Shloka 10
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana
The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth
Devanagari script
जीवस्य सदसभ्द्यां हि कर्मभ्यामागतः स्मृतिम् / पुरा द्रविडदेशे तु नानाऋद्धिसमाकुले
Transliteration
jīvasya sadasabhdyāṃ hi karmabhyāmāgataḥ smṛtim / purā draviḍadeśe tu nānāṛddhisamākule
Translation
జీవునికి శుభాశుభ కర్మల వల్లనే స్మృతి కలుగుతుంది. పూర్వం ద్రవిడదేశంలో, నానా ఐశ్వర్యాలతో నిండిన చోట, (నాకు జ్ఞాపకం వచ్చింది).
Word by Word
जीवस्यof the soul/living being
जीवस्य:
षष्ठी-सम्बन्ध (of the living being)
TypeNoun
Rootजीव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, एकवचन
सत्good
सत्:
करण-विशेषण (Qualifier of instrument)
TypeNoun
Rootसत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया विभक्ति, एकवचन; ‘कर्मभ्याम्’ इत्यस्य विशेषण (good)
असत्bad
असत्:
करण-विशेषण (Qualifier of instrument)
TypeNoun
Rootअसत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया विभक्ति, एकवचन; ‘कर्मभ्याम्’ इत्यस्य विशेषण (bad)
हिindeed
हि:
सम्बन्ध/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चय/कारणसूचक (particle: indeed/for)
कर्मभ्याम्by (two kinds of) actions
कर्मभ्याम्:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया विभक्ति (Instrumental/3rd), द्विवचन (Dual)
आगतःcame/attained
आगतः:
कर्तृ-विशेषण/विधेय (Predicate)
TypeVerb
Rootआ-गम् (धातु)
Formक्त (past passive participle) from आ+√गम्; पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; कर्तरि प्रयोगे (as predicate: has come/attained)
स्मृतिम्memory
स्मृतिम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootस्मृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन
पुराformerly
पुरा:
कालाधिकरण (Time adjunct)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक (adverb: formerly/once)
द्रविडदेशेin the Dravida country
द्रविडदेशे:
अधिकरण (Location)
TypeNoun
Rootद्रविड + देश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (द्रविडानां देशः)
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध/निपात (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/अनुवाद (particle: but/indeed)
नानाvarious
नाना:
विशेषण (Qualifier)
TypeIndeclinable
Rootनाना (अव्यय/विशेषणप्राय)
Formअव्यय; विविधार्थक (indeclinable used adjectivally: various)
ऋद्धिprosperity
ऋद्धि:
समासाङ्ग (Compound member)
TypeNoun
Rootऋद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; षष्ठी (in compound)
समाकुलेabounding in many prosperities
समाकुले:
विशेषण (Qualifier of ‘द्रविडदेशे’)
TypeAdjective
Rootसमाकुल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (नाना-ऋद्धि-समाकुलः = filled with various prosperities)