Adhyaya 2

Verse 1

श्री शुक उवाच इति भागवत: पृष्ट: क्षत्‍त्रा वार्तां प्रियाश्रयाम् । प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात्स्मारितेश्वर: ॥ १ ॥

శ్రీ శుకుడు పలికెను—విదుర క్షత్రియుడు ప్రియాశ్రయుడైన శ్రీకృష్ణుని వార్తను చెప్పమని మహాభక్తుడైన ఉద్ధవుని అడిగినప్పుడు, ప్రభువును స్మరించగానే తీవ్రమైన ఆతురత వల్ల ఉద్ధవుడు వెంటనే ప్రతివచనం చెప్పలేకపోయాడు.

Verse 2

य: पञ्चहायनो मात्रा प्रातराशाय याचित: । तन्नैच्छद्रचयन् यस्य सपर्यां बाललीलया ॥ २ ॥

అతడు ఐదేళ్ల వయసులోనే, తల్లి ఉదయాహారానికి పిలిచినా, బాలలీలగా శ్రీకృష్ణ సేవలో అంతగా లీనమై ఉండి, తినాలని కోరలేదు.

Verse 3

स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गत: । पृष्टो वार्तां प्रतिब्रूयाद्भर्तु: पादावनुस्मरन् ॥ ३ ॥

ఈ విధంగా ఉద్ధవుడు బాల్యంనుండి ప్రభువుకు నిరంతరం సేవ చేశాడు; వృద్ధాప్యంలో కూడా ఆ సేవాభావం తగ్గలేదు. ప్రభువు వార్తను అడిగిన వెంటనే అతడు స్వామి పాదాలను స్మరించుకుంటూ లీనమయ్యాడు.

Verse 4

स मुहूर्तमभूत्तूष्णीं कृष्णाङ्‌घ्रि सुधया भृशम् । तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्न: साधु निर्वृत: ॥ ४ ॥

అతడు క్షణమంత మౌనంగా నిలిచెను; శరీరం కదలలేదు. తీవ్రమైన భక్తియోగంతో కృష్ణ పాదస్మరణామృతంలో లోతుగా లీనమై, సాధువులా పరమ నిర్వృతి పొందినవాడిగా కనిపించాడు.

Verse 5

पुलकोद्‍‌भिन्नसर्वाङ्गो मुञ्चन्मीलद्‍दृशा शुच: । पूर्णार्थो लक्षितस्तेन स्‍नेहप्रसरसंप्लुत: ॥ ५ ॥

విదురుడు గమనించాడు—ఉద్ధవుని సర్వాంగమూ రోమాంచంతో ఉబ్బి, వియోగాశ్రువులు కళ్లలో మెరుస్తుండగా వాటిని తుడుచుకుంటున్నాడు. అందువల్ల ఉద్ధవుడు భగవంతునిపై విస్తారమైన ప్రేమలో పూర్తిగా మునిగిపోయాడని అతడు గ్రహించాడు।

Verse 6

शनकैर्भगवल्लोकान्नृलोकं पुनरागत: । विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन् ॥ ६ ॥

ఉద్ధవుడు క్రమంగా భగవంతుని లోకం నుండి మానవలోకానికి తిరిగి వచ్చాడు. కళ్లను తుడుచుకొని, గతస్మృతిని జాగృతం చేసుకుంటూ, సంతోషంగా చిరునవ్వుతో విదురునితో మాట్లాడాడు।

Verse 7

उद्धव उवाच कृष्णद्युमणिनिम्‍लोचे गीर्णेष्वजगरेण ह । किं नु न: कुशलं ब्रूयां गतश्रीषु गृहेष्वहम् ॥ ७ ॥

ఉద్ధవుడు అన్నాడు: ప్రియ విదురా, లోకసూర్యుడైన శ్రీకృష్ణుడు అస్తమించాడు; కాలరూప మహా అజగరం మా గృహాన్ని మింగివేసింది. ఇక మా క్షేమాన్ని నీకు ఏమని చెప్పగలను?

