Shloka 1
Jayā-devāḥ Mantraśarīratvaṃ, Vairāgya, and Brahmā’s Śāpa
The Jayas’ Refusal of Progeny
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्वयंभूत्रैगुण्यस्वरूपवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच ब्रह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया / सर्वे मन्त्रशरीरास्ते स्मृता मन्वन्तरेष्विह
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde svayaṃbhūtraiguṇyasvarūpavarṇanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca brahmaṇā vai mukhātsṛṣṭā jayā devāḥ prajepsayā / sarve mantraśarīrāste smṛtā manvantareṣviha
Translation
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణము, వాయుప్రోక్త మధ్యభాగము, తృతీయ ఉపోద్ధాతపాదములో ‘స్వయంభూ త్రిగుణస్వరూపవర్ణనము’ అను తృతీయ అధ్యాయము. సూతుడు పలికెను— ప్రజలను సృష్టించదలచి బ్రహ్ముని ముఖమునుండి ‘జయా’ అను దేవులు జన్మించారు. వారు అందరూ మంత్రశరీరులని స్మృతులలో, ఇక్కడ మన్వంతరములలో చెప్పబడినవారు.
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक/समाप्त्यर्थक अव्यय (quotative/closure particle)
श्री-ब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय समास (honorific qualifier), नपुंसकलिङ्ग (neuter) ‘ब्रह्माण्ड’, सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (singular)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (महान् + पुराण), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन
वायु-प्रोक्तेspoken by Vāyu
वायु-प्रोक्ते:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु (प्रातिपदिक) + प्रोक्त (कृदन्त, प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (तृतीया-तत्पुरुष: वायुना प्रोक्तम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन
मध्य-भागेin the middle section
मध्य-भागे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (षष्ठी: मध्यस्य भागः), पुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन
तृतीयthird
तृतीय:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन (पादे इति पदस्य विशेषणम्)
उपोद्धात-पादेin the introductory section (pāda)
उपोद्धात-पादे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (षष्ठी: उपोद्धातस्य पादः), पुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन
स्वयंभू-त्रैगुण्य-स्वरूप-वर्णनम्description of the nature of Svayaṃbhū’s three guṇas
स्वयंभू-त्रैगुण्य-स्वरूप-वर्णनम्:
Karta (कर्ता) / Nāmadheya (नामधेय)
TypeNoun
Rootस्वयंभू (प्रातिपदिक) + त्रैगुण्य (प्रातिपदिक) + स्वरूप (प्रातिपदिक) + वर्णन (प्रातिपदिक)
Formबहुपद-तत्पुरुष (determinative chain), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनामधेय-निर्देशक अव्यय (indeclinable indicating ‘named’)
तृतीयःthird
तृतीयः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन (अध्यायः इति पदस्य विशेषणम्)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
सूतःSūta
सूतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
ब्रह्मणाby Brahmā
ब्रह्मणा:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक अव्यय (emphatic particle)
मुखात्from (his) mouth
मुखात्:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन
सृष्टाःcreated
सृष्टाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसृज् (धातु) + त (कृदन्त प्रत्यय)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
जयाःthe Jaya (class)
जयाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootजय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
देवाःgods
देवाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन (जयाः इत्यस्य अप्पोजिशन)
प्रजा-ईप्सयाwith the desire for progeny
प्रजा-ईप्सया:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक) + ईप्सा (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (षष्ठी: प्रजायाः ईप्सा), स्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन
सर्वेall
सर्वे:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
मन्त्र-शरीराःhaving mantra as their body / embodied as mantras
मन्त्र-शरीराः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमन्त्र (प्रातिपदिक) + शरीर (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (षष्ठी: मन्त्रस्य शरीरम्), पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
तेthey
ते:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम, प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
स्मृताःare remembered/called
स्मृताः:
Kriyā (क्रिया) / Predicative
TypeAdjective
Rootस्मृ (धातु) + त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle: ‘remembered/called’), पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
मन्वन्तरेषुin the Manvantaras
मन्वन्तरेषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमन्वन्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, बहुवचन
इहhere
इह:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formदेश/प्रसङ्गसूचक अव्यय (adverb: here/in this context)