Shloka 25
Reṇukā-vilāpa and the Aftermath of Jamadagni’s Slaying (अर्जुनोपाख्यान-प्रसङ्गः)
Devanagari script
तत्त्वं धैर्यधनो भूत्वा परिसांत्वय मातरम् / रुदतीं बत वैधव्यशं कापहतचेतनाम्
Transliteration
tattvaṃ dhairyadhano bhūtvā parisāṃtvaya mātaram / rudatīṃ bata vaidhavyaśaṃ kāpahatacetanām
Translation
కావున నీవు ధైర్యమే ధనముగా కలిగినవాడవై, వైధవ్య శోకముతో స్పృహ కోల్పోయి రోదిస్తున్న నీ తల్లిని ఓదార్చుము.
Word by Word
तत्त्वम्truth; truly
तत्त्वम्:
Sambandha (सम्बन्ध/भावार्थ)
TypeNoun
Rootतत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd case), एकवचन; adverbial accusative/nominal: 'in truth/indeed'
धैर्य-धनःone whose wealth is courage; courageous
धैर्य-धनः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootधैर्य (प्रातिपदिक) + धन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: धैर्यं धनम् यस्य/धैर्यरूपं धनम्; used as epithet
भूत्वाhaving become
भूत्वा:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive), 'having become'
परि-सांत्वयconsole
परि-सांत्वय:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootपरि + सम् + त्वि/तव्? (धातु: सान्त्वय/सान्त्व् causative from √तव्/√त्वि not standard; here from √सान्त्व् denom. 'to console')
Formलोट् (imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद; 'console!'
मातरम्mother
मातरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd case), एकवचन
रुदतीम्weeping
रुदतीम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootरुद् (धातु)
Formशतृ-प्रत्यय वर्तमानकृदन्त (present active participle), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd case), एकवचन; qualifies 'मातरम्'
बतalas; indeed
बत:
Sambandha (सम्बन्ध/भावार्थ)
TypeIndeclinable
Rootबत (अव्यय)
Formनिपात (particle/exclamation)
वैधव्य-शम्relief from widowhood (grief)
वैधव्य-शम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवैधव्य (प्रातिपदिक) + शम् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd case), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: वैधव्यस्य शमः (cessation/relief of widowhood/grief)
कापहत-चेतनाम्whose consciousness is struck down by misfortune
कापहत-चेतनाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootका (प्रातिपदिक, 'misfortune') + अपहत (कृदन्त from √हन् with अप-; प्रातिपदिक) + चेतना (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd case), एकवचन; तत्पुरुषः: कया अपहता चेतना यस्याः; qualifies 'मातरम्'