Shloka 42
The City Equal to Amarāvatī: Creation of Households, Women, and Civic Splendor
Arjunopākhyāna Context
Devanagari script
स्थित्वानुगान्नरपतीनपि तन्निवासं प्रस्थाप्य वासभवनं स्वयमप्ययासीत् / तद्राजसैन्यमखिलं निजवीर्यशौर्यसंपत्प्रभावमहिमानुगुणं गृहेषु
Transliteration
sthitvānugānnarapatīnapi tannivāsaṃ prasthāpya vāsabhavanaṃ svayamapyayāsīt / tadrājasainyamakhilaṃ nijavīryaśauryasaṃpatprabhāvamahimānuguṇaṃ gṛheṣu
Translation
కొంతసేపు ఉండి, వెంట వచ్చిన ఇతర నరపతులను వారి నివాసాలకు పంపి, తానూ తన వాసభవనానికి వెళ్లెను. ఆ రాజుని సమస్త సైన్యం కూడా తమ వీర్య-శౌర్య-సంపద-ప్రభావ-మహిమలకు తగిన గృహాలలో నివసించెను।
Word by Word
sthitvāhaving stayed
sthitvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Root√sthā (धातु)
Formक्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव — ‘having stayed/stood’
anugānfollowers/attendants
anugān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootanuga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative, 2nd), बहुवचन (Plural)
narapatīnkings
narapatīn:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootnarapati (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative, 2nd), बहुवचन (Plural)
apialso
api:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formअव्यय (Indeclinable), समुच्चय/अपि-कार (also/even)
tat-nivāsamto their residence
tat-nivāsam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + nivāsa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative, 2nd), एकवचन (Singular); समासः तत्पुरुषः — ‘तस्य निवासः’
prasthāpyahaving dispatched
prasthāpya:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootpra-√sthā (धातु)
Formणिच्-प्रत्ययान्त causative + क्त्वान्त (Gerund) — ‘having sent forth/caused to depart’
vāsa-bhavanamto the dwelling-house
vāsa-bhavanam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvāsa (प्रातिपदिक) + bhavana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative, 2nd), एकवचन (Singular); समासः तत्पुरुषः — ‘वासस्य भवनम्’
svayamhimself
svayam:
Karta (कर्ता)
TypeIndeclinable
Rootsvayam (अव्यय)
Formअव्यय (Indeclinable), आत्मवाचक (reflexive adverb)
apialso
api:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formअव्यय (Indeclinable), समुच्चय (also)
ayāsīthe went
ayāsīt:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootā-√yā (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद (Parasmaipada)
tat-rāja-sainyamthat king’s army
tat-rāja-sainyam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + rājan (प्रातिपदिक) + sainya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा-विभक्ति (Nominative, 1st), एकवचन (Singular); समासः तत्पुरुषः — ‘तस्य राज्ञः सैन्यम्’
akhilamentire
akhilam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootakhila (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा-विभक्ति (Nominative, 1st), एकवचन (Singular); ‘sainyam’ विशेषणम्
nija-vīrya-śaurya-saṃpat-prabhāva-mahimā-anuguṇambefitting his own valor, heroism, prosperity, power, and greatness
nija-vīrya-śaurya-saṃpat-prabhāva-mahimā-anuguṇam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootnija (प्रातिपदिक) + vīrya (प्रातिपदिक) + śaurya (प्रातिपदिक) + saṃpat (प्रातिपदिक) + prabhāva (प्रातिपदिक) + mahimā (प्रातिपदिक) + anuguṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा-विभक्ति (Nominative, 1st), एकवचन (Singular); दीर्घ-तत्पुरुषसमासः — ‘निजवीर्यशौर्यसंपत्प्रभावमहिमानां अनुगुणम्’
gṛheṣuin houses/quarters
gṛheṣu:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootgṛha (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी-विभक्ति (Locative, 7th), बहुवचन (Plural)