Adhyaya 12

Verse 1

मैत्रेय उवाच इति ते वर्णित: क्षत्त: कालाख्य: परमात्मन: । महिमा वेदगर्भोऽथ यथास्राक्षीन्निबोध मे ॥ १ ॥

మైత్రేయుడు పలికెను—ఓ క్షత్తా! పరమాత్ముని ‘కాల’ స్వరూప మహిమను ఇంతవరకు నీకు వివరించితిని. ఇప్పుడు వేదజ్ఞాన నిధియైన బ్రహ్మను ఆయన ఎలా సృష్టించెనో నా నుండి వినుము.

Verse 2

ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रमथ तामिस्रमादिकृत् । महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तय: ॥ २ ॥

బ్రహ్ముడు మొదట అజ్ఞానవృత్తులను సృష్టించెను—అంధతామిస్ర, తామిస్ర, మహామోహ, మోహ మరియు తమః; ఇవి జీవుని స్వరూపవిస్మృతి, భ్రాంతాసక్తిలో బంధించును.

Verse 3

दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत । भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत् ॥ ३ ॥

అటువంటి మోసపూరిత సృష్టిని పాపకార్యముగా చూచి బ్రహ్మునకు అందులో ఎక్కువ ఆనందము కలగలేదు. ఆయన భగవద్ధ్యానముతో మనస్సును పవిత్రము చేసుకొని, తరువాత మరొక విధమైన సృష్టిని ప్రారంభించెను.

Verse 4

सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभू: । सनत्कुमारं च मुनीन्निष्क्रियानूर्ध्वरेतस: ॥ ४ ॥

ఆదిలో ఆత్మభూతుడైన బ్రహ్ముడు సనక, సనంద, సనాతన, సనత్కుమార అనే నాలుగు మహామునులను సృష్టించెను. వారు ఊర్ధ్వరేతస్సులు, నిష్క్రియులు గనుక భౌతిక కార్యాలలో ప్రవేశించలేదు.

Verse 5

तान् बभाषे स्वभू: पुत्रान् प्रजा: सृजत पुत्रका: । तन्नैच्छन्मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणा: ॥ ५ ॥

స్వయంభూ బ్రహ్మ తన కుమారులతో ఇలా అన్నాడు—“పిల్లలారా, ఇప్పుడు ప్రజలను సృష్టించండి.” కానీ వారు వాసుదేవపరాయణులు, మోక్షధర్మనిష్ఠులు కావడంతో ఆ ఆజ్ఞను స్వీకరించలేదు।

Verse 6

सोऽवध्यात: सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुशासनै: । क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे ॥ ६ ॥

పిల్లలు తండ్రి ఆజ్ఞను తిరస్కరించగానే బ్రహ్మ మనస్సులో భరించలేని కోపం పుట్టింది; అయినా దానిని నియంత్రించి బయటపడనీయకుండా ప్రయత్నించాడు।

Verse 7

धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापते: । सद्योऽजायत तन्मन्यु: कुमारो नीललोहित: ॥ ७ ॥

బ్రహ్మ బుద్ధితో కోపాన్ని అణచినా, అది ప్రజాపతి కనుబొమ్మల మధ్య నుంచి అకస్మాత్తుగా వెలువడింది; వెంటనే నీల-లోహిత వర్ణములతో కూడిన ఒక కుమారుడు జన్మించాడు।

Verse 8

स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान् भव: । नामानि कुरु मे धात: स्थानानि च जगद्गुरो ॥ ८ ॥

పుట్టిన వెంటనే అతడు ఏడ్చసాగాడు. దేవతల ఆదిపురుషుడైన భగవాన్ భవ ఇలా అన్నాడు—“హే ధాతా, హే జగద్గురో, నాకు పేరు మరియు స్థానం నిర్ణయించండి.”

Verse 9

इति तस्य वच: पाद्मो भगवान् परिपालयन् । अभ्यधाद्भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते ॥ ९ ॥

అతని మాటను గౌరవించిన పద్మజ బ్రహ్మ మృదువైన వాక్యాలతో అతడిని శాంతింపజేసి ఇలా అన్నాడు—“ఏడవకు; నీవు కోరినదాన్ని నేను తప్పక చేస్తాను.”

Verse 10

यदरोदी: सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालक: । ततस्त्वामभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजा: ॥ १० ॥

అప్పుడు బ్రహ్ముడు అన్నాడు—ఓ దేవశ్రేష్ఠా! నీవు ఆందోళనతో బాలుడిలా ఏడ్చినందున, ప్రజలందరూ నిన్ను ‘రుద్ర’ అనే నామంతో పిలుస్తారు.

Verse 11

हृदिन्द्रियाण्यसुर्व्योम वायुरग्निर्जलं मही । सूर्यश्चन्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि ते ॥ ११ ॥

నా ప్రియ బాలా! నీ నివాసార్థం నేను ముందే ఈ స్థానాలను నిర్ణయించాను—హృదయం, ఇంద్రియాలు, ప్రాణవాయువు, ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, జలం, భూమి, సూర్యుడు, చంద్రుడు మరియు తపస్సు.

Verse 12

मन्युर्मनुर्महिनसो महाञ्छिव ऋतध्वज: । उग्ररेता भव: कालो वामदेवो धृतव्रत: ॥ १२ ॥

బ్రహ్ముడు అన్నాడు—ప్రియ రుద్రా! నీకు ఇంకా పదకొండు నామాలు ఉన్నాయి: మన్యు, మను, మహినస, మహాన్, శివ, ఋతధ్వజ, ఉగ్రరేతా, భవ, కాల, వామదేవ, ధృతవ్రత.

Verse 13

धीर्धृतिरसलोमा च नियुत्सर्पिरिलाम्बिका । इरावती स्वधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रिय: ॥ १३ ॥

ఓ రుద్రా! నీకు కూడా పదకొండు భార్యలు ఉన్నారు; వారు రుద్రాణీలు అని ప్రసిద్ధులు: ధీ, ధృతి, రసా, ఉమా, నియుత్, సర్పి, ఇలా, అంబికా, ఇరావతీ, స్వధా, దీక్షా.

Verse 14

गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च सयोषण: । एभि: सृज प्रजा बह्वी: प्रजानामसि यत्पति: ॥ १४ ॥

ప్రియ బాలా! నీ భార్యలతో కూడి ఈ నామాలు, స్థానాలు స్వీకరించు. నీవు ఇప్పుడు జీవుల అధిపతులలో ఒకడవు; కాబట్టి వీటితో అనేక ప్రజలను సృష్టించు.

Verse 15

इत्यादिष्ट: स्वगुरुणा भगवान्नीललोहित: । सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमा: प्रजा: ॥ १५ ॥

స్వగురువు ఆజ్ఞ పొందిన నీలలోహిత భగవాన్ రుద్రుడు, తనతో సమానమైన రూపం, బలం, ఉగ్ర స్వభావం గల అనేక సంతానాన్ని సృష్టించాడు।

Verse 16

रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् । निशाम्यासंख्यशो यूथान् प्रजापतिरशङ्कत ॥ १६ ॥

రుద్రుడు సృష్టించిన రుద్రుల అసంఖ్యాత గుంపులు చుట్టూ చేరి జగత్తును మింగేందుకు యత్నించాయి. అది చూసిన ప్రజాపతి బ్రహ్మ భయపడ్డాడు।

Verse 17

अलं प्रजाभि: सृष्टाभिरीद‍ृशीभि: सुरोत्तम । मया सह दहन्तीभिर्दिशश्चक्षुर्भिरुल्बणै: ॥ १७ ॥

బ్రహ్మ రుద్రునితో అన్నాడు: ఓ దేవోత్తమా, ఇలాంటి ప్రజలను సృష్టించడం చాలు. వీరు తమ ఉగ్ర నేత్రాగ్నితో అన్ని దిక్కులనూ దహింపజేస్తూ నన్ను కూడా దాడి చేశారు।

Verse 18

तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् । तपसैव यथापूर्व स्रष्टा विश्वमिदं भवान् ॥ १८ ॥

నా ప్రియ కుమారా, సమస్త భూతాలకు మంగళకరమైన తపస్సులో నీవు స్థిరపడు. తపస్సు ద్వారానే నీవు మునుపటిలా ఈ విశ్వాన్ని సృష్టించగలవు।

Verse 19

तपसैव परं ज्योतिर्भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतगुहावासमञ्जसा विन्दते पुमान् ॥ १९ ॥

తపస్సు ద్వారానే మనిషి పరమ జ్యోతి అయిన అధోక్షజ భగవంతుని సులభంగా పొందగలడు; ఆయన సమస్త భూతాల హృదయ గుహలో నివసిస్తూ, ఇంద్రియాలకు అందనివాడు।

Verse 20

मैत्रेय उवाच एवमात्मभुवादिष्ट: परिक्रम्य गिरां पतिम् । बाढमित्यमुमामन्‍त्र्य विवेश तपसे वनम् ॥ २० ॥

శ్రీమైత్రేయుడు అన్నాడు—ఇలా స్వయంభూ బ్రహ్మ ఆజ్ఞ పొందిన రుద్రుడు వేదాధిపతి అయిన తన తండ్రిని ప్రదక్షిణ చేసి, ‘బాఢమ్’ అని సమ్మతించి, తపస్సు చేయుటకు అరణ్యంలో ప్రవేశించాడు.

Verse 21

अथाभिध्यायत: सर्गं दश पुत्रा: प्रजज्ञिरे । भगवच्छक्तियुक्तस्य लोकसन्तानहेतव: ॥ २१ ॥

తర్వాత భగవంతుని శక్తితో యుక్తుడైన బ్రహ్మ సృష్టి విస్తరణను ధ్యానించగా, లోకసంతాన విస్తారార్థం పది కుమారులు జన్మించారు.

Verse 22

मरीचिरत्र्याङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारद: ॥ २२ ॥

మరీచి, అత్రి, అంగిరా, పులస్త్య, పులహ, క్రతు, భృగు, వసిష్ఠ, దక్షుడు మరియు పదవవాడు నారదుడు—ఇలా జన్మించారు.

Verse 23

उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयम्भुव: । प्राणाद्वसिष्ठ: सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतु: ॥ २३ ॥

నారదుడు బ్రహ్ముని ఉత్సంగం (శ్రేష్ఠ భాగం) నుండి జన్మించాడు; స్వయంభూ బ్రహ్ముని అంగుష్ఠం నుండి దక్షుడు, ప్రాణం నుండి వసిష్ఠుడు, చర్మం నుండి భృగువు, చేతి నుండి క్రతువు ఉద్భవించారు.

Verse 24

पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्य: कर्णयोऋर्षि: । अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिर्मरीचिर्मनसोऽभवत् ॥ २४ ॥

పులహుడు నాభి నుండి జన్మించాడు; ఋషి పులస్త్యుడు చెవుల నుండి; అంగిరా ముఖం నుండి; అత్రి కళ్ల నుండి; మరియు మరీచి మనస్సు నుండి ఉద్భవించాడు.

Verse 25

धर्म: स्तनाद्दक्षिणतो यत्र नारायण: स्वयम् । अधर्म पृष्ठतो यस्मान्मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ २५ ॥

బ్రహ్ముని వక్షస్థలపు కుడి భాగం నుండి ధర్మము ప్రదర్శితమైంది; అక్కడ స్వయంగా పరమేశ్వరుడు నారాయణుడు ఆసీనుడై ఉన్నాడు. ఆయన వెనుక భాగం నుండి అధర్మము పుట్టింది; అక్కడి నుండే జీవులకు లోకభయంకరమైన మృత్యువు ప్రవహిస్తుంది.

Verse 26

हृदि कामो भ्रुव: क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात् । आस्याद्वाक्सिन्धवो मेढ्रान्निऋर्ति: पायोरघाश्रय: ॥ २६ ॥

బ్రహ్ముని హృదయం నుండి కామము పుట్టింది; కనుబొమ్మల మధ్య నుండి క్రోధము; పెదవుల మధ్య నుండి లోభము. నోటినుండి వాక్శక్తి; లింగం నుండి సముద్రాలు; గుదం నుండి నైరృతి మరియు పాపాశ్రయమైన నీచకర్మలు ఉద్భవించాయి.

Verse 27

छायाया: कर्दमो जज्ञे देवहूत्या: पति: प्रभु: । मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत् ॥ २७ ॥

బ్రహ్ముని ఛాయ నుండి ప్రభువు ముని కర్దముడు జన్మించాడు; అతడు మహాభాగ్యవతి దేవహూతి భర్త. ఈ విధంగా విశ్వకర్త బ్రహ్ముని మనస్సు లేదా దేహం నుండే ఈ సమస్త జగత్తు ప్రదర్శితమైంది.

Verse 28

वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर्हरतीं मन: । अकामां चकमे क्षत्त: सकाम इति न: श्रुतम् ॥ २८ ॥

ఓ విదురా, స్వయంభూ బ్రహ్ముని దేహం నుండి ‘వాక్’ అనే సుందర కుమార్తె జన్మించింది; ఆమె మనస్సును ఆకర్షించేది. ఆమె ఆయన పట్ల అకామగా ఉన్నప్పటికీ, బ్రహ్ముడు ఆమె పట్ల కామాసక్తుడయ్యాడని మేము విన్నాము.

Verse 29

तमधर्मे कृतमतिं विलोक्य पितरं सुता: । मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात्प्रत्यबोधयन् ॥ २९ ॥

తమ తండ్రి అధర్మకార్యంలో మోహితబుద్ధిగా ఉన్నదాన్ని చూసి, బ్రహ్ముని కుమారులైన మరిచి మొదలైన మునులు, గొప్ప గౌరవంతో మరియు విశ్వాసంతో ఆయనను బోధిస్తూ ఇలా పలికారు.

Verse 30

नैतत्पूर्वै: कृतं त्वद्ये न करिष्यन्ति चापरे । यस्त्वं दुहितरं गच्छेरनिगृह्याङ्गजं प्रभु: ॥ ३० ॥

ఓ తండ్రీ! నీవు చేయుచున్న ఈ పనిని పూర్వీకులు ఎవ్వరూ చేయలేదు, భవిష్యత్తులో ఎవరూ చేయరు. నీవు జగత్ప్రభువువై ఉండి, కామమును నిగ్రహించుకొనలేక నీ కుమార్తెను కోరుట తగునా?

Verse 31

तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो । यद्‌वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोक: क्षेमाय कल्पते ॥ ३१ ॥

ఓ జగద్గురూ! నీవు అత్యంత తేజోవంతుడవైనప్పటికీ, ఈ పని నీకు తగదు. ఎందుకనగా లోకములోని జనులు తమ క్షేమము కొరకు నీ నడవడికనే అనుసరిస్తారు.

Verse 32

तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा । आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुमर्हति ॥ ३२ ॥

తన తేజస్సుతో తనలోనే ఉన్న ఈ విశ్వాన్ని వ్యక్తపరచిన ఆ భగవంతునికి మా నమస్కారములు. ఆయనే ధర్మాన్ని రక్షించుగాక.

Verse 33

स इत्थं गृणत: पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् । प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा । तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद्विदुस्तम: ॥ ३३ ॥

ప్రజాపతులందరికీ తండ్రియైన బ్రహ్మ, తన కుమారులు ఆ విధంగా పలుకుట చూసి, మిక్కిలి సిగ్గుపడి వెంటనే ఆ శరీరాన్ని వదిలివేసెను. ఆ శరీరమే తరువాత దిక్కులలో భయంకరమైన మంచు మరియు చీకటిగా మారెను.

Verse 34

कदाचिद् ध्यायत: स्रष्टुर्वेदा आसंश्चतुर्मुखात् । कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा ॥ ३४ ॥

ఒకానొకప్పుడు, పూర్వ కల్పములలో వలె లోకాలను ఎలా సృష్టించాలా అని బ్రహ్మ ధ్యానిస్తుండగా, సకల విజ్ఞాన నిధియైన నాలుగు వేదాలు ఆయన నాలుగు ముఖాల నుండి ఉద్భవించాయి.

Verse 35

चातुर्होत्रं कर्मतन्त्रमुपवेदनयै: सह । धर्मस्य पादाश्चत्वारस्तथैवाश्रमवृत्तय: ॥ ३५ ॥

ఉపవేదాలతో కూడిన యజ్ఞపు చాతుర్హోత్ర కర్మతంత్రం ప్రాకట్యమైంది—హోత, అధ్వర్యు, అగ్ని, యజ్ఞకర్మ. అలాగే ధర్మానికి నాలుగు పాదాలు—సత్యం, తపస్సు, దయ, శౌచం—మరియు నాలుగు ఆశ్రమాల విధులు కూడా ప్రాకట్యమయ్యాయి।

Verse 36

विदुर उवाच स वै विश्वसृजामीशो वेदादीन् मुखतोऽसृजत् । यद् यद् येनासृजद् देवस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ ३६ ॥

విదురుడు అన్నాడు—ఓ తపోధన మహర్షీ! విశ్వసృష్టికర్త బ్రహ్మ తన ముఖమునుండి వేదాదులను సృష్టించాడు. దేవుడు ఏది ఏ విధంగా, ఎవరి సహాయంతో సృష్టించాడో నాకు వివరించండి।

Verse 37

मैत्रेय उवाच ऋग्यजु:सामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखै: । शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात्क्रमात् ॥ ३७ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—బ్రహ్మ యొక్క ముందుముఖం మొదలుకొని క్రమంగా ఋగ్, యజుః, సామ, అథర్వ అనే నాలుగు వేదాలు ప్రాకట్యమయ్యాయి. అనంతరం శాస్త్రాలు, యజ్ఞవిధులు, స్తుతి-స్తోత్రాలు, స్తోమాలు మరియు ప్రాయశ్చిత్తక్రియలు ఒక్కొక్కటిగా స్థాపించబడ్డాయి।

Verse 38

आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदमात्मन: । स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात्पूर्वादिभिर्मुखै: ॥ ३८ ॥

ఆయన వేదాల నుండే ఆయుర్వేదం, ధనుర్వేదం, గాంధర్వవేదం మరియు స్థాపత్యవేదాన్ని కూడా సృష్టించాడు. ఇవన్నీ ముందుముఖం మొదలుకొని క్రమంగా ప్రాకట్యమయ్యాయి।

Verse 39

इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वर: । सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्य: ससृजे सर्वदर्शन: ॥ ३९ ॥

ఆపై సర్వదర్శి అయిన ఈశ్వరుడు ఇతిహాసాలు మరియు పురాణాలను ‘ఐదవ వేదం’గా తన అన్ని ముఖాల నుండీ సృష్టించాడు; ఎందుకంటే ఆయన గత-వర్తమాన-భవిష్యత్తును సమస్తంగా దర్శిస్తాడు।

Verse 40

षोडश्युक्थौ पूर्ववक्त्रात्पुरीष्यग्निष्टुतावथ । आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम् ॥ ४० ॥

బ్రహ్ముని తూర్పు ముఖమునుండి షోడశీ, ఉక్థ, పురీష్య, అగ్నిష్టోమ, ఆప్తోర్యామ, అతిరాత్ర, వాజపేయ, గోసవమనే నానావిధ అగ్నియజ్ఞాలు ప్రదర్శితమయ్యాయి।

Verse 41

विद्या दानं तप: सत्यं धर्मस्येति पदानि च । आश्रमांश्च यथासंख्यमसृजत्सह वृत्तिभि: ॥ ४१ ॥

విద్య, దానం, తపస్సు, సత్యం—ఇవి ధర్మానికి నాలుగు పాదాలు; వాటి ఆచరణార్థం వివిధ వృత్తులతో కూడిన నాలుగు ఆశ్రమాలను బ్రహ్ముడు క్రమంగా సృష్టించాడు।

Verse 42

सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत्तथा । वार्तासञ्चयशालीनशिलोञ्छ इति वै गृहे ॥ ४२ ॥

ఆపై ద్విజులకు సావిత్రీ సంస్కారం, ప్రాజాపత్య వ్రతం, బ్రాహ్మ వ్రతం, బృహద్వ్రతం స్థాపితమయ్యాయి; అలాగే గృహస్థాశ్రమంలో వార్తా, సంచయ, శాలీన, శిలోఞ్ఛ అనే జీవికా విధానాలు కూడా ప్రదర్శితమయ్యాయి।

Verse 43

वैखानसा वालखिल्यौदुम्बरा: फेनपा वने । न्यासे कुटीचक: पूर्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ ॥ ४३ ॥

వానప్రస్థ జీవనానికి నాలుగు విభాగాలు—వైఖానస, వాలఖిల్య, ఔదుంబర, ఫేనప; అలాగే సన్న్యాసానికి నాలుగు విభాగాలు—కుటీచక, బహ్వోద, హంస, నిష్క్రియ—ఇవన్నీ బ్రహ్ముని నుండి ప్రదర్శితమయ్యాయి।

Verse 44

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च । एवं व्याहृतयश्वासन् प्रणवो ह्यस्य दहृत: ॥ ४४ ॥

ఆన్వీక్షికీ (తర్కశాస్త్రం), త్రయీ (వేదశాస్త్రం), వార్తా మరియు దండనీతి—ఇవన్నీ ప్రదర్శితమయ్యాయి; అలాగే భూః, భువః, స్వః అనే వ్యాహృతులు కూడా; మరియు ప్రణవమైన ఓంకారం బ్రహ్ముని హృదయమునుండి ఉద్భవించింది।

Verse 45

तस्योष्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभो: । त्रिष्टुम्मांसात्स्‍नुतोऽनुष्टुब्जगत्यस्थ्न: प्रजापते: ॥ ४५ ॥

అనంతరం సర్వశక్తిమంతుడైన ప్రజాపతి దేహరోమాల నుండి ఉష్ణిక్ ఛందస్సు ప్రదర్శితమైంది. చర్మం నుండి గాయత్రీ, మాంసం నుండి త్రిష్టుప్, నాడుల నుండి అనుష్టుప్, ఎముకల నుండి జగతీ ఛందస్సు జన్మించింది।

Verse 46

मज्जाया: पङ्‌क्तिरुत्पन्ना बृहती प्राणतोऽभवत् ॥ ४६ ॥

ఎముకమజ్జ నుండి పంక్తి ఛందస్సు ప్రదర్శితమైంది; ప్రజాపతి ప్రాణవాయువు నుండి బృహతీ ఛందస్సు జన్మించింది।

Verse 47

स्पर्शस्तस्याभवज्जीव: स्वरो देह उदाहृत । ऊष्माणमिन्द्रियाण्याहुरन्त:स्था बलमात्मन: । स्वरा: सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापते: ॥ ४७ ॥

బ్రహ్ముని జీవశక్తి స్పర్శ అక్షరాలుగా వ్యక్తమైంది; ఆయన దేహం స్వరాలుగా చెప్పబడింది. ఊష్మ అక్షరాలు ఆయన ఇంద్రియాలు, అంతఃస్థ అక్షరాలు ఆయన బలం; ఆయన విహారక్రియ నుండి సంగీతంలోని ఏడు స్వరాలు పుట్టాయి।

Verse 48

शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मन: पर: । ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहित: ॥ ४८ ॥

శబ్దబ్రహ్మ స్వరూపుడైన ఆ బ్రహ్మా వ్యక్త-అవ్యక్త భావనలకు అతీతుడు. నానావిధ శక్తులతో సమృద్ధుడై పరమసత్యం యొక్క సంపూర్ణ విస్తారరూపంగా ప్రకాశిస్తాడు।

Verse 49

ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे ॥ ४९ ॥

ఆ తరువాత బ్రహ్మా మరో దేహాన్ని స్వీకరించాడు; అందులో మైథున జీవితం నిషిద్ధం కాదు. అలా ఆయన మరింత సృష్టి విస్తరణ కార్యంలో నిమగ్నుడయ్యాడు।

Verse 50

ऋषीणां भूरिवीर्याणामपि सर्गमविस्तृतम् । ज्ञात्वा तद्‍धृदये भूयश्चिन्तयामास कौरव ॥ ५० ॥

హే కౌరవ! మహావీర్యవంతులైన ఋషులు ఉన్నప్పటికీ సృష్టి విస్తారం తగినంతగా కాకపోవడం తెలిసి, బ్రహ్మ హృదయంలో మళ్లీ ప్రజావృద్ధి ఉపాయాన్ని గంభీరంగా చింతించాడు।

Verse 51

अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा । न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ॥ ५१ ॥

బ్రహ్మ తనలో తాను అనుకున్నాడు—అయ్యో, ఇది ఎంత ఆశ్చర్యం! నేను నిత్యం కార్యనిరతుడై సర్వత్ర వ్యాపించి ఉన్నా ప్రజలు పెరగడం లేదు; దీనికి కారణం దైవమే అడ్డంకిగా ఉంది।

Verse 52

एवं युक्तकृतस्तस्य दैवञ्चावेक्षतस्तदा । कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत्कायमभिचक्षते ॥ ५२ ॥

ఇలా ధ్యానంలో లీనమై దైవశక్తిని పరిశీలిస్తున్నప్పుడు, బ్రహ్మ శరీరంనుండి రెండు రూపాలు ఉద్భవించాయి; అవి ఇప్పటికీ ‘బ్రహ్మదేహం’గా ప్రసిద్ధి చెందాయి।

Verse 53

ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ ५३ ॥

ఆ రెండు కొత్తగా విభజిత రూపాలు పరస్పరం కలసి దాంపత్య (మిథున) సంబంధంలో ప్రవేశించాయి।

Verse 54

यस्तु तत्र पुमान् सोऽभून्मनु: स्वायम्भुव: स्वराट् । स्त्री याऽसीच्छतरूपाख्या महिष्यस्य महात्मन: ॥ ५४ ॥

వారిలో పురుషరూపం కలవాడు స్వాయంభువుడు అనే మనువుగా ప్రసిద్ధి చెందాడు; స్త్రీరూపం కలది శతరూపా అని పిలువబడి ఆ మహాత్మ మనువుకు మహిషిగా నిలిచింది।

Verse 55

तदा मिथुनधर्मेण प्रजा ह्येधाम्बभूविरे ॥ ५५ ॥

ఆ తరువాత మైథునధర్మముచే ప్రజలు క్రమక్రమంగా సంతానపరంపరగా విస్తరించారు।

Verse 56

स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत् । प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्र: कन्याश्च भारत । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम ॥ ५६ ॥

హే భారతపుత్రా! కాలక్రమేణ అతడు శతరూపలో ఐదు సంతానములను కనెను—ప్రియవ్రతుడు, ఉత్తానపాదుడు అనే ఇద్దరు కుమారులు; ఆకూతి, దేవహూతి, ప్రసూతి అనే ముగ్గురు కుమార్తెలు।

Verse 57

आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम् । दक्षायादात्प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत् ॥ ५७ ॥

తండ్రి మనువు తన పెద్ద కుమార్తె ఆకూతిని ఋషి రుచికి, మధ్య కుమార్తె దేవహూతిని ఋషి కర్దమునకు, చిన్న కుమార్తె ప్రసూతిని దక్షునకు ఇచ్చెను; వారివలన సమస్త జగత్తు ప్రజలతో నిండెను।