Adhyaya 25
Kapila’s Devotional Sāṅkhya: Sādhu-saṅga, Bhakti-yoga, and Fearlessness in the Supreme Shelter
విదుర–మైత్రేయ సంభాషణలో కర్దమముని ప్రస్థానానంతరం మైత్రేయుడు పరిస్థితిని వివరిస్తాడు—దేవహూతి ఆధ్యాత్మిక అవసరాన్ని తీర్చేందుకు కపిలదేవుడు బిందు-సరోవర తీరంలో నిలిచాడు. బ్రహ్మ హామీని స్మరించి దేవహూతి ఇంద్రియ కలత, మిథ్యా అహంకారంతో కలిగిన బాధను చెప్పి అజ్ఞానమునుండి రక్షించగల ఏకైక త్రాతగా భగవంతుని శరణు కోరుతుంది. కపిలుడు పరమయోగాన్ని నిర్వచిస్తాడు—జీవుని భగవానుతో అనుసంధానించి ద్వంద్వాలపై విరక్తిని కలిగించేది; గుణాకర్షిత బద్ధచేతన మరియు భగవదాశ్రిత విముక్తచేతన మధ్య తేడాను, కామ-లోభ శుద్ధిని వివరించాడు. తరువాత సాధు-లక్షణం, సాధు-సంగ మహిమ—శ్రవణ-కీర్తనల ద్వారా భగవద్గుణాలపై స్థిర ఆకర్షణ పుట్టి నిజమైన భక్తిగా పరిపక్వమవుతుంది. దేవహూతి ప్రాయోగిక రూపం అడగగా కపిలుడు భక్తి సర్వోత్తమమని చెబుతాడు—సూక్ష్మదేహాన్ని కరిగించి, వేరే ప్రయత్నం లేకుండానే మోక్షం ఇస్తూ, భక్తుని సేవాభిలాషలోనే నిలుపుతుంది. ముగింపులో భగవంతుడే నిర్భయ ఆశ్రయం; లోకపాలకులు కూడా ఆయన భయంతో విధులు నిర్వహిస్తారు, ఆయన పాదభక్తులైన యోగులు ఈ జన్మలోనే సిద్ధి, భగవత్సాంగత్యం పొందుతారు—తదుపరి సాంఖ్య విస్తారానికి పీఠిక అవుతుంది.
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच कपिलस्तत्त्वसंख्याता भगवानात्ममायया । जात: स्वयमज: साक्षादात्मप्रज्ञप्तये नृणाम् ॥ १ ॥
శ్రీ శౌనకుడు పలికెను—భగవంతుడు అజుడైనప్పటికీ, తన అంతరంగ మాయాశక్తిచే కపిలముని రూపంలో స్వయంగా అవతరించి, మానవుల హితార్థం ఆత్మతత్త్వ జ్ఞానాన్ని బోధించెను।
Verse 2
न ह्यस्य वर्ष्मण: पुंसां वरिम्ण: सर्वयोगिनाम् । विश्रुतौ श्रुतदेवस्य भूरि तृप्यन्ति मेऽसव: ॥ २ ॥
శౌనకుడు కొనసాగించి పలికెను—భగవంతునికంటే ఎక్కువ తెలిసినవాడు లేడు; ఆయనకంటే పూజ్యుడూ, పరిపక్వ యోగీ కూడా లేడు. ఆయన వేదాధిపతి; ఆయన లీలలను వినుటే ఇంద్రియాలకు నిజమైన తృప్తి.
