Shloka 13
Cākṣuṣa–Vaivasvata Manvantara Transition, Deva-Gaṇa Taxonomy, and Loka-Triad Etymology
Bhūr–Antarikṣa–Dyu
Devanagari script
ध्यायता लोकनामानि ब्रह्मणाग्रे विभाषितम् / भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोको ऽयमभूत्तदा
Transliteration
dhyāyatā lokanāmāni brahmaṇāgre vibhāṣitam / bhūriti vyāhṛtaṃ pūrvaṃ bhūrloko 'yamabhūttadā
Translation
లోకనామాలను ధ్యానిస్తూ బ్రహ్మ ఆదిలో ఉచ్చరించాడు. ముందుగా ‘భూః’ అనే వ్యాహృతి పలికబడింది; అప్పుడు ఈ భూర్లోకం ఏర్పడింది.
Word by Word
ध्यायतāby (Brahmā) meditating
ध्यायतā:
Karana (करण)
TypeVerb
Rootध्यै (धातु)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्यय (present active participle), तृतीया (Instrumental), एकवचन; पुंलिङ्ग
लोक-नामानिthe names of the worlds
लोक-नामानि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक) + नामन् (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष ('names of worlds'), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), बहुवचन
ब्रह्मणाby Brahmā
ब्रह्मणा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन
अग्रेat first, in the beginning
अग्रे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअग्र (प्रातिपदिक)
Formअव्यय (indeclinable adverb), देश/काले (in the beginning/at first)
विभाषितम्was uttered/declared
विभाषितम्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभाष् (धातु) + वि (उपसर्ग)
Formक्त-प्रत्यय (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि
भूः‘bhūḥ’
भूः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभू (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; इति-शब्देन उद्धृत (quoted)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-निपात (quotative particle)
व्याहृतम्was uttered
व्याहृतम्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootहृ (धातु) + वि + आ (उपसर्ग)
Formक्त-प्रत्यय (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'व्याहृत' = uttered as a vyāhṛti
पूर्वम्formerly/first
पूर्वम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपूर्व (प्रातिपदिक)
Formअव्यय (adverb)
भूःBhū
भूः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभू (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
लोकःworld
लोकः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भूः इत्यनेन सह समन्वय
अयम्this
अयम्:
Karta (कर्ता)
TypePronoun
Rootइदम् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अभूत्came to be
अभूत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु) + अ (उपसर्ग/अभि)
Formलुङ्-लकार (Aorist/Imperfective past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
तदाthen
तदा:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)