Adhyaya 19

Verse 1

मैत्रेय उवाच अवधार्य विरिञ्चस्य निर्व्यलीकामृतं वच: । प्रहस्य प्रेमगर्भेण तदपाङ्गेन सोऽग्रहीत् ॥ १ ॥

శ్రీమైత్రేయుడు పలికెను—విరించి బ్రహ్మ యొక్క కపటరహిత, పాపసంకల్పరహిత, అమృతసమ మధుర వచనాలను విని భగవాన్ ప్రేమగర్భితంగా హసించి, ప్రేమభరిత దృష్టితో ఆయన ప్రార్థనను స్వీకరించాడు।

Verse 2

तत: सपत्नं मुखतश्चरन्तमकुतोभयम् । जघानोत्पत्य गदया हनावसुरमक्षज: ॥ २ ॥

అనంతరం బ్రహ్మ నాసిక నుండి అవతరించిన భగవాన్ అక్షజుడు, నిర్భయంగా ముందర సంచరిస్తున్న శత్రువు హిరణ్యాక్ష అసురునిపై దూకి, గదాతో అతని గడ్డంపై ప్రహారం చేశాడు।

Verse 3

सा हता तेन गदया विहता भगवत्करात् । विघूर्णितापतद्रेजे तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३ ॥

అయితే అసురుని గదా దెబ్బకు భగవానుని గదా ఆయన చేతి నుండి జారిపోయింది. అది గిరగిరా తిరుగుతూ పడుతూనే దివ్య కాంతితో మెరిసింది—అది ఆశ్చర్యకరం, ఎందుకంటే ఆ గదా అద్భుతంగా జ్వలించుచుండెను।

Verse 4

स तदा लब्धतीर्थोऽपि न बबाधे निरायुधम् । मानयन् स मृधे धर्मं विष्वक्सेनं प्रकोपयन् ॥ ४ ॥

అప్పుడు మంచి అవకాశం ఉన్నప్పటికీ అతడు నిరాయుధుడైన శత్రువును దాడి చేయలేదు. యుద్ధధర్మాన్ని గౌరవిస్తూ, విష్వక్సేన భగవానుని కోపాన్ని మరింత రగిలించాడు।

Verse 5

गदायामपविद्धायां हाहाकारे विनिर्गते । मानयामास तद्धर्मं सुनाभं चास्मरद्विभु: ॥ ५ ॥

భగవానుని గదా నేలపై పడగానే దేవ ఋషుల సమూహం నుండి ‘హాహా’ అనే ఆర్తనాదం వెలువడింది. అప్పుడు విభువు భగవాన్ అతని ధర్మనిష్ఠను గౌరవించి, సునాభమైన సుదర్శన చక్రాన్ని స్మరించి ఆహ్వానించాడు।

Verse 6

तं व्यग्रचक्रं दितिपुत्राधमेन स्वपार्षदमुख्येन विषज्जमानम् । चित्रा वाचोऽतद्विदां खेचराणां तत्र स्मासन् स्वस्ति तेऽमुं जहीति ॥ ६ ॥

భగవంతుని చేతిలో సుదర్శనచక్రం వేగంగా తిరుగుతుండగా, దితిపుత్రాధముడైన హిరణ్యాక్షుడు—వైకుంఠ పార్షదముఖ్యుడిగా జన్మించినవాడు—సమీప యుద్ధంలో చిక్కుకున్నాడు. అప్పుడు విమానాల్లో చూచే అజ్ఞానులు అన్ని దిశల నుండీ విచిత్ర వాక్యాలు పలికారు—“మీకు జయం, మంగళం; అతన్ని సంహరించండి; ఇక ఆటలాడకండి।”

Verse 7

स तं निशाम्यात्तरथाङ्गमग्रतो व्यवस्थितं पद्मपलाशलोचनम् । विलोक्य चामर्षपरिप्लुतेन्द्रियो रुषा स्वदन्तच्छदमादशच्छ्‌वसन् ॥ ७ ॥

దైత్యుడు ముందర పద్మపత్రాల వంటి నేత్రాలు గల భగవంతుడు సుదర్శనచక్రాన్ని ధరించి నిలిచినట్లు చూశాడు. అవమానక్రోధంతో అతని ఇంద్రియాలు ముంచెత్తబడ్డాయి; పాము వలె ఫుసఫుసలాడుతూ, తీవ్రమైన రోషంతో పెదవిని పళ్లతో కొరికాడు.

