Adhyaya 10

Verse 1

विदुर उवाच अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामह: । प्रजा: ससर्ज कतिधा दैहिकीर्मानसीर्विभु: ॥ १ ॥

విదురుడు అన్నాడు—ఓ మహర్షివర్యా! భగవాన్ అంతర్ధానమైన తరువాత, లోకపితామహుడు బ్రహ్మ తన దేహం మరియు మనస్సు నుండి జీవుల దేహాలను ఎన్ని విధాలుగా సృష్టించాడు? దయచేసి చెప్పండి.

Verse 2

ये च मे भगवन् पृष्टास्त्वय्यर्था बहुवित्तम । तान् वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि न: सर्वसंशयान् ॥ २ ॥

ఓ భగవన్, మహావిద్వాంసుడా! నేను మీను అడిగిన విషయాలను ఆది నుండి అంతం వరకు క్రమంగా చెప్పి, మా సమస్త సందేహాలను తొలగించండి।

Verse 3

सूत उवाच एवं सञ्चोदितस्तेन क्षत्‍त्रा कौषारविर्मुनि: । प्रीत: प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थानथ भार्गव ॥ ३ ॥

సూతుడు పలికెను: ఓ భార్గవా! విదుర క్షత్రుడు ఇలా ప్రేరేపించగా కౌషారవి ముని మైత్రేయుడు ఎంతో ఆనందించాడు. ప్రశ్నలు అతని హృదయంలోనే ఉన్నందున, అతడు ఒక్కొక్కటిగా సమాధానమివ్వడం ప్రారంభించాడు।

Verse 4

मैत्रेय उवाच विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तप: । आत्मन्यात्मानमावेश्य यथाह भगवानज: ॥ ४ ॥

మైత్రేయుడు పలికెను: ఓ విదురా! విరిఞ్చుడు (బ్రహ్మ) కూడా భగవాన్ అజుడు (అజన్ముడు) చెప్పినట్లే, తన ఆత్మలో ఆత్మను స్థిరపరచి వంద దివ్య సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి, ప్రభువుకు భక్తిసేవలో నిమగ్నుడయ్యాడు।

Verse 5

तद्विलोक्याब्जसम्भूतो वायुना यदधिष्ठित: । पद्ममम्भश्च तत्कालकृतवीर्येण कम्पितम् ॥ ५ ॥

ఆ తరువాత అబ్జసంభూతుడు (బ్రహ్మ) చూచెను—తాను అధిష్ఠించిన కమలం మరియు ఆ కమలం పెరిగిన జలం, రెండూ ఆ క్షణంలో ఉద్భవించిన ఉగ్ర వాయువేగంతో కంపించుచున్నవి।

Verse 6

तपसा ह्येधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया । विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा ॥ ६ ॥

తపస్సుతో ప్రకాశించి, ఆత్మసంస్థ విద్యతో పరిపక్వుడైన బ్రహ్మకు విజ్ఞానబలం పెరిగింది; అప్పుడు అతడు జలంతో పాటు ఆ వాయువును కూడా పూర్తిగా పీల్చివేశాడు (శాంతింపజేశాడు)।

Verse 7

तद्विलोक्य वियद्व्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् । अनेन लोकान् प्राग्लीनान् कल्पितास्मीत्यचिन्तयत् ॥ ७ ॥

అప్పుడు తాను అధిష్ఠితుడైన పద్మము సమస్త విశ్వమంతటా వ్యాపించి ఉన్నదని చూచి, ‘ఇదే పద్మములో పూర్వం లీనమైన లోకములను నేను మళ్లీ కల్పించి సృష్టించుదును’ అని ఆలోచించాడు।

Verse 8

पद्मकोशं तदाविश्य भगवत्कर्मचोदित: । एकं व्यभाङ्‌क्षीदुरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा ॥ ८ ॥

