Shloka 1
Marut-Soma Boon and Nahusha–Yayati Lineage
Marutakanyā–Vamśa-varṇana
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे धन्वन्तरिसंभवादिवर्णनं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः // ६७// ऋषय ऊचुः मरुतेन कथं कन्या राज्ञे दत्ता महात्मना / किंवीर्याश्च महात्मानो जाता मरुतकन्यया
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde dhanvantarisaṃbhavādivarṇanaṃ nāma saptaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ // 67// ṛṣaya ūcuḥ marutena kathaṃ kanyā rājñe dattā mahātmanā / kiṃvīryāśca mahātmāno jātā marutakanyayā
Translation
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణములో వాయుప్రోక్త మధ్యమభాగ తృతీయ ఉపోద్ధాతపాదములో ‘ధన్వంతరి సంభవాది వర్ణనం’ అను అరవైఏడవ అధ్యాయము. ఋషులు పలికిరి— మహాత్ముడు మరుతుడు కన్యను రాజుకు ఎలా దత్తమిచ్చెను? మరుతకన్య ద్వారా ఏవిధమైన వీర్యవంతులైన మహాత్ములు జన్మించిరి?
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)
श्रीब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootश्री-ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक; श्री + ब्रह्माण्ड)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; कर्मधारय: ‘श्रीमत् ब्रह्माण्डम्’
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा-पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कर्मधारय
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootवायु-प्रोक्त (प्रातिपदिक; वायु + प्रोक्त)
Formकृदन्त-विशेषण; ‘प्रोक्त’ (क्त) from √वच्; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तृतीया/षष्ठी-तत्पुरुषार्थ: ‘वायुनाऽ/वायोः प्रोक्ते’
मध्यमभागेin the middle section
मध्यमभागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्यम-भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कर्मधारय
तृतीयthird
तृतीय:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; क्रमवाचक विशेषण (ordinal)
उपोद्धातपादेin the introductory quarter/section
उपोद्धातपादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात-पाद (प्रातिपदिक; उपोद्धात + पाद)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुष: ‘उपोद्धातस्य पादः’
धन्वन्तरिसंभवादिवर्णनम्the narration beginning with Dhanvantari’s birth
धन्वन्तरिसंभवादिवर्णनम्:
Karta (कर्ता/Title-subject)
TypeNoun
Rootधन्वन्तरि-संभव-आदि-वर्णन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष: ‘धन्वन्तरिसंभवस्य आदीनां वर्णनम्’
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formसंज्ञासूचक-अव्यय (indeclinable indicating name)
सप्तषष्टितमःsixty-seventh
सप्तषष्टितमः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसप्त-षष्टि-तम (प्रातिपदिक; सप्तषष्टि + तम)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्विगु-समास (numeral) + तम-प्रत्यय (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ऋषयःthe sages
ऋषयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
ऊचुःsaid
ऊचुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद
मरुतेनby Marut
मरुतेन:
Karana (करण/Instrument-Agent)
TypeNoun
Rootमरुत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
कथम्how
कथम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootकथम् (अव्यय)
Formप्रश्नार्थक-अव्यय (interrogative adverb)
कन्याa maiden/daughter
कन्या:
Karma (कर्म; in passive construction)
TypeNoun
Rootकन्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
राज्ञेto the king
राज्ञे:
Sampradana (सम्प्रदान/Recipient)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन
दत्ताwas given
दत्ता:
Kriya (क्रिया; passive predicate)
TypeVerb
Rootदत्त (प्रातिपदिक; √दा धातु)
Formकृदन्त; क्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive sense)
महात्मनाby the great-souled one
महात्मना:
Karana (करण/Agent in passive)
TypeNoun
Rootमहात्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; कर्मधारय: ‘महान् आत्मा यस्य’
किंवीर्याःof what valor
किंवीर्याः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकिम्-वीर्य (प्रातिपदिक; किम् + वीर्य)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुष/कर्मधारयार्थ: ‘किं वीर्यं येषाम्’ (of what prowess)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
महात्मानःgreat-souled ones
महात्मानः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहात्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्मधारय
जाताःwere born
जाताः:
Kriya (क्रिया; predicate)
TypeVerb
Rootजात (प्रातिपदिक; √जन् धातु)
Formकृदन्त; क्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘born’ (predicate)
मरुतकन्ययाfrom Marut’s daughter
मरुतकन्यया:
Karana (करण/Source-mother)
TypeNoun
Rootमरुत-कन्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘मरुतः कन्या’