Shloka 29
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
Devanagari script
सृज्यमानाः प्रजाश्चैव न व्यवर्द्धन्त धीमतः / तमोमात्रावृतः सो ऽभूच्छोकप्रतिहतश्च वै
Transliteration
sṛjyamānāḥ prajāścaiva na vyavarddhanta dhīmataḥ / tamomātrāvṛtaḥ so 'bhūcchokapratihataśca vai
Translation
సృష్టింపబడుతున్న ప్రజలు కూడా ఆ ధీమంతుని వృద్ధి చేయలేకపోయారు. అతడు కేవలం తమస్సుతో ఆవరించబడి, శోకంతో ప్రతిహతుడయ్యాడు.
Word by Word
सृज्यमानाःbeing created
सृज्यमानाः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootसृज् (धातु) + शानच् (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले कर्मणि कृदन्त (present passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण
प्रजाःcreatures/progeny
प्रजाः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
एवindeed/just
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय (emphatic particle)
नnot
न:
Sambandha (सम्बन्ध/Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (negation)
व्यवर्द्धन्तthey grew/increased
व्यवर्द्धन्त:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootवृध् (धातु)
Formलङ् (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन
धीमतःof the wise one
धीमतः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootधीमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
तमस्-मात्रा-आवृतःcovered by mere darkness
तमस्-मात्रा-आवृतः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootतमस् (प्रातिपदिक) + मात्रा (प्रातिपदिक) + आवृत (आ√वृ धातु + क्त, कृदन्त)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी/सप्तमीभाव: ‘तमोमात्रया आवृतः’), भूतकर्मणि कृदन्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
सःhe
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
अभूत्became/was
अभूत्:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ् (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
शोक-प्रतिहतःstruck/afflicted by grief
शोक-प्रतिहतः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootशोक (प्रातिपदिक) + प्रतिहत (प्रति√हन् धातु + क्त, कृदन्त)
Formतत्पुरुष-समास (शोकेन प्रतिहतः), भूतकर्मणि कृदन्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (particle), खलु/एव-अर्थे (emphasis)