Verse 8

दुर्भगो बत लोकोऽयं यदवो नितरामपि । ये संवसन्तो न विदुर्हरिं मीना इवोडुपम् ॥ ८ ॥

అయ్యో, ఈ లోకం ఎంతో దుర్భాగ్యమైనది; ఇంకా ఎక్కువ దుర్భాగ్యులు యాదవులు—సన్నిహితంగా నివసించినప్పటికీ హరిని గుర్తించలేదు, చేపలు చంద్రుణ్ని గుర్తించనట్టే।

Verse 9

इङ्गितज्ञा: पुरुप्रौढा एकारामाश्च सात्वता: । सात्वतामृषभं सर्वे भूतावासममंसत ॥ ९ ॥

యాదవులు సంకేతజ్ఞులు, అత్యంత ప్రౌఢులు, సాత్వతధర్మంలో నిపుణులు. అన్ని విధాల విహారాలలో వారు ఎల్లప్పుడూ ప్రభువుతోనే ఉండేవారు; అయినా అందరూ ఆయనను సర్వభూతాలలో నివసించే, సాత్వతులలో శ్రేష్ఠుడైన పరమేశ్వరుడిగా మాత్రమే భావించారు।

Verse 10

देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यदसदाश्रिता: । भ्राम्यते धीर्न तद्वाक्यैरात्मन्युप्तात्मनो हरौ ॥ १० ॥

ప్రభువు మాయచే మోహితులై అసత్తును ఆశ్రయించిన వారి మాటలు, హరిలో సంపూర్ణ శరణాగతుడైన భక్తుని బుద్ధిని ఎప్పటికీ భ్రమింపజేయలేవు।

Verse 11

प्रदर्श्यातप्ततपसामवितृप्तद‍ृशां नृणाम् । आदायान्तरधाद्यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम् ॥ ११ ॥

తపస్సు చేయని, దృష్టి తృప్తి పొందని మనుష్యుల ముందర లోకనేత్రమైన శ్రీకృష్ణుడు తన స్వరూపాన్ని దర్శింపజేసి, ఆ రూపాన్ని తీసుకొని అంతర్ధానమయ్యాడు।

Verse 12

यन्मर्त्यलीलौपयिकं स्वयोग- मायाबलं दर्शयता गृहीतम् । विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धे: परं पदं भूषणभूषणाङ्गम् ॥ १२ ॥

ప్రభువు తన అంతఃశక్తి యోగమాయాబలంతో మర్త్యలోకంలో లీలలకు తగిన తన నిత్య స్వరూపాన్ని ధరించాడు. ఆ లీలలు స్వైశ్వర్య గర్వులనూ, వైకుంఠనాథ స్వరూపంలో ఉన్న ప్రభువునే సైతం ఆశ్చర్యపరచినవి; అందుకే శ్రీకృష్ణుని దివ్య దేహమే సమస్త అలంకారాలకు అలంకారం।

Verse 13

यद्धर्मसूनोर्बत राजसूये निरीक्ष्य द‍ृक्स्वस्त्ययनं त्रिलोक: । कार्त्स्‍न्येन चाद्येह गतं विधातु- रर्वाक्सृतौ कौशलमित्यमन्यत ॥ १३ ॥

మహారాజ యుధిష్ఠిరుడు చేసిన రాజసూయ యజ్ఞవేదిక వద్ద త్రిలోక దేవతలందరూ సమకూరారు. శ్రీకృష్ణుని సుందర దేహలక్షణాలను చూసి, ఇది మనుష్యసృష్టికర్త బ్రహ్మ యొక్క పరమ నైపుణ్య సృష్టి అని వారు భావించారు।

Verse 14

यस्यानुरागप्लुतहासरास- लीलावलोकप्रतिलब्धमाना: । व्रजस्त्रियो द‍ृग्भिरनुप्रवृत्त- धियोऽवतस्थु: किल कृत्यशेषा: ॥ १४ ॥

ప్రేమంతో నిండిన నవ్వులు, రసభరిత లీలలు, చూపుల మార్పిడితో గౌరవం పొందిన వ్రజ గోపికలు—కృష్ణుడు వెళ్లగానే వ్యాకులమయ్యారు. వారు కళ్లతో ఆయనను అనుసరించి, బుద్ధి స్థంభించి కూర్చుండిపోయి, ఇంటి పనులు పూర్తిచేయలేకపోయారు।

Verse 15

स्वशान्तरूपेष्वितरै: स्वरूपै- रभ्यर्द्यमानेष्वनुकम्पितात्मा । परावरेशो महदंशयुक्तो ह्यजोऽपि जातो भगवान् यथाग्नि: ॥ १५ ॥

పరాపర సృష్టులకు నియంత అయిన కరుణామయ భగవాన్, శాంతభక్తులు మరియు గుణమయుల మధ్య ఘర్షణ కలిగినప్పుడు, అజుడైనప్పటికీ మహత్తత్త్వాంశంతో అగ్నివలె అవతరిస్తాడు।

Verse 16

मां खेदयत्येतदजस्य जन्म- विडम्बनं यद्वसुदेवगेहे । व्रजे च वासोऽरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद्यदनन्तवीर्य: ॥ १६ ॥

అజుడైన శ్రీకృష్ణుడు వసుదేవుని కారాగృహంలో జన్మించటం, శత్రుభయంతో వ్రజంలో గుప్తంగా నివసించటం, అపారవీర్యుడై కూడా మథురను భయంతో విడిచిపోవటం—ఇవి తలచితే నాకు దుఃఖం కలుగుతుంది।

Verse 17

दुनोति चेत: स्मरतो ममैतद् यदाह पादावभिवन्द्य पित्रो: । ताताम्ब कंसादुरुशङ्कितानां प्रसीदतं नोऽकृतनिष्कृतीनाम् ॥ १७ ॥

కంసభయంతో ఇంటి నుండి దూరంగా ఉండటంవల్ల కృష్ణబలరాములు తల్లిదండ్రుల పాదసేవ చేయలేకపోయారు; అప్పుడు ప్రభువు—“అమ్మా, నాన్నా, మమ్మల్ని క్షమించండి” అని ప్రార్థించాడు. ఇది తలచితే నా హృదయం బాధపడుతుంది।

Verse 18

को वा अमुष्याङ्‌घ्रि सरोजरेणुं विस्मर्तुमीशीत पुमान् विजिघ्रन् । यो विस्फुरद्भ्रूविटपेन भूमे- र्भारं कृतान्तेन तिरश्चकार ॥ १८ ॥

ఆయన కమలపాద ధూళిని ఒక్కసారి అయినా వాసన చూసినవాడు దానిని ఎలా మరచగలడు? కేవలం కనుబొమ్మల ఆకుల విస్తారంతోనే శ్రీకృష్ణుడు భూమికి భారమైన దుష్టులకు యమదండన ఇచ్చాడు।

Verse 19

द‍ृष्टा भवद्‍‌भिर्ननु राजसूये चैद्यस्य कृष्णं द्विषतोऽपि सिद्धि: । यां योगिन: संस्पृहयन्ति सम्यग् योगेन कस्तद्विरहं सहेत ॥ १९ ॥

రాజసూయంలో మీరు చూశారు—కృష్ణుని ద్వేషించిన చైద్యరాజు శిశుపాలుడికీ యోగసిద్ధి లభించింది. యోగులు సాధనతో కోరుకునే ఆ సిద్ధి ఇచ్చే శ్రీకృష్ణుని విరహాన్ని ఎవరు తట్టుకోగలరు?

Verse 20

तथैव चान्ये नरलोकवीरा य आहवे कृष्णमुखारविन्दम् । नेत्रै: पिबन्तो नयनाभिरामं पार्थास्त्रपूत: पदमापुरस्य ॥ २० ॥

అలాగే నరలోకంలోని ఇతర వీర యోధులు కూడా కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో అర్జునుని బాణప్రహారాలతో పవిత్రులై, కృష్ణుని నేత్రానందకరమైన కమలముఖాన్ని దర్శిస్తూ ప్రభువు పరమపదాన్ని పొందారు।

Verse 21

स्वयं त्वसाम्यातिशयस्त्र्यधीश: स्वाराज्यलक्ष्म्याप्तसमस्तकाम: । बलिं हरद्‍‌भिश्चिरलोकपालै: किरीटकोट्येडितपादपीठ: ॥ २१ ॥

కానీ స్వయంగా శ్రీకృష్ణుడు సమస్త ‘త్రయ’ములకు అధీశ్వరుడు, అసమానమైన స్వతంత్ర పరమేశ్వరుడు; స్వరాజ్యలక్ష్మితో సమస్త కోరికలు సంపూర్ణమైనవాడు. సృష్టిని కాపాడే చిరకాల లోకపాలులు కోట్లాది కిరీటాలతో ఆయన పాదపీఠాన్ని తాకి పూజాసామగ్రిని అర్పిస్తూ స్తుతిస్తారు।

Verse 22

तत्तस्य कैङ्कर्यमलं भृतान्नो विग्लापयत्यङ्ग यदुग्रसेनम् । तिष्ठन्निषण्णं परमेष्ठिधिष्ण्ये न्यबोधयद्देव निधारयेति ॥ २२ ॥

కాబట్టి, ఓ విదురా, ఆయన సేవకులమైన మనకు ఇది బాధ కలిగించదా—రాజసింహాసనంపై కూర్చున్న ఉగ్రసేనుని ఎదుట ప్రభువు శ్రీకృష్ణుడు నిలబడి వినయంగా, “ఓ దేవా, దయచేసి ఇది గ్రహించండి” అని వివరణలు సమర్పించేవాడని జ్ఞాపకం చేసుకుంటే?

Verse 23

अहो बकी यं स्तनकालकूटं जिघांसयापाययदप्यसाध्वी । लेभे गतिं धात्र्युचितां ततोऽन्यं कं वा दयालुं शरणं व्रजेम ॥ २३ ॥

అయ్యో! పూతనా ఎంత దుష్టురాలు—చంపాలనే ఉద్దేశంతో విషమయమైన స్తనాన్ని పానమిచ్చింది; అయినా ఆమెకు ధాత్రి-మాతకు తగిన గతి లభించింది. ఇంత దయాళువైనవాడికన్నా మరెవరి శరణు వెదకగలం?

Verse 24

मन्येऽसुरान् भागवतांस्त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् । ये संयुगेऽचक्षत तार्क्ष्यपुत्र- मंसे सुनाभायुधमापतन्तम् ॥ २४ ॥

నేను భావించేది ఏమనగా, త్ర్యధీశుడైన ప్రభువుపై శత్రుత్వభావంతో ఉన్న అసురులే భక్తులకన్నా గొప్పవారు; ఎందుకంటే యుద్ధంలో ద్వేషచింతనలో లీనమై ఉన్నప్పటికీ, వారు తార్క్ష్యపుత్రుడు గరుడుని భుజంపై ఆసీనుడై, చేతిలో సుదర్శనచక్రాయుధం ధరించి దూసుకొస్తున్న ప్రభువును దర్శించగలుగుతారు।

Verse 25

वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्रबन्धने । चिकीर्षुर्भगवानस्या: शमजेनाभियाचित: ॥ २५ ॥

భూమి క్షేమార్థం బ్రహ్మ ప్రార్థించిన భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు, భోజరాజుని కారాగారంలో దేవకీ గర్భంలో వసుదేవుని కుమారుడిగా అవతరించాడు।

Verse 26

ततो नन्दव्रजमित: पित्रा कंसाद्विबिभ्यता । एकादश समास्तत्र गूढार्चि: सबलोऽवसत् ॥ २६ ॥

తర్వాత కంసభయంతో తండ్రి వసుదేవుడు ఆయనను నందమహారాజు వ్రజానికి తీసుకెళ్లాడు; అక్కడ బలరామునితో కలిసి ఆయన దాగిన జ్వాలవలె పదకొండు సంవత్సరాలు నివసించాడు।

Verse 27

परीतो वत्सपैर्वत्सांश्चारयन् व्यहरद्विभु: । यमुनोपवने कूजद्‌द्विजसंकुलिताङ्‌घ्रिपे ॥ २७ ॥