Verse 8

करालदंष्ट्रश्चक्षुर्भ्यां सञ्चक्षाणो दहन्निव । अभिप्लुत्य स्वगदया हतोऽसीत्याहनद्धरिम् ॥ ८ ॥

భయంకర దంతాలు గల దైత్యుడు హరిని కాల్చివేయాలన్నట్లు కళ్లతోనే త stared. అతడు గాల్లోకి దూకి తన గదను లక్ష్యంగా విసిరి కొట్టబోతూ, అదే సమయంలో “నీవు హతుడవు!” అని కేక వేసాడు.

Verse 9

पदा सव्येन तां साधो भगवान् यज्ञसूकर: । लीलया मिषत: शत्रो: प्राहरद्वातरंहसम् ॥ ९ ॥

ఓ సాధు విదురా! శత్రువు చూస్తుండగానే, యజ్ఞభోగి అయిన భగవంతుడు యజ్ఞసూకరుడు (వరాహుడు) తుఫాను వేగంతో దూసుకొచ్చిన ఆ గదను ఎడమ పాదంతో లీలగా తన్నివేసి పడగొట్టాడు.

Verse 10

आह चायुधमाधत्स्व घटस्व त्वं जिगीषसि । इत्युक्त:स तदा भूयस्ताडयन् व्यनदद् भृशम् ॥ १० ॥

అప్పుడు భగవంతుడు అన్నాడు—“నీ ఆయుధాన్ని ఎత్తుకో, ఎదుర్కో; నీవు నన్ను జయించాలనుకుంటున్నావు కదా.” ఇలా సవాలు చేయబడిన దైత్యుడు మళ్లీ గదను ఎత్తి, బలంగా గర్జించాడు.

Verse 11

तां स आपततीं वीक्ष्य भगवान् समवस्थित: । जग्राह लीलया प्राप्तां गरुत्मानिव पन्नगीम् ॥ ११ ॥

తనవైపు దూసుకొస్తున్న గదను చూసి భగవాన్ స్థిరంగా నిలిచి, గరుడుడు పామును పట్టుకున్నట్లే లీలగా దానిని పట్టుకున్నాడు।

Verse 12

स्वपौरुषे प्रतिहते हतमानो महासुर: । नैच्छद्गदां दीयमानां हरिणा विगतप्रभ: ॥ १२ ॥

తన పరాక్రమం అడ్డుపడటంతో మహాసురుడు అవమానంతో కాంతిహీనుడయ్యాడు; హరి తిరిగి ఇస్తున్న గదను తీసుకోవడానికి అతడు ఇష్టపడలేదు।

Verse 13

जग्राह त्रिशिखं शूलं ज्वलज्ज्वलनलोलुपम् । यज्ञाय धृतरूपाय विप्रायाभिचरन् यथा ॥ १३ ॥

ఆపై అతడు జ్వలించే అగ్నిలా దాహంతో ఉన్న త్రిశిఖ శూలాన్ని తీసుకొని, సమస్త యజ్ఞభోక్త అయిన ధృతరూప భగవానునిపై విసిరాడు—దుష్టుడు తపస్సును పవిత్ర బ్రాహ్మణునిపై అభిచారానికి వాడినట్లుగా।

Verse 14

तदोजसा दैत्यमहाभटार्पितं चकासदन्त:ख उदीर्णदीधिति । चक्रेण चिच्छेद निशातनेमिना हरिर्यथा तार्क्ष्यपतत्रमुज्झितम् ॥ १४ ॥

