Shloka 1
Vasiṣṭha-gamana
Vasiṣṭha’s Departure / The Episode of Sagara
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने वसिष्ठगमनं नाम सप्तचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच गते तस्मिन्मुनिवरे सगरो राजसत्तमः / अयोध्यायामधिवस्न्पालयामास मेदिनीम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaropākhyāne vasiṣṭhagamanaṃ nāma saptacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ jaiminiruvāca gate tasminmunivare sagaro rājasattamaḥ / ayodhyāyāmadhivasnpālayāmāsa medinīm
Translation
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణములో వాయుప్రోక్త మధ్యమభాగ తృతీయ ఉపోద్ధాతపాదంలోని సగరోపాఖ్యానంలో ‘వసిష్ఠగమనము’ అనే నలభైఏడవ అధ్యాయము. జైమిని పలికెను— ఆ మునివరుడు వెళ్లిన తరువాత రాజశ్రేష్ఠుడు సగరుడు అయోధ్యలో నివసిస్తూ భూమిని పాలించెను।
Word by Word
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसमाप्तिसूचक)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; इति-शब्दः (quotative particle)
śrī-brahmāṇḍein the Śrī-Brahmāṇḍa (Purāṇa)
śrī-brahmāṇḍe:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootśrī-brahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरणे (locative)
mahā-purāṇein the Mahāpurāṇa
mahā-purāṇe:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmahā-purāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरणे
vāyu-proktespoken by Vāyu
vāyu-prokte:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvāyu-prokta (प्रातिपदिक; कृदन्त-आधारित)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; भूतकृदन्त (क्त) ‘प्रोक्त’ = said; विशेषणम् (qualifying mahāpurāṇe)
madhyama-bhāgein the middle section
madhyama-bhāge:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmadhyama-bhāga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरणे
tṛtīyein the third
tṛtīye:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Roottṛtīya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषणम् (qualifying upoddhātapāde)
upoddhāta-pādein the introductory quarter/section
upoddhāta-pāde:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootupoddhāta-pāda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरणे
sagara-upākhyānein the episode of Sagara
sagara-upākhyāne:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootsagara-upākhyāna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरणे
vasiṣṭha-gamanaṃ‘Vasiṣṭha’s departure/going’
vasiṣṭha-gamanaṃ:
Karta (कर्ता/नामवाचक)
TypeNoun
Rootvasiṣṭha-gamana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; नामधेयम् (title)
nāmanamed
nāma:
Sambandha (सम्बन्ध/नामनिर्देशक)
TypeIndeclinable
Rootnāma (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-शब्दः (naming particle)
sapta-catvāriṃśattamaḥforty-seventh
sapta-catvāriṃśattamaḥ:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsapta-catvāriṃśat-tama (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक (ordinal) विशेषणम् (qualifying adhyāyaḥ)
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता/शीर्षक)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृस्थाने (heading)
jaiminiḥJaimini
jaiminiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootjaimini (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वक्ता (speaker)
uvācasaid
uvāca:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्
gatewhen (he) had gone
gate:
Adhikarana (अधिकरण/सति-सप्तमी)
TypeAdjective
Rootgam (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)
tasminin/when that (one)
tasmin:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमी-सहचर (refers to munivare)
muni-varein the best of sages
muni-vare:
Adhikarana (अधिकरण/सति-सप्तमी)
TypeNoun
Rootmuni-vara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमी
sagaraḥSagara
sagaraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsagara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
rāja-sattamaḥbest of kings
rāja-sattamaḥ:
Karta (कर्ता/विशेष्य)
TypeNoun
Rootrājan-sattama (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपाधि/विशेषणवत् (epithet)
ayodhyāyāmin Ayodhyā
ayodhyāyām:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootayodhyā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरणे
adhivasanresiding
adhivasan:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootadhi-vas (धातु)
Formशतृ (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अधिवसन्’ = residing; विशेषणम् (qualifying sagaraḥ)
pālayāmāsaruled/protected
pālayāmāsa:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootpāl (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्; causative-like intensive usage in kāvya (pālayāmāsa = ‘did protect/ruled’)
medinīmthe earth
medinīm:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootmedinī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्म