Shloka 43
Rāja-prabodhana and Prātaḥ-kṛtya
Awakening of the King and Morning Observances
Devanagari script
एश्वर्यमूढं हि मनः प्रभूममसदात्मनाम् / किन्नामासन्न कुरुते नेत्रास द्विप्रलोभितम्
Transliteration
eśvaryamūḍhaṃ hi manaḥ prabhūmamasadātmanām / kinnāmāsanna kurute netrāsa dvipralobhitam
Translation
అసదాత్ముల మనస్సు అధికార-ఐశ్వర్య మోహంలో పడుతుంది; అప్పుడు సమీపంలో ఉన్నదానిపై ఏమేమి చేయదో, అసత్ప్రలోభం మరియు బ్రాహ్మణధనలాలసతో కళ్ళు మోసపోతే!
Word by Word
ऐश्वर्यमूढम्deluded by power/wealth
ऐश्वर्यमूढम्:
विशेषण (Adjective of subject/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootऐश्वर्य (प्रातिपदिक) + मूढ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; तत्पुरुषः (ऐश्वर्ये मूढम् = deluded by power/wealth)
हिindeed
हि:
निपात (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; हेत्वर्थ/निश्चयार्थ निपात (indeed/for)
मनःthe mind
मनः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
प्रभूमम्overpowering
प्रभूमम्:
विशेषण (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रभू (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण (very powerful/overbearing; reading per IAST prabhūmam)
असदात्मनाम्of the wicked-minded
असदात्मनाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअसत् (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; तत्पुरुषः (असन्तः आत्मानः येषाम् = of those whose nature is bad)
किम्what
किम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; प्रश्नार्थक सर्वनाम
नामindeed/ever (emphasis)
नाम:
निपात (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; प्रश्न-निपात (emphatic interrogative particle)
असत्evil
असत्:
कर्म (Object complement/कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootअसत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषण (bad/evil)
कुरुतेdoes
कुरुते:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलट् (Present/वर्तमान); आत्मनेपद; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
नेत्रासeyes
नेत्रास:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनेत्र (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; पाठभेद/संदिग्धरूप: IAST netrāsa likely = नेत्राः (eyes)
द्विप्रलोभितम्enticed (strongly)
द्विप्रलोभितम्:
विशेषण (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वि (संख्या-प्रातिपदिक) + प्रलोभित (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; तत्पुरुषः (द्वाभ्याम् प्रलोभितम् / द्विगुणेन प्रलोभितम्—contextually ‘greatly enticed’; form is past passive participle from प्र-लुभ्)