Verse 3
यद्यद्विधत्ते भगवान् स्वच्छन्दात्मात्ममायया । तानि मे श्रद्दधानस्य कीर्तन्यान्यनुकीर्तय ॥ ३ ॥
కాబట్టి స్వేచ్ఛాస్వరూపుడైన భగవంతుడు తన అంతరంగ మాయాశక్తిచే ఏ ఏ లీలలను నిర్వహించునో, అవన్నీ నా వంటి శ్రద్ధావంతునికి సరిగ్గా వివరించి చెప్పండి; అవి కీర్తనీయమైనవి।
Verse 4
सूत उवाच द्वैपायनसखस्त्वेवं मैत्रेयो भगवांस्तथा । प्राहेदं विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदित: ॥ ४ ॥
శ్రీ సూత గోస్వామి పలికెను—విదురుని తత్త్వజ్ఞాన సంబంధమైన ప్రశ్నచే ప్రేరేపింపబడి, సంతోషించిన వ్యాసదేవుని మిత్రుడైన మహర్షి మైత్రేయుడు విదురునితో ఇలా పలికెను।
Verse 5
मैत्रेय उवाच पितरि प्रस्थितेऽरण्यं मातु: प्रियचिकीर्षया । तस्मिन् बिन्दुसरेऽवात्सीद्भगवान् कपिल: किल ॥ ५ ॥
మైత్రేయుడు పలికెను—కర్దముడు అరణ్యానికి బయలుదేరినప్పుడు, తల్లి దేవహూతిని సంతోషపెట్టుటకై భగవాన్ కపిలుడు బిందు-సరోవర తీరంలోనే నివసించెను।
Verse 6
तमासीनमकर्माणं तत्त्वमार्गाग्रदर्शनम् । स्वसुतं देवहूत्याह धातु: संस्मरती वच: ॥ ६ ॥
పరమ తత్త్వమార్గాన్ని ముందుగా చూపగల భగవాన్ కపిలుడు నిష్కాముడై శాంతంగా ఆసీనుడై ఉన్నాడు. ఆయనను చూసి దేవహూతి బ్రహ్మ వచనాలను స్మరించి కపిలుని ప్రశ్నించసాగింది.
Verse 7
देवहूतिरुवाच निर्विण्णा नितरां भूमन्नसदिन्द्रियतर्षणात् । येन सम्भाव्यमानेन प्रपन्नान्धं तम: प्रभो ॥ ७ ॥
దేవహూతి పలికింది—హే ప్రభూ! అసత్ ఇంద్రియ తృష్ణ వల్ల నేను అత్యంత విరక్తురాలినయ్యాను. ఆ ఇంద్రియ కలత కారణంగా, హే స్వామీ, నేను అజ్ఞాన అనే అంధకూపంలో పడిపోయాను.
Verse 8
तस्य त्वं तमसोऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारगम् । सच्चक्षुर्जन्मनामन्ते लब्धं मे त्वदनुग्रहात् ॥ ८ ॥
హే ఆద్య ప్రభూ, దాటలేని అంధ తమస్సుకు మీరు మాత్రమే పారగామి. మీరు నా సత్యచక్షువు; అనేక జన్మల అంతంలో మీ అనుగ్రహం వల్లనే నేను మిమ్మల్ని పొందాను.
Verse 9
य आद्यो भगवान् पुंसामीश्वरो वै भवान् किल । लोकस्य तमसान्धस्य चक्षु: सूर्य इवोदित: ॥ ९ ॥
మీరు సమస్త జీవులకు ఆద్యుడైన భగవాన్, పరమేశ్వరుడు. లోకంలోని అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించుటకు మీరు సూర్యునివలె ఉదయించారు, ప్రభూ.
Verse 10
अथ मे देव सम्मोहमपाक्रष्टुं त्वमर्हसि । योऽवग्रहोऽहंममेतीत्येतस्मिन् योजितस्त्वया ॥ १० ॥
ఇప్పుడు, హే దేవా! నా మహామోహాన్ని తొలగించుటకు మీరు దయచేయాలి. ‘నేను’ ‘నాది’ అనే మిథ్యా అహంకార బంధంలో మీ మాయ నన్ను నిమగ్నం చేసింది.
Verse 11
तं त्वा गताहं शरणं शरण्यं स्वभृत्यसंसारतरो: कुठारम् । जिज्ञासयाहं प्रकृते: पूरुषस्य नमामि सद्धर्मविदां वरिष्ठम् ॥ ११ ॥
దేవహూతి చెప్పింది—హే శరణ్య ప్రభూ, నేను మీ పాదపద్మాల శరణు పొందాను; మీరు మాత్రమే ఆశ్రయం. మీరు భౌతిక సంసార వృక్షాన్ని నరికే గొడ్డలి. అందువల్ల సద్ధర్మవిదులలో శ్రేష్ఠుడైన మీకు నమస్కరిస్తూ, ప్రకృతి–పురుష సంబంధం మరియు స్త్రీ–పురుష సంబంధం గురించి ప్రశ్నిస్తున్నాను.
