Adhyaya 11

Verse 1

मैत्रेय उवाच चरम: सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुत: सदा । परमाणु: स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यत: ॥ १ ॥

మైత్రేయుడు పలికెను—పదార్థ విశేషముల యొక్క చరమ తత్త్వము పరమాణువు; అది సదా అనేకమై, అవిభాజ్యమై, అసంయుతమై ఉంటుంది. దానినే పరమాణువని తెలుసుకోవాలి; ఎందుకంటే దేహం ఒకటనే భ్రమ మనుష్యులకు దానివల్లనే కలుగుతుంది. అన్ని రూపాలు లయమైన తరువాత కూడా అది సూక్ష్మ స్వరూపంగా నిలిచి ఉంటుంది.

Verse 2

सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तर: ॥ २ ॥

సత్-తత్త్వంలో స్థితమైన పదార్థం తన స్వరూపంలో విభేదరహితంగా నిరంతర ఏకత్వంగా ఉండుటనే పరమ మహత్తరమైన కైవల్యము అంటారు. దేహాది భేదాలు కనిపించినా, పరమాణువులే సమస్త వ్యక్త జగత్తు యొక్క సంపూర్ణ ప్రకటనకు ఆధారం।

Verse 3

एवं कालोऽप्यनुमित: सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम । संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तो व्यक्तभुग्विभु: ॥ ३ ॥

హే సత్తమా! సూక్ష్మ-స్థూల దేహసమూహాల సంయోగ-వియోగ గమనాన్ని కొలిచి కాలాన్ని అంచనా వేయగలము. ఆ కాలము భగవాన్ హరి యొక్క శక్తి; ఆయన అవ్యక్తుడై ఉన్నప్పటికీ సమస్త గమనాలను నియంత్రించి, వ్యక్త జగత్తును అనుభవించే సర్వవ్యాపి ప్రభువు।

Verse 4

स काल: परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतोऽविशेषभुग्यस्तु स काल: परमो महान् ॥ ४ ॥

పరమాణు స్థలాన్ని ఆవరించే కాలమే పరమాణు-కాలము. అవ్యక్త పరమాణు-సమష్టి యొక్క అవిశేష స్థితిని వ్యాపించి అనుభవించునది యే కాలమో, అదే పరమ మహత్తరమైన మహాకాలము.

Verse 5

अणुर्द्वौ परमाणु स्यात्त्रसरेणुस्त्रय: स्मृत: । जालार्करश्म्यवगत: खमेवानुपतन्नगात् ॥ ५ ॥

రెండు అణువులు కలిసితే ఒక పరమాణువు; మూడు పరమాణువులు కలిసితే త్రసరేణువు అని చెప్పబడుతుంది. కిటికీ జాలరి రంధ్రాల ద్వారా ప్రవేశించే సూర్యకిరణాలలో ఈ త్రసరేణువు కనిపిస్తుంది; అది ఆకాశం వైపు పైకి పోతున్నట్లు అనిపిస్తుంది.

Verse 6

त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते य: काल: स त्रुटि: स्मृत: । शतभागस्तु वेध: स्यात्तैस्त्रिभिस्तु लव: स्मृत: ॥ ६ ॥

మూడు త్రసరేణువుల సమీకరణకు పట్టే కాలాన్ని త్రుటి అంటారు. వంద త్రుటులు ఒక వేధ; మూడు వేధలు ఒక లవ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 7

निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रय: क्षण: । क्षणान् पञ्च विदु: काष्ठां लघु ता दश पञ्च च ॥ ७ ॥

మూడు లవాల కాలమే ఒక నిమేషమని చెప్పబడింది; మూడు నిమేషాలు కలిసి ఒక క్షణం. ఐదు క్షణాలు ఒక కాష్ఠా, పదిహేను కాష్ఠాలు ఒక లఘువు అవుతాయి.

Verse 8

लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका । ते द्वे मुहूर्त: प्रहर: षड्याम: सप्त नृणाम् ॥ ८ ॥

పదిహేను లఘువులు కలిసి ఒక నాడిక (దండ) అవుతుంది. రెండు దండాలు ఒక ముహూర్తం; మనుష్యుల లెక్కన ఆరు లేదా ఏడు దండాలు ఒక ప్రహరం (యామం).

Verse 9

द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलै: । स्वर्णमाषै: कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थजलप्लुतम् ॥ ९ ॥

నాడిక (దండ) కొలిచే పాత్రను సాడే ఆరు పల బరువైన తామ్రపాత్రగా తయారు చేస్తారు. అందులో నాలుగు అంగుళాల పొడవు, నాలుగు మాషాల బరువున్న బంగారు సూది తో రంధ్రం చేస్తారు; నీటిలో ఉంచినప్పుడు పాత్రలో నీరు నిండీ పొర్లే వరకు గల సమయమే ఒక దండం.

Verse 10

यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे । पक्ष: पञ्चदशाहानि शुक्ल: कृष्णश्च मानद ॥ १० ॥

మనుష్యుల పగటిలో నాలుగు, రాత్రిలో కూడా నాలుగు ప్రహరాలు (యామాలు) ఉంటాయి. అలాగే పదిహేను దినరాత్రులు ఒక పక్షం; నెలలో శుక్ల, కృష్ణ అనే రెండు పక్షాలు ఉంటాయి.

Verse 11

तयो: समुच्चयो मास: पितृणां तदहर्निशम् । द्वौ तावृतु: षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥ ११ ॥

శుక్ల, కృష్ణ పక్షాల సమాహారమే ఒక మాసం; పితృలోకానికి అదే ఒక పగలు-రాత్రి. అలాంటి రెండు మాసాలు ఒక ఋతువు; ఆరు మాసాలు సూర్యుని దక్షిణాయనము మరియు ఉత్తరాయనము అనే ఒకో అయనాన్ని ఏర్పరుస్తాయి.

Verse 12

अयने चाहनी प्राहुर्वत्सरो द्वादश स्मृत: । संवत्सरशतं नृणां परमायुर्निरूपितम् ॥ १२ ॥

దేవతల ఒక దినరాత్రి రెండు అయనాల సమ్మేళనమని చెప్పబడింది; ఆ దినరాత్రి సమష్టియే మనుష్యులకు ఒక సంపూర్ణ సంవత్సరం. మనుష్యుల పరమాయువు నూరు సంవత్సరమని నిర్ధారించబడింది.

Verse 13

ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ: परमाण्वादिना जगत् । संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभु: ॥ १३ ॥

గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, తారలు, జ్యోతిష్కాలు మరియు పరమాణువుల వరకు సమస్త జగత్తు తమ తమ కక్ష్యల్లో పరిభ్రమిస్తాయి; నిత్య కాలరూపంగా ఉన్న సర్వవ్యాపి పరమేశ్వరుని నియమంతో అవి సంవత్సరాంతం వరకు చక్రం పూర్తిచేస్తాయి.

Verse 14

संवत्सर: परिवत्सर इडावत्सर एव च । अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते ॥ १४ ॥

సంవత్సర, పరివత్సర, ఇడావత్సర, అనువత్సర మరియు వత్సర—ఆకాశమండలంలో సూర్య-చంద్ర-తారాదుల గతి-చక్రాలకు ఈ ఐదు పేర్లు ఉన్నాయని విదురుడు చెప్పాడు.

Verse 15

य: सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्‌वसयन् स्वशक्त्या पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेद: । कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वं- स्तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५ ॥

ఓ విదురా! సూర్యుడు తన స్వశక్తితో సమస్త జీవుల్లో జీవశక్తిని ప్రేరేపిస్తాడు. భౌతికాసక్తి మోహం నుండి విడిపించుటకై అందరి ఆయుష్షును క్షీణింపజేస్తాడు; యజ్ఞాది కర్మల ద్వారా స్వర్గారోహణ మార్గాన్ని విస్తరింపజేస్తాడు. అందుచేత ఆకాశంలో మహావేగంగా సంచరించే కాలరూప సూర్యునికి ప్రతి ఐదు సంవత్సరాలకు ఒకసారి సమస్త పూజాసామగ్రితో అర్ఘ్య-బలిని అర్పించండి.

Verse 16

विदुर उवाच पितृदेवमनुष्याणामायु: परमिदं स्मृतम् । परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्यु:कल्पाद् बहिर्विद: ॥ १६ ॥

విదురుడు అన్నాడు: పితృలోక, దేవలోక మరియు మనుష్యుల ఆయుష్షు పరిమాణాన్ని నేను పరమంగా గ్రహించాను. ఇప్పుడు దయచేసి కల్ప పరిమితికి అతీతంగా ఉన్న మహావిద్వాంసులైన జీవుల ఆయుష్షును వివరించండి.

Verse 17

भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु । विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा ॥ १७ ॥

హే మహాభాగ! మీరు భగవంతుని కాలరూపమైన నిత్యకాల గమనాన్ని గ్రహించగలరు. యోగదృష్టి సిద్ధితో ఆత్మసాక్షాత్కారిగా సమస్త విశ్వాన్ని దర్శిస్తారు.

Verse 18

मैत्रेय उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षै: सावधानं निरूपितम् ॥ १८ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—హే విదురా! కృత, త్రేతా, ద్వాపర, కలి అనే నాలుగు యుగాలను చతుర్యుగం అంటారు. వీటి మొత్తం కాలం దేవవర్షాలలో పన్నెండు వేల సంవత్సరాలుగా నిరూపించబడింది.

Verse 19

चत्वारि त्रीणि द्वै चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥ १९ ॥

క్రమంగా కృతయుగంలో నాలుగు, త్రేతాలో మూడు, ద్వాపరంలో రెండు, కలిలో ఒకటి—వేల సంఖ్య; అలాగే వందల సంఖ్య దానికి రెండింతలు. అందువల్ల కృతం 4800, త్రేతా 3600, ద్వాపరం 2400, కలి 1200 దేవవర్షాలు.

Verse 20

सन्ध्यासन्ध्यांशयोरन्तर्य: काल: शतसंख्ययो: । तमेवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते ॥ २० ॥

ప్రతి యుగానికి ముందు, తర్వాత ఉండే మార్పు కాలాలు—పూర్వోక్తంగా కొన్ని వందల సంవత్సరాలు—వాటిని ఖగోళవేత్తలు యుగసంధ్యలు అంటారు. ఆ కాలాల్లో ధార్మిక కర్మలు ఆచరించబడతాయి.

Verse 21

धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवर्तते । स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वर्धता ॥ २१ ॥

హే విదురా! కృతయుగంలో ధర్మం నాలుగు పాదాలతో సంపూర్ణంగా మనుష్యుల్లో నిలిచింది; కానీ ఇతర యుగాల్లో అధర్మం పెరుగుతుండగా ధర్మం ఒక్కో పాదం చొప్పున తగ్గుతుంది.

Verse 22

त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् । तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक् ॥ २२ ॥

త్రిలోకాలు (స్వర్గ, మర్త్య, పాతాళ)కు వెలుపల బ్రహ్మలోకంలో నాలుగు యుగాల వెయ్యిరెట్లు బ్రహ్మదేవుని ఒక దినము. అంతే కాలము బ్రహ్మరాత్రి; ఆ వేళ విశ్వసృష్టికర్త నిద్రలో నిమీలిస్తాడు.

Verse 23

निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते । यावद्दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश ॥ २३ ॥

బ్రహ్మరాత్రి ముగిసిన తరువాత బ్రహ్మదినంలో లోకకల్పము ఆరంభమై కొనసాగుతుంది; భగవాన్ బ్రహ్ముని దినకాలంలో వరుసగా పద్నాలుగు మనువులు తమ తమ కాలాన్ని అనుభవించు వరకు అది నిలుస్తుంది.

Verse 24

स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्येकसप्ततिम् ॥ २४ ॥

ప్రతి మనువు తన తన కాలాన్ని అనుభవిస్తాడు—నాలుగు యుగాల డెబ్బై ఒక చక్రాల కంటే కొద్దిగా ఎక్కువగా.

Verse 25

मन्वन्तरेषु मनवस्तद्वंश्या ऋषय: सुरा: । भवन्ति चैव युगपत्सुरेशाश्चानु ये च तान् ॥ २५ ॥

ప్రతి మన్వంతరం ముగిసిన తరువాత తదుపరి మనువు క్రమంగా వస్తాడు; లోకాలను పాలించే అతని వంశజులు కూడా వస్తారు. అయితే సప్తర్షులు, ఇంద్రాది దేవతలు మరియు వారి అనుచరులు గంధర్వాదులు మనువుతోనే ఏకకాలంలో ప్రత్యక్షమవుతారు.

Verse 26

एष दैनन्दिन: सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तन: । तिर्यङ्‌नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभि: ॥ २६ ॥

ఇది బ్రహ్మదేవుని దినకాలంలో జరిగే దైనందిన సృష్టి; ఇందులో త్రిలోకాలు (స్వర్గ, మర్త్య, పాతాళ) పరిభ్రమిస్తాయి. ఇక్కడే తిర్యక్‌ (జంతువులు), మనుష్యులు, పితృదేవతలు మరియు దేవతలు తమ కర్మల ప్రకారం పుట్టి లయమవుతారు.

Verse 27

मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभि: । मन्वादिभिरिदं विश्वमवत्युदितपौरुष: ॥ २७ ॥

ప్రతి మన్వంతరంలో భగవాన్ తన అంతరంగ శక్తిని ప్రకటించి మనువు మొదలైన రూపాలలో అవతరిస్తాడు; ప్రకటిత పరాక్రమంతో ఈ విశ్వాన్ని పోషిస్తాడు।

Verse 28

तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रम: । कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥ २८ ॥

దినాంతంలో తమోగుణపు స్వల్ప భాగ ప్రభావంతో విశ్వపు బలమైన క్రియ ఆవరించబడుతుంది; కాల ప్రభావంతో అనేక జీవులు ఆ లయంలో లీనమై, అంతా నిశ్శబ్దంగా ఉంటుంది।

Verse 29

तमेवान्वपिधीयन्ते लोको भूरादयस्त्रय: । निशायामनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम् ॥ २९ ॥

బ్రహ్ముని రాత్రి వచ్చినప్పుడు భూర్ మొదలైన మూడు లోకాలు కనబడకుండా పోతాయి; సాధారణ రాత్రిలోలాగే సూర్యచంద్రుల కాంతి కూడా మసకబారుతుంది।

Verse 30

त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना । यान्त्यूष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वादयोऽर्दिता: ॥ ३० ॥

సంకర్షణుని ముఖం నుండి వెలువడిన అగ్నిశక్తితో క్రింది మూడు లోకాలు దహించబడుతుంటే, ఆ భయంకర ఉష్ణతతో బాధపడిన భృగువు మొదలైన మహర్లోక ఋషులు జనలోకానికి వెళ్తారు।

Verse 31

तावत्‍त्रिभुवनं सद्य: कल्पान्तैधितसिन्धव: । प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्मय: ॥ ३१ ॥

ప్రళయారంభంలో కల్పాంతంలో ఉప్పొంగిన సముద్రాలు వెంటనే పొంగి మూడు లోకాలను ముంచెత్తుతాయి; భీకర తుఫాను తోడ్పాటుతో ఎగసిన క్రూర తరంగాలు క్షణాల్లో త్రిభువనాన్ని జలమయం చేస్తాయి।

Verse 32

अन्त: स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरि: । योगनिद्रानिमीलाक्ष: स्तूयमानो जनालयै: ॥ ३२ ॥

అనంతశయనమైన అనంతాసనంపై జలంలో శ్రీహరి యోగనిద్రలో నేత్రాలు మూసుకొని శయనిస్తాడు. జనలోకవాసులు కరజోడించి ఆయన మహిమను స్తుతిస్తారు.

Verse 33

एवंविधैरहोरात्रै: कालगत्योपलक्षितै: । अपक्षितमिवास्यापि परमायुर्वय: शतम् ॥ ३३ ॥

ఇలా కాలగతితో గుర్తించబడే అహోరాత్రుల ప్రవాహంలో సమస్త జీవుల ఆయువు క్షీణిస్తుంది. బ్రహ్మాదులకూడా లోకకాల ప్రమాణంలో పరమాయువు వంద సంవత్సరాలే అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 34

यदर्धमायुषस्तस्य परार्धमभिधीयते । पूर्व: परार्धोऽपक्रान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते ॥ ३४ ॥

బ్రహ్మదేవుని వంద సంవత్సరాల ఆయువు రెండు భాగాలుగా—మొదటి పరార్ధం, రెండవ పరార్ధం—విభజించబడింది. మొదటి పరార్ధం గడిచిపోయింది; రెండవది ఇప్పుడు కొనసాగుతోంది.

Verse 35

पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् । कल्पो यत्राभवद्ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदु: ॥ ३५ ॥

మొదటి పరార్ధ ఆరంభంలో ‘బ్రాహ్మ-కల్ప’ అనే మహాకల్పం జరిగింది; అందులో బ్రహ్మదేవుడు ప్రాదుర్భవించాడు. బ్రహ్మ జననంతో సమకాలంగా వేదాలు ‘శబ్దబ్రహ్మ’ రూపంలో ప్రकटమయ్యాయని పండితులు చెబుతారు.

Verse 36

तस्यैव चान्ते कल्पोऽभूद् यं पाद्ममभिचक्षते । यद्धरेर्नाभिसरस आसील्लोकसरोरुहम् ॥ ३६ ॥

అదే బ్రాహ్మ-కల్పాంతంలో ‘పాద్మ-కల్ప’ం ఏర్పడిందని చెబుతారు. ఆ కల్పంలో శ్రీహరి నాభి-సరస్సు అనే జలాశయం నుండి విశ్వకమలం—లోకపద్మం—వికసించింది.

Verse 37

अयं तु कथित: कल्पो द्वितीयस्यापि भारत । वाराह इति विख्यातो यत्रासीच्छूकरो हरि: ॥ ३७ ॥

ఓ భారతవంశజా! ఇది బ్రహ్మాయుష్య ద్వితీయ పరార్ధంలోని కల్పముగా చెప్పబడింది; ఇందులో హరి శూకరావతారంగా అవతరించినందున ఇది ‘వారాహ కల్పం’గా ప్రసిద్ధి.

Verse 38

कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते । अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्यनादेर्जगदात्मन: ॥ ३८ ॥

‘ద్వి-పరార్ధ’ అని పిలువబడే ఈ కాలవ్యవధి, అవ్యక్తుడు, అనంతుడు, అనాది, జగదాత్మ అయిన పరమపురుషునికి ఒక నిమేషమంత మాత్రమేగా లెక్కించబడుతుంది.

Verse 39

कालोऽयं परमाण्वादिर्द्विपरार्धान्त ईश्वर: । नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३९ ॥

ఈ శాశ్వత కాలం పరమాణువునుండి బ్రహ్మాయుష్య ద్వి-పరార్ధాంతం వరకు అన్ని ప్రమాణాలకు నియంత్రకుడు; అయినా అది పరమ ప్రభువుకు లోబడి ఉంటుంది. కాలం దేహాభిమానులైన జీవులను మాత్రమే—సత్యలోకాది ఉన్నత లోకాల వరకు—వశపరచగలదు.

Verse 40

विकारै: सहितो युक्तैर्विशेषादिभिरावृत: । आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृत: ॥ ४० ॥

ఎనిమిది భౌతిక తత్త్వాల వికారాలతో కూడి, విశేషాది ఆవరణాలతో కప్పబడిన ఈ బ్రహ్మాండకోశం బయట వైపున యాభై కోటి యోజనాల వరకు విస్తరించి ఉంది.

Verse 41

दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्ट: परमाणुवत् । लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशय: ॥ ४१ ॥

అక్కడ ప్రతి ఆవరణం ముందున్నదానికంటే పది రెట్లు మందంగా ఉంటుంది; మరియు లోపల ఉన్న అనేక కోట్లు బ్రహ్మాండ సమూహాలు ఒక మహా సమష్టిలో పరమాణువుల వలె కనిపిస్తాయి.

Verse 42

तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात्पुरुषस्य महात्मन: ॥ ४२ ॥

అందువల్ల శ్రీకృష్ణుడు పరమ పురుషోత్తముడు, సమస్త కారణాలకు మూలకారణమని చెప్పబడెను. కాబట్టి విష్ణువుని పరమ ధామము నిశ్చయంగా నిత్యము; అదే సమస్త అవతార-ప్రకటనలకు ఆదియైన మహావిష్ణువు ధామమును కూడా.