దైత్య మహాబటుడు తన సమస్త బలంతో విసిరిన శూలం ఆకాశంలో ప్రకాశించింది; అయితే హరి పదునైన అంచుగల సుదర్శన చక్రంతో దానిని చీల్చి ముక్కలు చేశాడు—ఇంద్రుడు గరుడుని రెక్కను కోసినట్లుగా।

Verse 15

वृक्णे स्वशूले बहुधारिणा हरे: प्रत्येत्य विस्तीर्णमुरो विभूतिमत् । प्रवृद्धरोष: स कठोरमुष्टिना नदन् प्रहृत्यान्तरधीयतासुर: ॥ १५ ॥

తన శూలం చక్రంతో ముక్కలైనదాన్ని చూసి అతడు ఉగ్రకోపంతో మండిపోయాడు. ముందుకు వచ్చి గర్జిస్తూ, శ్రీవత్స చిహ్నం గల భగవానుని విశాల వక్షస్థలంపై కఠిన ముష్టితో కొట్టి, ఆపై కనుమరుగయ్యాడు।

Verse 16

तेनेत्थमाहत: क्षत्तर्भगवानादिसूकर: । नाकम्पत मनाक् क्‍वापि स्रजा हत इव द्विप: ॥ १६ ॥

ఓ విదురా! ఆ రాక్షసుడు ఆ విధంగా కొట్టినప్పటికీ, ఆదివరాహ మూర్తి అయిన భగవంతుడు, పూలదండతో కొట్టబడిన ఏనుగు వలె, ఏమాత్రం చలించలేదు.

Verse 17

अथोरुधासृजन्मायां योगमायेश्वरे हरौ । यां विलोक्य प्रजास्त्रस्ता मेनिरेऽस्योपसंयमम् ॥ १७ ॥

ఆ తరువాత ఆ రాక్షసుడు, యోగమాయకు అధీశ్వరుడైన శ్రీహరిపై అనేక మాయాజాలాలను ప్రయోగించాడు. అది చూసి ప్రజలు భయభ్రాంతులై, ప్రళయకాలం సమీపించిందని తలచారు.

Verse 18

प्रववुर्वायवश्चण्डास्तम: पांसवमैरयन् । दिग्भ्यो निपेतुर्ग्रावाण: क्षेपणै: प्रहिता इव ॥ १८ ॥

అన్ని దిక్కుల నుండి భయంకరమైన గాలులు వీచాయి, దుమ్ము మరియు వడగళ్ళ వానతో చీకటి అలుముకుంది. యంత్రాల ద్వారా విసిరినట్లుగా రాళ్లు అన్ని వైపుల నుండి పడటం మొదలైంది.

Verse 19

द्यौर्नष्टभगणाभ्रौघै: सविद्युत्स्तनयित्नुभि: । वर्षद्‌भि: पूयकेशासृग्विण्मूत्रास्थीनि चासकृत् ॥ १९ ॥

ఆకాశం మేఘాలతో నిండిపోవడంతో నక్షత్రాలు కనిపించకుండా పోయాయి, మెరుపులు మరియు ఉరుములు వచ్చాయి. ఆకాశం నుండి చీము, వెంట్రుకలు, రక్తం, మలం, మూత్రం మరియు ఎముకల వర్షం కురిసింది.

Verse 20

गिरय: प्रत्यद‍ृश्यन्त नानायुधमुचोऽनघ । दिग्वाससो यातुधान्य: शूलिन्यो मुक्तमूर्धजा: ॥ २० ॥

ఓ పాపరहित విదురా! పర్వతాలు రకరకాల ఆయుధాలను కురిపించాయి. చేతిలో త్రిశూలాలు ధరించి, జుట్టు విరబోసుకున్న దిగంబర రాక్షస స్త్రీలు కనిపించారు.