Verse 12
मैत्रेय उवाच इति स्वमातुर्निरवद्यमीप्सितं निशम्य पुंसामपवर्गवर्धनम् । धियाभिनन्द्यात्मवतां सतां गति- र्बभाष ईषत्स्मितशोभितानन: ॥ १२ ॥
మైత్రేయుడు అన్నాడు—తన తల్లి యొక్క కలుషరహితమైన మోక్షాకాంక్షను, పురుషుల అపవర్గాన్ని పెంపొందించే ప్రశ్నలను విని, భగవాన్ అంతరంగంలో ఆమెను అభినందించాడు. ఆపై స్వల్పస్మితంతో ప్రకాశించే ముఖంతో ఆత్మసాక్షాత్కారుల మార్గాన్ని వివరించాడు.
Verse 13
श्रीभगवानुवाच योग आध्यात्मिक: पुंसां मतो नि:श्रेयसाय मे । अत्यन्तोपरतिर्यत्र दु:खस्य च सुखस्य च ॥ १३ ॥
శ్రీభగవానుడు అన్నాడు—జీవుని పరమ శ్రేయస్సుకోసం, భగవంతుడు–జీవాత్మ సంబంధాన్ని తెలిపే ఆధ్యాత్మిక యోగమే నా దృష్టిలో శ్రేష్ఠమైన యోగం; ఎందుకంటే అందులో భౌతిక సుఖదుఃఖాల పట్ల సంపూర్ణ విరక్తి కలుగుతుంది.
Verse 14
तमिमं ते प्रवक्ष्यामि यमवोचं पुरानघे । ऋषीणां श्रोतुकामानां योगं सर्वाङ्गनैपुणम् ॥ १४ ॥
హే పాపరహిత మాతా, ఇప్పుడు నేను నీకు ఆ ప్రాచీన యోగాన్ని చెప్పుదును; దానిని నేను పూర్వం వినదలచిన మహర్షులకు ఉపదేశించాను. ఆ యోగం అన్ని విధాలా సేవనీయమైనది, ఆచరణయోగ్యమైనది.
Verse 15
चेत: खल्वस्य बन्धाय मुक्तये चात्मनो मतम् । गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये ॥ १५ ॥
జీవుని చిత్తమే బంధనానికి, ముక్తికి కారణమని చెప్పబడుతుంది. అదే చిత్తం ప్రకృతి గుణాలలో ఆసక్తి చెందితే బంధనం; అదే పరమపురుషుడైన భగవంతునిలో రమిస్తే ముక్తిచేతనలో స్థితి కలుగుతుంది.
Verse 16
अहंममाभिमानोत्थै: कामलोभादिभिर्मलै: । वीतं यदा मन: शुद्धमदु:खमसुखं समम् ॥ १६ ॥
‘నేను’ ‘నాది’ అనే దేహాభిమానంనుంచి పుట్టిన కామలోభాది మలాలు పూర్తిగా తొలగినప్పుడు మనస్సు శుద్ధమై, సుఖదుఃఖాలకు అతీతంగా సమత్వంలో నిలుస్తుంది।
Verse 17
तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृते: परम् । निरन्तरं स्वयंज्योतिरणिमानमखण्डितम् ॥ १७ ॥
అప్పుడు జీవుడు తనను ప్రకృతికి అతీతమైన శుద్ధాత్మగా—నిత్య స్వయంజ్యోతి, అతి సూక్ష్మమైనప్పటికీ అఖండంగా—దర్శించుకుంటాడు।
Verse 18
ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियुक्तेन चात्मना । परिपश्यत्युदासीनं प्रकृतिं च हतौजसम् ॥ १८ ॥
భక్తితో కూడిన, జ్ఞాన-వైరాగ్యసంపన్నమైన ఆత్మ యథార్థ దృష్టితో అన్నిటిని చూస్తాడు; ప్రకృతిపై ఉదాసీనుడై, మాయ ప్రభావం అతనిపై బలహీనమవుతుంది।
Verse 19
न युज्यमानया भक्त्या भगवत्यखिलात्मनि । सदृशोऽस्ति शिव: पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये ॥ १९ ॥
అఖిలాత్ముడైన భగవంతునికి భక్తియోగం లేకుండా ఏ యోగికీ బ్రహ్మసిద్ధి లభించదు; శుభప్రదమైన మార్గం ఒక్కటే—భక్తి.
