Shloka 1
Pṛthivyāyāma-vistara (Extent and Divisions of the Earth) / पृथिव्यायामविस्तरः
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वीतीये ऽनुषङ्गपादे पृथिव्यायामविस्तरो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते शुभे / दृष्टः परमतत्त्वज्ञैर्भूयः किं वर्णयामि वः
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvītīye 'nuṣaṅgapāde pṛthivyāyāmavistaro nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca evameva nisargo vai varṣāṇāṃ bhārate śubhe / dṛṣṭaḥ paramatattvajñairbhūyaḥ kiṃ varṇayāmi vaḥ
Translation
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో, వాయుప్రోక్త పూర్వభాగంలోని ద్వితీయ అనుషంగపాదంలో ‘పృథివ్యాయామవిస్తర’ అనే పదిహేనవ అధ్యాయం. సూతుడు పలికెను—శుభమైన భారతవర్షంలో వర్షముల సృష్టి క్రమము ఇలానే; పరమతత్త్వజ్ఞులు దీనిని దర్శించారు; ఇక మీకు నేను మరేమి వర్ణించగలను?
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्तिसमाप्त्यर्थक-अव्यय (quotative/end marker)
श्री-ब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; कर्मधारय (honorific qualifier)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; कर्मधारय: महत् + पुराण
वायु-प्रोक्तेspoken by Vāyu
वायु-प्रोक्ते:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु (प्रातिपदिक) + प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; from प्र+वच्/वच्)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle) ‘prokta’; तत्पुरुष: वायुनाऽ प्रोक्ते
पूर्व-भागेin the former section
पूर्व-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपूर्व (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; तत्पुरुष: पूर्वः भागः
द्वितीयेin the second
द्वितीये:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; ordinal adjective agreeing with implied ‘भागे/पादे’
अनुषङ्ग-पादेin the Anuṣaṅga pāda
अनुषङ्ग-पादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअनुषङ्ग (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; तत्पुरुष: अनुषङ्गस्य पादः
पृथिव्यायाम-अविस्तरः(chapter titled) ‘Pṛthivyāyāmavistara’
पृथिव्यायाम-अविस्तरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक) + आयाम (प्रातिपदिक) + अविस्तर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; शीर्षपद ‘अविस्तर’; तत्पुरुष: पृथिव्याः आयामस्य अविस्तरः (non-expansion/measure of the earth’s extent)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनाम-शब्दः (indeclinable used to mark designation)
पञ्चदशःfifteenth
पञ्चदशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्चदश (संख्या-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ordinal sense ‘fifteenth’
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
सूतःSūta
सूतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
एवम्thus/so
एवम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb of manner)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (emphatic particle)
निसर्गःcreation/origin
निसर्गः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनिसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक-अव्यय (emphatic/assurance particle)
वर्षाणाम्of the regions/varṣas
वर्षाणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootवर्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6), बहुवचन
भारतेin Bhārata
भारते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभारत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन
शुभेauspicious
शुभे:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुभ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; agrees with ‘भारते’
दृष्टःhas been seen/known
दृष्टः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु) → दृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; used predicatively
परम-तत्त्व-ज्ञैःby knowers of the highest truth
परम-तत्त्व-ज्ञैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootपरम (प्रातिपदिक) + तत्त्व (प्रातिपदिक) + ज्ञ (प्रातिपदिक; from ज्ञा धातु)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3), बहुवचन; तत्पुरुष: परमं तत्त्वं जानन्ति ये
भूयःfurther/again
भूयः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootभूयः (अव्यय)
Formपुनरर्थक-अव्यय (adverb: again/further)
किम्what
किम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; interrogative pronoun
वर्णयामिdo I describe
वर्णयामि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवर्णय् (धातु; denom. from वर्ण)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, उत्तमपुरुष (1st), एकवचन
वःto you (all)
वः:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/चतुर्थी (6/4), बहुवचन; enclitic pronoun ‘of you/to you’ (context: to you)