Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

Nīlakaṇṭha-nāmotpatti-kathana

Origin of the Epithet “Nīlakaṇṭha”

अहं कर्तास्मि लोकानां स्वयंभूर्विश्वतोमुखः / एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणाहमुवाच तम्

ahaṃ kartāsmi lokānāṃ svayaṃbhūrviśvatomukhaḥ / evamuktastadā tena brahmaṇāhamuvāca tam

అతడు చెప్పెను— ‘నేనే లోకాల కర్తను, స్వయంభువును, విశ్వతోముఖుడను.’ అలా బ్రహ్మ చెప్పినపుడు నేను అతనితో ఇలా పలికితిని.

ahamI
aham:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPrathamā (Nominative), Ekavacana; 1st person pronoun
kartācreator, doer
kartā:
Karta (कर्ता) (predicate nominative)
TypeNoun
Rootkṛ (धातु)
FormKṛdanta: tṛc-pratyaya (agent noun/कर्तृवाचक), Puṃliṅga, Prathamā, Ekavacana
asmiam
asmi:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootas (धातु)
FormLaṭ-lakāra (Present), Uttama-puruṣa (1st person), Ekavacana; parasmaipada
lokānāmof the worlds
lokānām:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootloka (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Ṣaṣṭhī vibhakti (Genitive/6th), Bahuvacana (Plural)
svayaṃ-bhūḥself-born
svayaṃ-bhūḥ:
Karta (कर्ता) (apposition)
TypeNoun
Rootsvayam (अव्यय) + bhū (धातु)
FormPuṃliṅga, Prathamā, Ekavacana; kṛdanta: √bhū with kvi/kvip (bhūḥ) ‘one who is’; samāsa: avyayībhāva (svayam = by oneself)
viśvataḥ-mukhaḥfacing all directions
viśvataḥ-mukhaḥ:
Viśeṣaṇa of karta (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootviśvatas (अव्यय/प्रातिपदिक) + mukha (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā, Ekavacana; samāsa: avyayībhāva (viśvataḥ = on all sides) used adjectivally
evamthus
evam:
Prakāra (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootevam (अव्यय)
FormAvyaya; adverb
uktaḥ(having been) spoken to / addressed
uktaḥ:
Karta (कर्ता) (of following action; ‘having been addressed’)
TypeAdjective
Rootvac (धातु)
FormKta-kṛdanta (past passive participle), Puṃliṅga, Prathamā, Ekavacana; from √vac ‘to say’
tadāthen
tadā:
Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottadā (अव्यय)
FormAvyaya; temporal adverb
tenaby him
tena:
Karaṇa / Kartṛ (करण/कर्तृ) (agent in passive sense with uktaḥ)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga/napuṃsaka, Tṛtīyā (Instrumental), Ekavacana; demonstrative pronoun
brahmaṇāby Brahmā
brahmaṇā:
Kartṛ (कर्ता) (agent of addressing)
TypeNoun
Rootbrahman (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Tṛtīyā (Instrumental), Ekavacana
ahamI
aham:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPrathamā (Nominative), Ekavacana
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
FormLiṭ-lakāra (Perfect), Prathama-puruṣa (3rd person), Ekavacana; parasmaipada; (epic usage with 1st person subject possible)
tamto him / that one
tam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Dvitīyā (Accusative), Ekavacana; demonstrative pronoun