Shloka 1
The City Equal to Amarāvatī: Creation of Households, Women, and Civic Splendor
Arjunopākhyāna Context
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने षड्विंशतितमो ऽध्यायः // २६// वसिष्ठ उवाच तस्मिन्पुरे सन्तुलितामरेद्रपुरीप्रभावे मुनिवर्यधेनुः / विनिर्ममे तेषु गृहेषु पश्चात्तद्योग्यनारीनरवृन्दजातम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāder'junopākhyāne ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ // 26// vasiṣṭha uvāca tasminpure santulitāmaredrapurīprabhāve munivaryadhenuḥ / vinirmame teṣu gṛheṣu paścāttadyogyanārīnaravṛndajātam
Translation
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణం, వాయుప్రోక్త మధ్యభాగం, తృతీయ ఉపోద్ధాతపాదంలోని అర్జునోపాఖ్యానంలో ఇరవై ఆరవ అధ్యాయం. వసిష్ఠుడు పలికెను—ఇంద్రపురి వైభవానికి సమానమైన ఆ నగరంలో మునిశ్రేష్ఠుని ధేనువు తరువాత ఆ గృహాలలో వారికి తగిన స్త్రీ-పురుష సమూహాన్ని సృష్టించింది।
Word by Word
इतिthus
इति:
Vacana-suchaka (वचनसूचक)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्ययम् (quotative particle)
श्रीब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootश्रीब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; तत्पुरुषः—श्री + ब्रह्माण्ड (honorific)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; कर्मधारयः—महत् पुराणम्
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (कृदन्त, √वच् + प्र)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त; तत्पुरुषः—वायुनाऽ प्रोक्तम् (spoken by Vāyu)
मध्यभागेin the middle section
मध्यभागे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootमध्यभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; तत्पुरुषः—मध्यस्य भागः
तृतीयthird
तृतीय:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (अध्याये/भागे इत्यर्थे); क्रमवाचक
उपोद्घातपादेin the introductory section
उपोद्घातपादे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootउपोद्घात + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; तत्पुरुषः—उपोद्घातस्य पादः (introductory quarter/section)
अर्जुनोपाख्यानेin the Arjuna episode
अर्जुनोपाख्याने:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootअर्जुन + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; तत्पुरुषः—अर्जुनस्य उपाख्यानम्
षड्विंशतितमःtwenty-sixth
षड्विंशतितमः:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootषड्विंशति + तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; क्रमवाचक (26th)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect) प्रथमपुरुषः एकवचनम्; परस्मैपदम्
तस्मिन्in that
तस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; सर्वनाम
पुरेcity
पुरे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootपुर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्
सन्तुलितामरेद्रपुरीप्रभावेin which the splendour equalled Indra’s city
सन्तुलितामरेद्रपुरीप्रभावे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeAdjective
Rootसन्तुलित (कृदन्त, √तुल् + सम्) + अमर + इन्द्र + पुरी + प्रभाव (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त; तत्पुरुषः—अमरेन्द्रपुरीप्रभावः (splendour of Indra's city) सन्तुलितः (equalled) यस्मिन् (locative)
मुनिवर्यधेनुःthe excellent cow of the sage
मुनिवर्यधेनुः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootमुनि + वर्य + धेनु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; कर्मधारयः—मुनिवर्यस्य धेनुः (the sage’s excellent cow)
विनिर्ममेcreated/produced
विनिर्ममे:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Root√मा (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect) प्रथमपुरुषः एकवचनम्; आत्मनेपदम्; वि-निर्-उपसर्गाः
तेषुin those
तेषु:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी बहुवचनम्; सर्वनाम
गृहेषुhouses
गृहेषु:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी बहुवचनम्
पश्चात्afterwards
पश्चात्:
Kala (काल/Time)
TypeIndeclinable
Rootपश्चात् (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्ययम् (adverb of time)
तद्योग्यनारीनरवृन्दजातम्a group of suitable women and men
तद्योग्यनारीनरवृन्दजातम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootतद् + योग्य + नारी + नर + वृन्द + जात (कृदन्त, √जन्)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; जात (क्त) = born/produced; तत्पुरुषः—तद्-योग्य (suitable for that) + नारीनरवृन्द (groups of women and men)