Verse 20
प्रसङ्गमजरं पाशमात्मन: कवयो विदु: । स एव साधुषु कृतो मोक्षद्वारमपावृतम् ॥ २० ॥
పండితులు తెలుసుకొనేది—భౌతిక విషయాలపై ఆసక్తి జీవునికి అజర బంధనం; అదే ఆసక్తి సాధు-భక్తులపై నిలిచితే మోక్షద్వారం తెరుచుకుంటుంది।
Verse 21
तितिक्षव: कारुणिका: सुहृद: सर्वदेहिनाम् । अजातशत्रव: शान्ता: साधव: साधुभूषणा: ॥ २१ ॥
సాధువు లక్షణాలు—అతడు సహనశీలుడు, కరుణామయుడు, సమస్త జీవుల పట్ల స్నేహభావం కలవాడు. అతనికి శత్రువులు లేరు; అతడు శాంతుడు, శాస్త్రనిష్ఠుడు, ఉత్తమ గుణాలతో అలంకృతుడు.
Verse 22
मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् । मत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवा: ॥ २२ ॥
అటువంటి సాధువులు అనన్యభావంతో ప్రభువునందు దృఢమైన భక్తిని ఆచరిస్తారు. ప్రభువు కోసమే వారు ఇతర కర్మబంధాలను, లోకంలోని స్వజన-బంధువుల అనుబంధాలను కూడా త్యజిస్తారు.
Verse 23
मदाश्रया: कथा मृष्टा:शृण्वन्ति कथयन्ति च । तपन्ति विविधास्तापा नैतान्मद्गतचेतस: ॥ २३ ॥
నా ఆశ్రయమైన సాధువులు నా మధుర కథలను వినుతూ చెప్పుతూ ఉంటారు. వారి చిత్తం నాలో లీనమై ఉండుటవలన వారు వివిధ భౌతిక తాపాలకు లోనుకారు; భౌతిక దుఃఖాలు వారిని బాధించవు.
Verse 24
त एते साधव: साध्वि सर्वसङ्गविवर्जिता: । सङ्गस्तेष्वथ ते प्रार्थ्य: सङ्गदोषहरा हि ते ॥ २४ ॥
హే సద్గుణవతీ మాతా, ఈ మహాభక్త సాధువులు సమస్త సంగముల నుండి విరక్తులు. నీవు అటువంటి పవిత్రుల సంగాన్ని కోరాలి; ఎందుకంటే వారి సంగం భౌతిక ఆసక్తి దోషాలను హరిస్తుంది.
Verse 25
सतां प्रसङ्गान्मम वीर्यसंविदो भवन्ति हृत्कर्णरसायना: कथा: । तज्जोषणादाश्वपवर्गवर्त्मनि श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिष्यति ॥ २५ ॥
శుద్ధ భక్తుల సాంగత్యంలో పరమపురుషుని లీలా-కార్యాల కథలు హృదయానికీ చెవికీ అమృతరసాయనంలా మధురంగా అనిపిస్తాయి. ఆ రసాన్ని సేవించుటవలన మోక్షమార్గంలో క్రమంగా శ్రద్ధ, రతి (ఆసక్తి), భక్తి అనుసరిస్తాయి.
Verse 26
भक्त्या पुमाञ्जातविराग ऐन्द्रियाद् दृष्टश्रुतान्मद्रचनानुचिन्तया । चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योगयुक्तो यतिष्यते ऋजुभिर्योगमार्गै: ॥ २६ ॥
భక్తుల సాంగత్యంలో భక్తిసేవలో నిమగ్నుడై, ప్రభువు లీలలను నిరంతరం ధ్యానించుటవలన మనిషి ఇహలోకములోనూ పరలోకములోనూ ఇంద్రియభోగాలపై విరక్తి పొందుతాడు. ఇది కృష్ణచైతన్యమనే సులభమైన యోగమార్గం; ఈ భక్తిమార్గంలో స్థిరుడైతే మనస్సును నియంత్రించగలడు.
Verse 27
असेवयायं प्रकृतेर्गुणानां ज्ञानेन वैराग्यविजृम्भितेन । योगेन मय्यर्पितया च भक्त्या मां प्रत्यगात्मानमिहावरुन्धे ॥ २७ ॥
ప్రకృతి గుణాల సేవలో చిక్కుకోకుండా, విరక్తితో వికసించిన జ్ఞానాన్ని పెంపొందించి, మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పరమపురుషుడైన భగవంతునికి భక్తిసేవలో స్థిరంగా అర్పితమై ఉండే యోగాన్ని ఆచరించుటవలన, ఈ జీవితంలోనే నా సాన్నిధ్యాన్ని పొందుతాడు; ఎందుకంటే నేనే పరమపురుషుడు, పరమసత్యము.
