Shloka 1
ऋषिसर्गवर्णन (Rishi-Sarga Varṇana) — Account of the Creation/Origination of Sages and Beings
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिसर्गवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः सूत उवाच विनिवृत्ते प्रजासर्गे षष्ठे वै चाक्षुषस्य ह / प्रजाः सृजेति व्यदिष्टः स्वयं दक्षः स्वयंभुवा
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde ṛṣisargavarṇanaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca vinivṛtte prajāsarge ṣaṣṭhe vai cākṣuṣasya ha / prajāḥ sṛjeti vyadiṣṭaḥ svayaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā
Translation
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణమున వాయుప్రోక్త మధ్యభాగమున తృతీయ ఉపోద్ధాతపాదమున ‘ఋషిసర్గవర్ణనం’ నామ ప్రథమాధ్యాయము. సూతుడు పలికెను— చాక్షుష మన్వంతరమున ఆరవ ప్రజాసర్గము ముగిసిన తరువాత స్వయంభువు స్వయంగా దక్షునకు ‘ప్రజలను సృష్టించుము’ అని ఆజ్ఞాపించెను।
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक अव्यय (quotative/colophon marker)
श्रीब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्रीब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (7th/अधिकरण), एकवचन; कर्मधारय: श्रीमत् ब्रह्माण्डम्
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय: महत् पुराणम्
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Adhikarana (अधिकरण) (qualifier)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुष: वायुना प्रोक्तम्
मध्यभागेin the middle section
मध्यभागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्यभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: मध्यः भागः
तृतीयthird
तृतीय:
Adhikarana (अधिकरण) (qualifier)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of उपोद्धातपादे)
उपोद्धातपादेin the introductory quarter/section
उपोद्धातपादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: उपोद्धातस्य पादः
ऋषिसर्गवर्णनम्the description of the creation of sages
ऋषिसर्गवर्णनम्:
Karta (कर्ता) (as title)
TypeNoun
Rootऋषि + सर्ग + वर्णन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष-श्रृंखला: ऋषीणां सर्गस्य वर्णनम्
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formसंज्ञासूचक अव्यय (name-marker)
प्रथमःfirst
प्रथमः:
Karta (कर्ता) (qualifier)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of अध्यायः)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता) (as heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
सूतःSūta
सूतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् लकार (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
विनिवृत्तेwhen (it) had ceased/ended
विनिवृत्ते:
Adhikarana (अधिकरण) (locative absolute)
TypeAdjective
Rootवि+नि+वृत् (धातु) → विनिवृत्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)
प्रजासर्गेin the creation of beings
प्रजासर्गे:
Adhikarana (अधिकरण) (locative absolute)
TypeNoun
Rootप्रजा + सर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: प्रजानां सर्गः
षष्ठेin the sixth
षष्ठे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootषष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of implied सर्गे/काले)
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक अव्यय (emphatic particle)
चाक्षुषस्यof Cākṣuṣa (Manu)
चाक्षुषस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootचाक्षुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति (6th/सम्बन्ध), एकवचन
हindeed (particle)
ह:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootह (अव्यय)
Formस्मरण/खलु-प्राय अव्यय (expletive particle)
प्रजाःcreatures, progeny
प्रजाः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
सृजcreate
सृज:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलोट् लकार (imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक अव्यय (quotative)
व्यदिष्टःwas commanded
व्यदिष्टः:
Karta (कर्ता) (of passive predicate)
TypeVerb
Rootवि+आ+दिश् (धातु) → व्यदिष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
स्वयम्himself
स्वयम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)
दक्षःDakṣa
दक्षः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
स्वयम्भुवाby Svayambhū (Brahmā)
स्वयम्भुवा:
Karana (करण) / Agent-in-instrumental
TypeNoun
Rootस्वयम्भू (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन