Shloka 1
Bhārgava-Stuti and Kṛṣṇa’s Vara
Devotional Hymn and Boon to the Bhargava
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते द्विचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४२// वसिष्ठ उवाच एवं सुस्निग्धचित्तेषु तेषु तिष्ठत्सु भूपते / भवान्युत्संगतो रामः समुत्थाय कृताजलिः
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite dvicatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 42// vasiṣṭha uvāca evaṃ susnigdhacitteṣu teṣu tiṣṭhatsu bhūpate / bhavānyutsaṃgato rāmaḥ samutthāya kṛtājaliḥ
Translation
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో… నలభై రెండవ అధ్యాయం. వసిష్ఠుడు పలికెను—ఓ రాజా, వారు అందరూ స్నిగ్ధచిత్తులతో అక్కడ నిలిచియుండగా, భవానీ ఒడిలోనుండి రాముడు లేచి అంజలి ఘటించి నిలిచెను.
Word by Word
इतिthus
इति:
Discourse marker (निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरणसमाप्तिसूचक (quotative/end marker)
श्री-ब्रह्माण्डेin the Śrī-Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय ‘auspicious Brahmāṇḍa’; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
वायु-प्रोक्तेspoken by Vāyu
वायु-प्रोक्ते:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootवायु (प्रातिपदिक) + प्रोक्त (प्रातिपदिक/कृत)
Formतत्पुरुष (कर्तृ-सम्बन्ध) ‘spoken by Vāyu’; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषण (qualifies mahāpurāṇe)
मध्य-भागेin the middle section
मध्य-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
तृतीयthird
तृतीय:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; क्रमवाचक विशेषण (qualifies pāde)
उपोद्घात-पादेin the introductory quarter/section
उपोद्घात-पादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्घात (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
भार्गव-चरितेin the Bhārgava narrative
भार्गव-चरिते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभार्गव (प्रातिपदिक) + चरित (प्रातिपदिक/कृत)
Formतत्पुरुष ‘deeds of Bhārgava’; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
द्वि-चत्वारिंशत्तमःthe forty-second
द्वि-चत्वारिंशत्तमः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootद्वि (संख्या-प्रातिपदिक) + चत्वारिंशत् (संख्या-प्रातिपदिक) + तम (प्रत्ययान्त-प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समास (numeral compound) + तमप्रत्यय; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifies adhyāyaḥ)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
एवम्thus
एवम्:
Discourse marker (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (thus)
सु-स्निग्ध-चित्तेषुamong (them) whose minds were very affectionate
सु-स्निग्ध-चित्तेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootसु (अव्यय) + स्निग्ध (प्रातिपदिक) + चित्त (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष/कर्मधारय-प्राय ‘very-affectionate-minded’; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन; विशेषण (qualifies teṣu)
तेषुamong them
तेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसप्तमी, बहुवचन; सर्वनाम
तिष्ठत्सुwhile (they) were standing
तिष्ठत्सु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootस्था (धातु)
Formशतृ (Present active participle/शतृ), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन; ‘while (they) were standing’
भूपतेO king
भूपते:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootभूपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन
भवानी-उत्सङ्गतः(having come) from Bhavānī’s lap
भवानी-उत्सङ्गतः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootभवानी (प्रातिपदिक) + उत्सङ्ग (प्रातिपदिक) + त (प्रत्ययान्त-प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष ‘from Bhavānī’s lap’; क्त/त-प्रत्ययान्त (PPP-like adjectival), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifies rāmaḥ)
रामःRāma
रामः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
समुत्थायhaving risen
समुत्थाय:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-उत्-स्था (धातु)
Formक्त्वान्त (Gerund), ‘having risen’; अव्यय
कृत-अञ्जलिःwith hands joined in reverence
कृत-अञ्जलिः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootकृत (कृ-धातु, क्त) + अञ्जलि (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष ‘one who has made añjali’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifies rāmaḥ)