Verse 28
देवहूतिरुवाच काचित्त्वय्युचिता भक्ति: कीदृशी मम गोचरा । यया पदं ते निर्वाणमञ्जसान्वाश्नवा अहम् ॥ २८ ॥
దేవహూతి పలికింది—ప్రభూ, నాకు తగినదిగా, నేను ఆచరించగల భక్తి ఏ విధమైనది? దానివలన నేను సులభంగా, వెంటనే మీ పద్మపాదసేవను పొందగలను.
Verse 29
यो योगो भगवद्बाणो निर्वाणात्मंस्त्वयोदित: । कीदृश: कति चाङ्गानि यतस्तत्त्वावबोधनम् ॥ २९ ॥
మీరు వివరించిన భగవదాశ్రయమైన, సంసారాంతకమైన యోగవ్యవస్థ స్వరూపం ఏమిటి? దానికి ఎన్ని అంగాలు ఉన్నాయి? ఏ మార్గాల ద్వారా ఆ పరమయోగాన్ని తత్త్వంగా గ్రహించగలము—దయచేసి చెప్పండి.
Verse 30
तदेतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे । सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं योषा भवदनुग्रहात् ॥ ३० ॥
హే హరి, దయచేసి దీనిని నాకు యథార్థంగా వివరించండి. నా బుద్ధి మందమైనది, పైగా నేను స్త్రీను; అందువల్ల పరమసత్యాన్ని గ్రహించడం కష్టం. కానీ మీ అనుగ్రహంతో మీరు వివరించితే, నేను సులభంగా అర్థం చేసుకొని ఆధ్యాత్మిక ఆనందాన్ని పొందగలను.
Verse 31
मैत्रेय उवाच विदित्वार्थं कपिलो मातुरित्थं जातस्नेहो यत्र तन्वाभिजात: । तत्त्वाम्नायं यत्प्रवदन्ति सांख्यं प्रोवाच वै भक्तिवितानयोगम् ॥ ३१ ॥
శ్రీమైత్రేయుడు అన్నాడు—తల్లి మాటలు విని భగవాన్ కపిలుడు ఆమె ఉద్దేశ్యాన్ని గ్రహించాడు; ఆమె దేహజన్య స్నేహంతో కరుణతో నిండాడు. అప్పుడు శిష్యపరంపరగా వచ్చిన సాంఖ్య తత్త్వాన్ని, భక్తిసేవా-యోగానుభూతులతో కూడిన మార్గంగా ఉపదేశించాడు.
Verse 32
श्रीभगवानुवाच देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् । सत्त्व एवैकमनसो वृत्ति: स्वाभाविकी तु या । अनिमित्ता भागवती भक्ति: सिद्धेर्गरीयसी ॥ ३२ ॥
భగవాన్ కపిలుడు అన్నాడు—ఇంద్రియాలు దేవతల గుణలక్షణాలకు ప్రతీకలు; వాటి సహజ ప్రవృత్తి వేదవిధానాల ప్రకారం కర్మ చేయడం. ఇంద్రియాలు దేవతల ప్రతినిధులైతే, మనస్సు పరమాత్మ యొక్క ప్రతినిధి; దాని సహజ ధర్మం సేవ. ఆ సేవాభావం నిర్హేతుకంగా భగవంతుని భాగవతీ భక్తిలో నిమగ్నమైతే, అది మోక్షసిద్ధికన్నా కూడా శ్రేష్ఠం.
Verse 33
जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥ ३३ ॥
భక్తి ప్రత్యేక ప్రయత్నం లేకుండానే జీవుని సూక్ష్మ దేహావరణాన్ని త్వరగా కరిగిస్తుంది; జఠరాగ్ని తిన్న ఆహారాన్ని జీర్ణం చేసే విధంగా।
Verse 34
नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन् मत्पादसेवाभिरता मदीहा: । येऽन्योन्यतो भागवता: प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि ॥ ३४ ॥
నా పదపద్మ సేవలో ఆసక్తితో, నా లీలాసేవలో నిమగ్నమైన శుద్ధభక్తులు నాతో ఏకత్వాన్ని కోరరు. వారు భాగవతులై పరస్పరం సంగమించి నా లీలలు, నా పరాక్రమాలు ఎల్లప్పుడూ మహిమపరుస్తారు.
