Shloka 140
Śrāddha-kalpa: Amarakantaka–Tīrtha-Māhātmya and Akṣaya Pitṛ-Tarpaṇa
Devanagari script
इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां विवर्त्तनम् / अना हारो क्षयं याति विद्यादनशनं तपः
Transliteration
indriyāṇāṃ mano ghoraṃ buddhyādīnāṃ vivarttanam / anā hāro kṣayaṃ yāti vidyādanaśanaṃ tapaḥ
Translation
ఇంద్రియాల మనస్సు ఘోరమైనది; అది బుద్ధి మొదలైనవాటిని కూడా తిప్పివేస్తుంది. కాని అనాహారం క్షీణిస్తుంది; కాబట్టి అనశనాన్ని తపస్సుగా తెలుసుకో।
Word by Word
इन्द्रियाणाम्of the senses
इन्द्रियाणाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध) बहुवचन; genitive plural neuter
मनःthe mind
मनः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता) एकवचन; nominative singular neuter
घोरम्terrible/fierce
घोरम्:
कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootघोर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; विशेषणम् (मनः)
बुद्धि-आदीनाम्of the intellect and others
बुद्धि-आदीनाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग/पुंलिङ्ग (समूह), षष्ठी (सम्बन्ध) बहुवचन; ‘of intellect and the rest’; genitive plural
विवर्तनम्the agitation/turning about
विवर्तनम्:
विधेय (Predicate nominal/विधेय)
TypeNoun
Rootविवर्तन (प्रातिपदिक; वि + √वृत्/√वर्त्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; here as predicate noun with मनः—‘(is) the turning/whirling’
अना-हारःnon-eating/fasting
अना-हारः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअन् (नञ्-प्रत्यय) + आहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता) एकवचन; नञ्-तत्पुरुष (आहाराभावः)
क्षयम्decline/destruction
क्षयम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootक्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म) एकवचन; accusative singular masculine
यातिgoes/attains
याति:
क्रिया (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Root√या (धातु)
Formलट् (present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
विद्यात्should know
विद्यात्:
क्रिया (Injunctive/विधि)
TypeVerb
Root√विद् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथम/मध्यमपुरुष एकवचन; परस्मैपद; ‘one should know/let (him) know’
अनशनम्complete fasting
अनशनम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअनशन (प्रातिपदिक; अन् + √अश् ‘to eat’ से निष्पन्न)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म) एकवचन; accusative singular neuter
तपःausterity
तपः:
विधेय (Predicate nominal/विधेय)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता) एकवचन; nominative singular neuter