Verse 21

बहुभिर्यक्षरक्षोभि: पत्त्यश्वरथकुञ्जरै: । आततायिभिरुत्सृष्टा हिंस्रा वाचोऽतिवैशसा: ॥ २१ ॥

కాలిబంటులు, గుర్రాలు, రథాలు మరియు ఏనుగులపై వచ్చిన యక్షులు మరియు రాక్షసులు క్రూరమైన మరియు భయంకరమైన నినాదాలు చేశారు.

Verse 22

प्रादुष्कृतानां मायानामासुरीणां विनाशयत् । सुदर्शनास्त्रं भगवान् प्रायुङ्क्त दयितं त्रिपात् ॥ २२ ॥

సమస్త యజ్ఞాలకు ఆనందించే భగవంతుడు, రాక్షసుడు ప్రదర్శించిన మాయా శక్తులను చెదరగొట్టగల తన ప్రియమైన సుదర్శన చక్రాన్ని ప్రయోగించాడు.

Verse 23

तदा दिते: समभवत्सहसा हृदि वेपथु: । स्मरन्त्या भर्तुरादेशं स्तनाच्चासृक् प्रसुस्रुवे ॥ २३ ॥

ఆ క్షణంలోనే హిరణ్యాక్షుని తల్లి దితి గుండెలో ఒక్కసారిగా వణుకు పుట్టింది. తన భర్త కశ్యపుని మాటలను గుర్తుచేసుకుంటూ, ఆమె స్తనాల నుండి రక్తం కారింది.

Verse 24

विनष्टासु स्वमायासु भूयश्चाव्रज्य केशवम् । रुषोपगूहमानोऽमुं दद‍ृशेऽवस्थितं बहि: ॥ २४ ॥

తన మాయాజాలం నశించిందని గ్రహించిన రాక్షసుడు, కేశవుని సమీపించి, కోపంతో ఆయనను తన చేతులతో నలిపివేయడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ భగవంతుడు తన చేతుల వెలుపల నిలబడి ఉండటం చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు.

Verse 25

तं मुष्टिभिर्विनिघ्नन्तं वज्रसारैरधोक्षज: । करेण कर्णमूलेऽहन् यथा त्वाष्ट्रं मरुत्पति: ॥ २५ ॥

రాక్షసుడు తన వజ్రసమానమైన పిడికిళ్లతో కొట్టడం ప్రారంభించగా, ఇంద్రుడు వృत्राసురుడిని కొట్టినట్లుగా అధోక్షజుడు అతని చెవి మొదలులో కొట్టాడు.

Verse 26

स आहतो विश्वजिता ह्यवज्ञया परिभ्रमद्गात्र उदस्तलोचन: । विशीर्णबाह्वङ्‌घ्रिशिरोरुहोऽपतद् यथा नगेन्द्रो लुलितो नभस्वता ॥ २६ ॥

సర్వజగత్తును జయించిన భగవంతుడు అలవోకగా కొట్టిన దెబ్బకు ఆ రాక్షసుని శరీరం గిరగిరా తిరిగింది. కనుగుడ్లు బయటకు వచ్చాయి. కాళ్ళు చేతులు విరిగి, జుట్టు చెదిరిపోయి, గాలికి కూలిన మహావృక్షంలా అతడు నేలకూలాడు.

Verse 27

क्षितौ शयानं तमकुण्ठवर्चसं करालदंष्ट्रं परिदष्टदच्छदम् । अजादयो वीक्ष्य शशंसुरागता अहो इमां को नु लभेत संस्थितिम् ॥ २७ ॥

భయంకరమైన కోరలతో, పెదవిని కొరుకుతూ నేలమీద పడివున్న ఆ రాక్షసుని చూడటానికి బ్రహ్మాది దేవతలు అక్కడికి వచ్చారు. అతని ముఖవర్చస్సు ఏమాత్రం తగ్గలేదు. బ్రహ్మ ఆశ్చర్యపోతూ ఇలా అన్నాడు: ఆహా! ఇటువంటి పుణ్యగతిని ఎవరు పొందగలరు?

Verse 28

यं योगिनो योगसमाधिना रहो ध्यायन्ति लिङ्गादसतो मुमुक्षया । तस्यैष दैत्यऋषभ: पदाहतो मुखं प्रपश्यंस्तनुमुत्ससर्ज ह ॥ २८ ॥

బ్రహ్మ ఇంకా ఇలా అన్నాడు: యోగులు తమ భౌతిక శరీరాల నుండి విముక్తి పొందడానికి ఏకాంతంలో యోగ సమాధిలో ఎవరినైతే ధ్యానిస్తారో, ఆ భగవంతుని పాదఘాతం తిని, ఆయన ముఖారవిందాన్ని దర్శిస్తూ దితి కుమారులలో శ్రేష్ఠుడైన ఇతడు ప్రాణాలు విడిచాడు.

Verse 29

एतौ तौ पार्षदावस्य शापाद्यातावसद्गतिम् । पुन: कतिपयै: स्थानं प्रपत्स्येते ह जन्मभि: ॥ २९ ॥

ఈ ఇద్దరూ భగవంతుని పార్షదులే. శాపం కారణంగా రాక్షస జన్మలెత్తారు. మరికొన్ని జన్మల తర్వాత వారు తిరిగి తమ స్వస్థానాన్ని చేరుకుంటారు.

Verse 30

देवा ऊचु: नमो नमस्तेऽखिलयज्ञतन्तवे स्थितौ गृहीतामलसत्त्वमूर्तये । दिष्टय‍ा हतोऽयं जगतामरुन्तुद- स्त्वत्पादभक्त्या वयमीश निर्वृता: ॥ ३० ॥

దేవతలు ఇలా ప్రార్థించారు: ఓ ప్రభూ! మీకు అనేక నమస్కారములు! మీరు సకల యజ్ఞాలకు భోక్తలు. లోక రక్షణార్థం మీరు శుద్ధ సత్వమయమైన వరాహ రూపాన్ని ధరించారు. మా అదృష్టవశాత్తు, లోకాలను పీడించే ఈ రాక్షసుడు మీ చేతిలో హతుడయ్యాడు. మీ పాదపద్మాల యందు భక్తితో మేమిప్పుడు ప్రశాంతంగా ఉన్నాము.

Verse 31

मैत्रेय उवाच एवं हिरण्याक्षमसह्यविक्रमं स सादयित्वा हरिरादिसूकर: । जगाम लोकं स्वमखण्डितोत्सवं समीडित: पुष्करविष्टरादिभि: ॥ ३१ ॥

మైత్రేయుడు పలికెను—ఇలా అసహ్య పరాక్రముడైన హిరణ్యాక్షుని సంహరించి, ఆదివరాహ స్వరూపుడైన భగవాన్ హరి తన స్వధామానికి వెళ్లెను; అక్కడ ఉత్సవం ఎప్పుడూ అఖండం. బ్రహ్మాది దేవతలు ఆయనను స్తుతించిరి.

Verse 32

मया यथानूक्तमवादि ते हरे: कृतावतारस्य सुमित्र चेष्टितम् । यथा हिरण्याक्ष उदारविक्रमो महामृधे क्रीडनवन्निराकृत: ॥ ३२ ॥

మైత్రేయుడు పలికెను—ప్రియ విదురా, నేను వినినట్లే భగవాన్ హరి యొక్క ఆదివరాహ అవతార లీలలను నీకు చెప్పితిని; మహాయుద్ధంలో అపూర్వ పరాక్రముడైన హిరణ్యాక్షుని ఆయన ఆటబొమ్మలా నిరాకరించెను.

Verse 33

सूत उवाच इति कौषारवाख्यातामाश्रुत्य भगवत्कथाम् । क्षत्तानन्दं परं लेभे महाभागवतो द्विज ॥ ३३ ॥

సూతుడు పలికెను—హే ద్విజా, కౌషారవుడు (మైత్రేయుడు) అధికారపూర్వకంగా చెప్పిన భగవత్ కథను విని మహాభాగవతుడైన క్షత్తా (విదురుడు) పరమానందాన్ని పొందెను, అత్యంత సంతుష్టుడయ్యెను.

Verse 34

अन्येषां पुण्यश्लोकानामुद्दामयशसां सताम् । उपश्रुत्य भवेन्मोद: श्रीवत्साङ्कस्य किं पुन: ॥ ३४ ॥

ఇతర పుణ్యశ్లోకులైన, అపార కీర్తిగల సత్పురుషుల కార్యాలను విన్నా ఆనందం కలుగుతుంది; మరి వక్షస్థలంపై శ్రీవత్స చిహ్నమున్న ప్రభువు లీలలను వినితే ఎంతటి పరమానందమో!

Verse 35

यो गजेन्द्र झषग्रस्तं ध्यायन्तं चरणाम्बुजम् । क्रोशन्तीनां करेणूनां कृच्छ्रतोऽमोचयद् द्रुतम् ॥ ३५ ॥

మొసలి బారిన పడిన గజేంద్రుడు ప్రభువు పాదపద్మాలను ధ్యానించుచుండగా, ఆ భగవాన్ అతనిని వెంటనే మహా కష్టమునుండి విమోచించెను; అప్పుడు తోడున్న ఆడ ఏనుగులు ఆర్తంగా విలపించిరి.

Verse 36

तं सुखाराध्यमृजुभिरनन्यशरणैर्नृभि: । कृतज्ञ: को न सेवेत दुराराध्यमसाधुभि: ॥ ३६ ॥

సరళులు, నిర్మలులు, ఏకాంతంగా ఆయననే శరణు కోరిన భక్తులచే భగవంతుడు సులభంగా ప్రసన్నుడవుతాడు. అటువంటి ప్రభువుకు కృతజ్ఞుడైన ఆత్మ ఎవడు సేవ చేయడు? కానీ దుష్టులకు ఆయన దురారాధ్యుడు।

Verse 37

यो वै हिरण्याक्षवधं महाद्भुतं विक्रीडितं कारणसूकरात्मन: । श‍ृणोति गायत्यनुमोदतेऽञ्जसा विमुच्यते ब्रह्मवधादपि द्विजा: ॥ ३७ ॥

హే ద్విజులారా! లోకాన్ని उद्धరించుటకై కారణ-వరాహరూపంగా అవతరించిన ప్రభువు చేసిన హిరణ్యాక్షవధ అనే మహాద్భుత లీలను ఎవడు వింటాడో, పాడుతాడో, ఆనందంగా సమ్మతిస్తాడో, అతడు వెంటనే పాపఫలితాల నుండి విముక్తుడవుతాడు—బ్రాహ్మణహత్య పాపం నుండికూడా।

Verse 38

एतन्महापुण्यमलं पवित्रं धन्यं यशस्यं पदमायुराशिषाम् । प्राणेन्द्रियाणां युधि शौर्यवर्धनं नारायणोऽन्ते गतिरङ्ग श‍ृण्वताम् ॥ ३८ ॥

ఈ కథ మహాపుణ్యమయమైనది, నిర్మలమైనది, పరమ పవిత్రమైనది; ఇది ధనం, యశస్సు, ఆయుష్షు మరియు కోరిన వరాలను ప్రసాదిస్తుంది. యుద్ధంలో ఇది ప్రాణేంద్రియాల బలాన్ని, శౌర్యాన్ని పెంపొందిస్తుంది. ఓ ప్రియ శౌనకా! అంత్యక్షణంలో దీన్ని వినేవాడు నారాయణుని పరమధామాన్ని చేరుతాడు।