Verse 35
पश्यन्ति ते मे रुचिराण्यम्ब सन्त: प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनानि । रूपाणि दिव्यानि वरप्रदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति ॥ ३५ ॥
అమ్మా, నా సద్భక్తులు నా రూపంలోని ప్రసన్న ముఖాన్ని, ఉదయసూర్యంలా అరుణ నేత్రాలను ఎల్లప్పుడూ దర్శిస్తారు. వారు నా అనేక దివ్య, మంగళకర, వరప్రద రూపాలను చూడాలని కోరుతారు; అలాగే నాతో మధురమైన, ప్రీతికరమైన వాక్యాలతో సంభాషిస్తారు.
Verse 36
तैर्दर्शनीयावयवैरुदार- विलासहासेक्षितवामसूक्तै: । हृतात्मनो हृतप्राणांश्च भक्ति- रनिच्छतो मे गतिमण्वीं प्रयुङ्क्ते ॥ ३६ ॥
ప్రభువు యొక్క మనోహర అవయవాలు, ఉదార లీల, మధుర హాస్యం, ఆకర్షక దృష్టి మరియు ప్రీతికర వచనాలను దర్శించి వినగానే శుద్ధ భక్తుని చిత్తం హరించబడుతుంది. అతని ఇంద్రియాలు ఇతర విషయాల నుండి విడిపడి భక్తిసేవలో లీనమవుతాయి; అందువల్ల అతడు కోరకపోయినా ప్రత్యేక ప్రయత్నం లేకుండానే మోక్షాన్ని పొందుతాడు।
Verse 37
अथो विभूतिं मम मायाविनस्ता- मैश्वर्यमष्टाङ्गमनुप्रवृत्तम् । श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रां परस्य मे तेऽश्नुवते तु लोके ॥ ३७ ॥
నాలో సంపూర్ణంగా లీనమైన భక్తుడు సత్యలోకాది ఉన్నత లోకాలలో లభించే శ్రేష్ఠ వరమును కూడా కోరడు; యోగజ అష్టసిద్ధులను కూడా ఆశించడు; వైకుంఠ రాజ్యాన్ని కూడా కోరడు. అయినా ఆశలేకుండానే, ఈ జీవితంలోనే నా ప్రసాదించిన సమస్త మంగళ ఆశీర్వాదాలను అనుభవిస్తాడు।
Verse 38
न कर्हिचिन्मत्परा: शान्तरूपे नङ्क्ष्यन्ति नो मेऽनिमिषो लेढि हेति: । येषामहं प्रिय आत्मा सुतश्च सखा गुरु: सुहृदो दैवमिष्टम् ॥ ३८ ॥
నాపై పరాయణులై శాంతస్వరూపంగా ఉన్న భక్తులు ఎప్పుడూ నశించరు; ఆయుధాలు వారి దివ్య వైభవాన్ని హరించలేవు, కాలపరివర్తనమూ దాన్ని నాశనం చేయలేడు. నన్ను ప్రియాత్మగా, కుమారుడిగా, స్నేహితుడిగా, గురువుగా, ఉపకారిగా, ఇష్టదేవుడిగా స్వీకరించే వారికి ఏ కాలంలోనూ వారి సంపదలు దూరం కావు।
Verse 39
इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयायिनम् । आत्मानमनु ये चेह ये राय: पशवो गृहा: ॥ ३९ ॥ विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् । भजन्त्यनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये ॥ ४० ॥
ఈ లోకమూ పరలోకమూ సంబంధించిన ఆశలను, అలాగే దేహసంబంధమైన ధనం, సంతానం, పశువులు, గృహం మొదలైన అన్ని కోరికలను విడిచి, ఇతర ఆశ్రయాలన్నిటిని త్యజించి, సర్వవ్యాపి విశ్వాధిపతినైన నన్ను అనన్య భక్తితో భజించే భక్తులను నేను జననమరణాల అవతలికి చేర్చుతాను।
Verse 40
इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयायिनम् । आत्मानमनु ये चेह ये राय: पशवो गृहा: ॥ ३९ ॥ विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् । भजन्त्यनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये ॥ ४० ॥
ఈ లోకమూ పరలోకమూ సంబంధించిన ఆశలను, అలాగే దేహసంబంధమైన ధనం, సంతానం, పశువులు, గృహం మొదలైన అన్ని కోరికలను విడిచి, ఇతర ఆశ్రయాలన్నిటిని త్యజించి, సర్వవ్యాపి విశ్వాధిపతినైన నన్ను అనన్య భక్తితో భజించే భక్తులను నేను జననమరణాల అవతలికి చేర్చుతాను।
Verse 41
नान्यत्र मद्भगवत: प्रधानपुरुषेश्वरात् । आत्मन: सर्वभूतानां भयं तीव्रं निवर्तते ॥ ४१ ॥
నేనే ప్రధాన-పురుషేశ్వరుడు, సమస్త భూతాల పరమాత్మను, సృష్టి మూలకారణము; నన్ను విడిచి ఇతర ఆశ్రయమునకు పోవాడికి జనన-মరణ భయము ఎప్పటికీ తొలగదు.
