Shloka 42
कैलास-मन्दाकिनी-स्वच्छोदा-लौहित्य-सरयू-उद्गमवर्णनम्
Kailāsa and the Origins of Mandākinī, Svacchodā, Lauhitya, and Sarayū
Devanagari script
तस्माद्भागीरथी या सा प्रविष्टा लवणोदधिम् / सप्तैता भावयन्तीदं हिमाह्वं वर्षमेव तु
Transliteration
tasmādbhāgīrathī yā sā praviṣṭā lavaṇodadhim / saptaitā bhāvayantīdaṃ himāhvaṃ varṣameva tu
Translation
అందువలన లవణ సముద్రములో ప్రవేశించిన ఆ భాగీరథీ ధారతో కూడి, ఈ ఏడు ధారలు ‘హిమ’ అనే ఈ వర్షదేశమును పవిత్రముగా పోషించుచున్నవి।
Word by Word
तस्मात्from that; therefore
तस्मात्:
अपादान (Apadāna/Ablative source)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम-प्रयोगे अव्ययीभाववत्; अपादानार्थे (ablatival sense) ‘from that/therefore’
भागीरथीBhāgīrathī (Ganga)
भागीरथी:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootभागीरथी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; गङ्गा-विशेषनाम
याwho/which
या:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धवाचक (relative pronoun)
साshe/that (same one)
सा:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; निर्देश (correlative)
प्रविष्टाentered
प्रविष्टा:
क्रिया (Predicate/Verbal)
TypeVerb
Rootप्र-√विश् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP used predicatively); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘entered’
लवणोदधिम्the salt ocean
लवणोदधिम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootलवण + उदधि (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (लवणः उदधिः = salt ocean); पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
सप्तseven
सप्त:
विशेषण (Adjectival)
TypeAdjective
Rootसप्त (संख्या-प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् संख्या; (here) स्त्रीलिङ्ग-बहुवचन-विशेषणार्थे ‘seven’
एताःthese (rivers)
एताः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; ‘these’
भावयन्तीcausing to thrive; nourishing
भावयन्ती:
क्रिया (Participial predicate)
TypeVerb
Root√भू (धातु) + णिच् (causative) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले कर्तरि कृदन्त (present active participle, causative); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन/बहुवचन-प्रयोगे (सामान्यतः बहुवचन ‘भावयन्त्यः’ अपेक्षितम्; पाठभेद सम्भाव्यः)
इदम्this
इदम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘this’
हिमाह्वम्called Himāhva (Himālaya-named)
हिमाह्वम्:
विशेषण (Adjectival)
TypeAdjective
Rootहिम + आह्व (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (‘whose name is Hima’); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; वर्ष-विशेषण
वर्षम्the region/land
वर्षम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootवर्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘region/land (varṣa)’
एवindeed
एव:
अवधारण (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण
तुand/but
तु:
सम्बन्धसूचक (Connector)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अन्वय/विरोध