत्य (प्रातिपदिक) + चक्र (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः (दैत्यस्य चक्रम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-बहुवचन
न्यपतन्fell down, descended
न्यपतन्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootपत् (धातु) + नि (उपसर्ग) → न्यपतत्
Formलङ्-लकार (Imperfect/past), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद
एकहेलयाwith a single effortless motion
एकहेलया:
Prakara (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootएक (प्रातिपदिक) + हेला (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समासः; तृतीया-एकवचन-रूपेण क्रियाविशेषणम् (instrumental adverb): ‘एकया हेलया’