Verse 42
मद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति मद्भयात् । वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निर्मृत्युश्चरति मद्भयात् ॥ ४२ ॥
నా భయముచేత ఈ గాలి వీస్తుంది, నా భయముచేత సూర్యుడు తపిస్తాడు; నా భయముచేత ఇంద్రుడు వర్షిస్తాడు, నా భయముచేత అగ్ని దహిస్తుంది, నా భయముచేత మృత్యువు సంచరిస్తూ తన కార్యం చేస్తుంది.
Verse 43
ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिन: । क्षेमाय पादमूलं मे प्रविशन्त्यकुतोभयम् ॥ ४३ ॥
జ్ఞానము, వైరాగ్యముతో కూడిన భక్తియోగములో నిమగ్నమైన యోగులు తమ శాశ్వత క్షేమార్థం నా పదకమలమూలమును ఆశ్రయిస్తారు; అప్పుడు వారు ఎక్కడినుంచీ భయం లేని స్థితితో భగవద్ధామ ప్రవేశానికి అర్హులు అవుతారు.
Verse 44
एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां नि:श्रेयसोदय: । तीव्रेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पितं स्थिरम् ॥ ४४ ॥
ఈ లోకములో మనుష్యులకు పరమ శ్రేయస్సు పొందుటకు ఇదే మార్గము—తీవ్ర భక్తియోగముచేత మనస్సును నాయందు అర్పించి స్థిరపరచుట; ఇదే జీవన పరమసిద్ధికి ఏకైక సాధనము.
Frequently Asked Questions
Devahūti approaches Kapila because she recognizes sense agitation and false ego as the cause of her fall into ignorance. She seeks a direct remedy for identification with body and relations—asking for the knowledge and practice that cut the ‘tree of material existence.’ Her appeal is framed as śaraṇāgati: Kapila is her ‘transcendental eye’ attained after many births, and only His instruction can dispel the darkness of avidyā.
Kapila defines the highest yoga as the system that relates the individual soul to the Supreme Lord and yields the living entity’s ultimate benefit by generating detachment from material happiness and distress. In practice, it is yoga whose mind-fixation and renunciation are powered by devotional service (bhakti); without bhakti, self-realization remains incomplete.
A sādhu is described as tolerant, merciful, friendly to all beings, free from enmity, peaceful, scripturally grounded, and unwavering in devotional service. Sādhu-saṅga is emphasized because it redirects the jīva’s powerful attachment: material attachment binds, but attachment to self-realized devotees opens liberation. In their association, kṛṣṇa-kathā becomes pleasing, purifies the heart, fixes attraction, and matures into real bhakti.
Kapila explains that bhakti dissolves the subtle body—mind, intelligence, and ego—without separate effort, like digestion by gastric fire. As the devotee becomes absorbed in the Lord’s form, words, and pastimes, other sense engagements fade; liberation arises as a byproduct of exclusive service rather than as an independently pursued goal.
The passage asserts the Lord’s absolute supremacy (aiśvarya): cosmic forces and administrators function within His law, so the wind blows, the sun shines, Indra sends rain, fire burns, and death operates ‘out of fear’—meaning under His inviolable governance. The theological point is practical: only shelter in Him grants abhaya (fearlessness) beyond birth and death.