Shloka 19
Jayā-devāḥ Mantraśarīratvaṃ, Vairāgya, and Brahmā’s Śāpa
The Jayas’ Refusal of Progeny
Devanagari script
इति कर्माण्यनारभ्य कामं छन्दाद्विमोक्षते / एवं संभाष्य तान्देवान् जयानध्यात्मचेतसः
Transliteration
iti karmāṇyanārabhya kāmaṃ chandādvimokṣate / evaṃ saṃbhāṣya tāndevān jayānadhyātmacetasaḥ
Translation
‘ఇలా కర్మలను ఆరంభించకుండా, అతడు స్వేచ్ఛగా కోరికను విడిచిపెడతాడు.’ అని చెప్పి, అధ్యాత్మచేతనలో నిలిచిన జయుడు ఆ దేవులతో సంభాషించాడు।
Word by Word
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्ययम्; इत्यादि-उक्त्यर्थकः (quotative ‘thus’)
karmāṇiactions
karmāṇi:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootkarman (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गम्, द्वितीया (Accusative), बहुवचनम्
anārabhyawithout beginning
anārabhya:
Pūrvakāla (पूर्वकाल/gerundial)
TypeIndeclinable
Rootan-ā√rabh + ल्यप् (धातु + ल्यप्)
Formल्यपन्तम् (absolutive/gerund), निषेधपूर्वकः; अर्थः—आरम्भं न कृत्वा (without undertaking)
kāmamat will
kāmam:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootkāma (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावे प्रयुक्तं (used adverbially); अर्थः—यथेष्टम्/कामतः (as one wishes/at will)
chandātfrom (one’s) will/choice
chandāt:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootchandas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गम्, पञ्चमी (Ablative), एकवचनम्; अर्थः—छन्दः (will/pleasure)
vimokṣateis freed
vimokṣate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi√muc (धातु)
Formलट्-लकारः (Present), आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; अर्थः—विमोक्षते (is released/frees oneself)
evamthus
evam:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootevam (अव्यय)
Formअव्ययम्; प्रकारवाचकः (thus)
saṃbhāṣyahaving addressed
saṃbhāṣya:
Pūrvakāla (पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootsam√bhāṣ + ल्यप् (धातु + ल्यप्)
Formल्यपन्तम् (absolutive), अर्थः—संभाष्य (having spoken/conversed)
tānthose
tān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, द्वितीया (Accusative), बहुवचनम्
devāngods
devān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, द्वितीया (Accusative), बहुवचनम्
jayānvictories/triumphs
jayān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootjaya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, द्वितीया (Accusative), बहुवचनम्
adhyātma-cetasaḥ(they) whose minds are inward/spiritual
adhyātma-cetasaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootadhyātma (प्रातिपदिक) + cetas (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (षष्ठी-तत्पुरुषः/कर्मधारयभावः: ‘अध्यात्मे चेतः यस्य’), पुंलिङ्गम्, प्रथमा (Nominative), बहुवचनम्; विशेषणम् (those whose minds are on the inner self)