Shloka 45
The City Equal to Amarāvatī: Creation of Households, Women, and Civic Splendor
Arjunopākhyāna Context
Devanagari script
अन्योन्यमूचुरिति गेहधनादिभिर्वा किं साध्यते वयमिहैव वसाम सर्वे / राजापि शार्वरविधानमथो विधाय निर्वर्त्य वासभवने शयनीयमग्र्यम् / अध्यास्य रत्ननिकरैरति शैभि भद्रं निद्रामसेवत नरेद्र चिरं प्रतीतः
Transliteration
anyonyamūcuriti gehadhanādibhirvā kiṃ sādhyate vayamihaiva vasāma sarve / rājāpi śārvaravidhānamatho vidhāya nirvartya vāsabhavane śayanīyamagryam / adhyāsya ratnanikarairati śaibhi bhadraṃ nidrāmasevata naredra ciraṃ pratītaḥ
Translation
వారు పరస్పరం అన్నారు—ఇల్లు, ధనం మొదలైనవాటితో ఏమి సాధ్యం? మనమందరం ఇక్కడే నివసిద్దాం. ఆపై రాజు రాత్రి ఏర్పాట్లు చేసి, నివాసభవనంలో శ్రేష్ఠ శయ్యను సిద్ధం చేయించి; రత్నసమూహాలతో అత్యంత శోభించే మంగళాసనంపై ఆసీనుడై, సంతోషంతో దీర్ఘకాలం నిద్రను సేవించాడు.
Word by Word
अन्योन्यम्to one another
अन्योन्यम्:
क्रियाविशेषण (परस्परता)
TypeIndeclinable
Rootअन्योन्य (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाववत् क्रियाविशेषण (reciprocal adverb)
ऊचुःthey said
ऊचुः:
क्रिया (आख्यात)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, बहुवचन
इतिthus
इति:
वाक्य-सम्बन्ध (उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक-अव्यय (quotative particle)
गेहधनादिभिःby house, wealth, and the like
गेहधनादिभिः:
करण (करणम्)
TypeNoun
Rootगेह-धन-आदि (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व-समास (गेहं च धनं च); ‘आदि’ समाहार; नपुंसकलिङ्ग/पुल्लिङ्ग (समूह), तृतीया (3rd), बहुवचन; करण
वाor
वा:
समुच्चय/विकल्प (अव्ययार्थ)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle)
किम्what?
किम्:
प्रश्न (वाक्य-प्रयोग)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; प्रश्न
साध्यतेis accomplished
साध्यते:
क्रिया (आख्यात)
TypeVerb
Root√साध् (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद; प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive)
वयम्we
वयम्:
कर्ता (कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; उत्तमपुरुषार्थे, प्रथमा (1st), बहुवचन
इहhere
इह:
देशाधिकरण (स्थान)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (locative adverb)
एवindeed, just
एव:
अवधारण (निश्चय)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (emphatic particle)
वसामlet us dwell / we dwell
वसाम:
क्रिया (आख्यात)
TypeVerb
Root√वस् (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद; उत्तमपुरुष, बहुवचन
सर्वेall (of us)
सर्वे:
कर्ता (कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सर्वनामवत् विशेष्य
राजाthe king
राजा:
कर्ता (कर्ता)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
अपिalso
अपि:
समुच्चय (अव्ययार्थ)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अप्यर्थ-अव्यय (also)
शार्वरविधानम्night-arrangements
शार्वरविधानम्:
कर्म (कर्म)
TypeNoun
Rootशार्वर-विधान (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (शर्वर्याः/रात्रेः विधानम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म
अथोthen
अथो:
वाक्य-सम्बन्ध (अनुक्रम)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक-अव्यय (then/thereupon); ‘अथ + उ’ संधि
विधायhaving made/arranged
विधाय:
पूर्वकाल-क्रिया (अनुक्रिया)
TypeVerb
Root√धा (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive) = having arranged
निर्वर्त्यhaving prepared
निर्वर्त्य:
पूर्वकाल-क्रिया (अनुक्रिया)
TypeVerb
Root√वृत् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (gerund) with निस्-उपसर्ग = having prepared/completed
वासभवनेin the dwelling-house
वासभवने:
अधिकरण (अधिकरणम्)
TypeNoun
Rootवास-भवन (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (वासस्य भवनम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण
शयनीयम्a bed
शयनीयम्:
कर्म (कर्म)
TypeNoun
Rootशयनीय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म; ‘bed, couch’
अग्र्यम्excellent, best
अग्र्यम्:
कर्म-विशेषण (कर्म-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootअग्र्य (प्रातिपदिक)
Formविशेषण; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
अध्यास्यhaving reclined upon
अध्यास्य:
पूर्वकाल-क्रिया (अनुक्रिया)
TypeVerb
Rootअधि-√आस् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (gerund) = having sat/laid oneself upon
रत्ननिकरैःwith heaps of jewels
रत्ननिकरैः:
करण (करणम्)
TypeNoun
Rootरत्न-निकर (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (रत्नानां निकरः); पुल्लिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; करण
अतिvery, exceedingly
अति:
विशेषण-तीव्रता (अव्ययार्थ)
TypeIndeclinable
Rootअति (अव्यय/उपसर्ग)
Formअव्यय; तीव्रतावाचक (intensifier)
शैभिwith very soft/silken (coverings)
शैभि:
करण-विशेषण (करण-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootशैभि (प्रातिपदिक)
Formविशेषण; नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; करण; (पाठान्तर/दुर्लभ-शब्द)
भद्रम्auspicious, fine
भद्रम्:
कर्म-विशेषण (कर्म-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootभद्र (प्रातिपदिक)
Formविशेषण; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
निद्राम्sleep
निद्राम्:
कर्म (कर्म)
TypeNoun
Rootनिद्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म
असेवतhe enjoyed/indulged in
असेवत:
क्रिया (आख्यात)
TypeVerb
Root√सेव् (धातु)
Formलङ् (Imperfect), आत्मनेपद; प्रथमपुरुष, एकवचन
नरेन्द्रO king
नरेन्द्र:
सम्बोधन (आह्वान)
TypeNoun
Rootनरेन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन; संबोधन
चिरम्for long
चिरम्:
कालाधिकरण (काल)
TypeIndeclinable
Rootचिरम् (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (for a long time)
प्रतीतःcontent, satisfied
प्रतीतः:
कर्तृ-विशेषण (कर्ता-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootप्रतीत (कृदन्त; √इ धातु with प्रति-उपसर्ग)
Formविशेषण; पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; भूतकृदन्त (क्त)