Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 23
The City Equal to Amarāvatī: Creation of Households, Women, and Civic Splendor
Arjunopākhyāna Context
Devanagari script
सर्वोपभोग्यनिलयं मुनिहोमधेनुसामर्थ्यसूचकमशोषबलैः समेतः / अन्तः प्रविश्य नगरर्द्धिमशेषलोकसंमोहिनीम् भिसमीक्ष्य स राजवर्यः
Transliteration
sarvopabhogyanilayaṃ munihomadhenusāmarthyasūcakamaśoṣabalaiḥ sametaḥ / antaḥ praviśya nagararddhimaśeṣalokasaṃmohinīm bhisamīkṣya sa rājavaryaḥ
Translation
ఆ నగరం అన్ని భోగాలకు నిలయమై, ముని హోమధేనువు సామర్థ్యాన్ని సూచించేది; అందులో అక్షయ బలసంపత్తి కూడా సమేతంగా ఉండేది. ఆ శ్రేష్ఠ రాజు లోనికి ప్రవేశించి, సమస్త లోకాలను మోహింపజేసే నగరసమృద్ధిని స్పష్టంగా దర్శించాడు.
Word by Word
सर्व-उपभोग्य-निलयम्a residence fit for every enjoyment
सर्व-उपभोग्य-निलयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसर्व + उपभोग्य (उप + √भुज्, यत्/ण्यत्) + निलय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (सर्वेषाम् उपभोग्यानाम् निलयः)
मुनि-होम-धेनु-सामर्थ्य-सूचकम्indicating the power of the sage’s sacrificial cow
मुनि-होम-धेनु-सामर्थ्य-सूचकम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootमुनि + होम + धेनु + सामर्थ्य + सूचक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषसमासः; विशेषणम् (निलयम्)
अशोष-बलैःwith inexhaustible forces/resources
अशोष-बलैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअशोष (a- + शोष, प्रातिपदिक) + बल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारयः (अशोषाणि बलानि)
समेतःendowed/attended (with)
समेतः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसम् + √इ (धातु) → समेत (क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्यय; विशेषणम् (सः राजवर्यः)
अन्तःinside
अन्तः:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअन्तः (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक-अव्यय (inside)
प्रविश्यhaving entered
प्रविश्य:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootप्र + √विश् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund); पूर्वकाले कृत्य (having entered)
नगर-ऋद्धिम्the city’s prosperity
नगर-ऋद्धिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनगर + ऋद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (नगरस्य ऋद्धिः)
अशेष-लोक-संमोहिनीम्bewildering all people without remainder
अशेष-लोक-संमोहिनीम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअशेष + लोक + संमोहिनी (सम् + √मुह्, णिनी-प्रत्यय)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः; विशेषणम् (ऋद्धिम्)
अभिसमीक्ष्यhaving beheld
अभिसमीक्ष्य:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootअभि + सम् + √ईक्ष् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund); पूर्वकाले कृत्य (having looked at/observed)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
राज-वर्यःthe best of kings
राज-वर्यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराजन् + वर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (श्रेष्ठः राजा)