Shloka 1
Pushkarākṣa’s Battle with Rāma Jāmadagnya (Bhārgava) — Astras and the Fall of a Prince
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकोनचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ३९// वसिष्ठ उवाच सुचन्द्रे पतिते राजन् राजेन्द्राणां शिरोमणौ / तत्पुत्रः पुष्कराक्षस्तु रामं योद्धुमथागतः
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite ekonacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 39// vasiṣṭha uvāca sucandre patite rājan rājendrāṇāṃ śiromaṇau / tatputraḥ puṣkarākṣastu rāmaṃ yoddhumathāgataḥ
Translation
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణము, వాయుప్రోక్త మధ్యభాగము, తృతీయ ఉపోద్ధాతపాదము, భార్గవచరితములో ఏకోనచత్వారింశత్తమ అధ్యాయము ముగిసెను. వసిష్ఠుడు పలికెను— ఓ రాజా! రాజేంద్రుల శిరోమణి సుచంద్రుడు పడిన తరువాత, అతని కుమారుడు పుష్కరాక్షుడు రామునితో యుద్ధమునకు వచ్చెను।
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/अन्वय)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; वाक्यसमाप्ति/उद्धरणसूचक
श्री-ब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; कर्मधारयः (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; कर्मधारयः (महच्च तत् पुराणम्)
वायु-प्रोक्तेspoken by Vāyu
वायु-प्रोक्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootवायु (प्रातिपदिक) + प्रोक्त (कृदन्त; √वच्, क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; तृतीया/कर्तृ-तत्पुरुषः: वायुना प्रोक्तम्
मध्य-भागेin the middle section
मध्य-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (मध्यस्य भागः)
तृतीयthird
तृतीय:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; क्रमवाचक विशेषण
उपोद्धात-पादेin the introductory section (pāda)
उपोद्धात-पादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (उपोद्धातस्य पादः/पर्वः)
भार्गव-चरितेin the account of the Bhārgava (Paraśurāma)
भार्गव-चरिते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभार्गव (प्रातिपदिक) + चरित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भार्गवस्य चरितम्)
एकोन-चत्वारिंशत्तमःthirty-ninth
एकोन-चत्वारिंशत्तमः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएकोन (अव्यय/प्रातिपदिक) + चत्वारिंशत् (संख्या-प्रातिपदिक) + तम (तद्धित)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; संख्या-समासः (एकोनचत्वारिंशत् = 39) + तम-प्रत्यय (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
सुचन्द्रेwhen Sucandra (had)
सुचन्द्रे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसुचन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण (locative absolute with पतिते)
पतितेfallen
पतिते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootपतित (कृदन्त; √पत्, क्त)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; क्त-प्रत्यय; सति-सप्तमी (locative absolute)
राजन्O king
राजन्:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
राजेन्द्राणाम्of the best of kings
राजेन्द्राणाम्:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootराजेन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; कर्मधारयः (राज्ञां इन्द्राः)
शिरोमणौ(who was) the crest-jewel
शिरोमणौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootशिरोमणि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (शिरसः मणिः)
तत्-पुत्रःhis son
तत्-पुत्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (तस्य पुत्रः)
पुष्कराक्षःPuṣkarākṣa
पुष्कराक्षः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुष्कराक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुव्रीहिः (पुष्कर इव अक्षिणी यस्य)
तुindeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/अन्वय)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/विशेषार्थक (but/indeed)
रामम्Rāma (Paraśurāma)
रामम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
योद्धुम्to fight
योद्धुम्:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeVerb
Root√युध् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (infinitive)
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध/अन्वय)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रमसूचक (then)
आगतःcame/arrived
आगतः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootआगत (कृदन्त; √गम्, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP) प्रयुक्तः क्रियार्थे