గోపబాలులు, దూడలతో చుట్టుముట్టబడిన సర్వశక్తిమంతుడు యమునా తీర ఉపవనాలలో, కిలకిలలాడే పక్షులతో నిండిన వృక్షఛాయలో విహరించేవాడు।

Verse 28

कौमारीं दर्शयंश्चेष्टां प्रेक्षणीयां व्रजौकसाम् । रुदन्निव हसन्मुग्धबालसिंहावलोकन: ॥ २८ ॥

ప్రభువు వ్రజవాసులకు దర్శనీయమైన బాల్యచేష్టలను ప్రదర్శించాడు; కొన్నిసార్లు ఏడుస్తూ, కొన్నిసార్లు నవ్వుతూ, మోహింపజేసే శిశువులా, సింహశావకంలా కనిపించాడు।

Verse 29

स एव गोधनं लक्ष्म्या निकेतं सितगोवृषम् । चारयन्ननुगान् गोपान् रणद्वेणुररीरमत् ॥ २९ ॥

లక్ష్మీనికేతనుడైన ఆ ప్రభువు అందమైన గోధనాన్ని మేపుతూ, అనుగామి గోపబాలులతో కలిసి మధుర వంశీనాదం చేసి వారిని ఆనందింపజేశాడు।

Verse 30

प्रयुक्तान् भोजराजेन मायिन: कामरूपिण: । लीलया व्यनुदत्तांस्तान् बाल: क्रीडनकानिव ॥ ३० ॥

భోజరాజుడు కంసుడు నియోగించిన రూపాంతరగల మాయావులు కృష్ణుని సంహరించుటకు వచ్చిరి; కాని భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు లీలయా వారిని బాలుడు బొమ్మలు విరిచినట్లు సులభంగా సంహరించెను।

Verse 31

विपन्नान् विषपानेन निगृह्य भुजगाधिपम् । उत्थाप्यापाययद्गावस्तत्तोयं प्रकृतिस्थितम् ॥ ३१ ॥

యమునలో ఒక భాగము నాగాధిపతి కాలియుని విషముచేత కలుషితమై వ్రజవాసులు విపత్తులో పడ్డారు. భగవాన్ జలమధ్యనే ఆ సర్పరాజును శిక్షించి తరిమివేసి, తరువాత గోవులకు ఆ నీటిని త్రాగించి నీరు మళ్లీ సహజస్థితికి వచ్చిందని చూపెను।

Verse 32

अयाजयद्गोसवेन गोपराजं द्विजोत्तमै: । वित्तस्य चोरुभारस्य चिकीर्षन् सद्वय‍यं विभु: ॥ ३२ ॥

సర్వశక్తిమంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు నందమహారాజుని అపార ధనసంపదను గోపూజలో వినియోగించుటకును, స్వర్గరాజ ఇంద్రునికి బోధ చేయుటకును కోరెను. అందుకే పండిత బ్రాహ్మణుల సహాయంతో గోచరభూమి మరియు గోవులను ‘గోసవ’ పూజచేయమని తండ్రికి ఉపదేశించెను।

Verse 33

वर्षतीन्द्रे व्रज: कोपाद्भग्नमानेऽतिविह्वल: । गोत्रलीलातपत्रेण त्रातो भद्रानुगृह्णता ॥ ३३ ॥

తన గౌరవం అవమానించబడిన కోపంతో ఇంద్రుడు వ్రజంపై నిరంతర వర్షం కురిపించెను; అందువల్ల వ్రజవాసులు అత్యంత కలవరపడ్డారు. కాని కరుణామయుడు శ్రీకృష్ణుడు గోవర్ధనగిరిని లీలాచత్రంగా ఎత్తి వారిని ప్రమాదం నుండి రక్షించెను।

Verse 34

शरच्छशिकरैर्मृष्टं मानयन् रजनीमुखम् । गायन् कलपदं रेमे स्त्रीणां मण्डलमण्डन: ॥ ३४ ॥

శరదృతువు చంద్రకాంతితో ప్రకాశించిన రాత్రి ఆరంభంలో, మధురమైన కలపదాన్ని పాడుతూ, స్త్రీమండలానికి మణిగా భగవాన్ ఆనందంగా విహరించెను।