భగవంతుని కార్యప్రేరణతో బ్రహ్మదేవుడు పద్మకోశములో ప్రవేశించి, అది విశ్వమంతటా విస్తరించినప్పుడు దానిని మొదట మూడు లోకవిభాగాలుగా, తరువాత పద్నాలుగు విభాగాలుగా విభజించాడు।

Verse 9

एतावाञ्जीवलोकस्य संस्थाभेद: समाहृत: । धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाक: परमेष्ठ्यसौ ॥ ९ ॥

జీవలోక వ్యవస్థలోని ఈ భేదమంతా సంక్షేపంగా చెప్పబడింది. కారణరహిత భక్తిధర్మ పరిపాకముచేత పరమేష్ఠి బ్రహ్మదేవుడే పద్నాలుగు లోకవిభాగాలను నివాసార్థం సృష్టించాడు।

Verse 10

विदुर उवाच यथात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मण: । कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय न: प्रभो ॥ १० ॥

విదురుడు అన్నాడు—హే ప్రభూ, హే బ్రహ్మన్, అద్భుతకర్మలతో బహురూపుడైన హరిని మీరు ఎలా వర్ణించారో, అలాగే ‘కాల’ అనే ఆయన మరో రూప లక్షణాలను దయచేసి మాకు విశదంగా చెప్పండి।

Verse 11

मैत्रेय उवाच गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठित: । पुरुषस्तदुपादानमात्मानं लीलयासृजत् ॥ ११ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—కాలము త్రిగుణాల పరస్పర వ్యతికరమునకు ఆకారము; అది నిర్విశేషము, స్థిరము, అపరిమితము. భగవంతుడు పురుషుడు తన లీలాసృష్టిలో దీనినే సాధనముగా చేసుకొని, ఉపాదానరూపంగా కార్యం జరిపిస్తాడు।

Verse 12

विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया । ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना ॥ १२ ॥

ఈ విశ్వం బ్రహ్మ-తన్మాత్రరూపమై విష్ణుమాయచే స్థితమై ఉంది. అవ్యక్త-స్వరూపమైన కాలముచే ఇది ఈశ్వరుని నుండి భిన్నమై కనిపిస్తుంది.

Verse 13

यथेदानीं तथाग्रे च पश्चादप्येतदीद‍ृशम् ॥ १३ ॥

ఇప్పుడు ఈ జగత్తు ఎలా ఉందో, గతంలో కూడా అలాగే ఉండెను; భవిష్యత్తులోనూ అలాగే కొనసాగును.

Verse 14

सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु य: । कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविध: प्रतिसंक्रम: ॥ १४ ॥

ఆయన సృష్టి తొమ్మిది విధాలుగా చెప్పబడింది—ప్రాకృత, వైకృత మొదలైనవి. కాలం, ద్రవ్యం, కర్మగుణాల వల్ల మూడు విధాల ప్రతిసంక్రమం (ప్రళయం) జరుగుతుంది.

Verse 15

आद्यस्तु महत: सर्गो गुणवैषम्यमात्मन: । द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदय: ॥ १५ ॥

తొమ్మిది సృష్టుల్లో మొదటిది మహత్తత్త్వ సృష్టి; భగవంతుని సన్నిధితో గుణవైషమ్యం కలుగుతుంది. రెండవది అహంకార సృష్టి; అందులో ద్రవ్యం, జ్ఞానం, క్రియ ఉద్భవిస్తాయి.

Verse 16

भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् । चतुर्थ ऐन्द्रिय: सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मक: ॥ १६ ॥

మూడవది భూతసృష్టి; ఇందులో తన్మాత్రలు ద్రవ్యశక్తితో యుక్తమై స్థూలభూతాలకు కారణమవుతాయి. నాలుగవది ఐంద్రియ సృష్టి; అది జ్ఞాన-క్రియాశక్తిరూపం.

Verse 17

वैकारिको देवसर्ग: पञ्चमो यन्मयं मन: । पष्ठस्तु तमस: सर्गो यस्त्वबुद्धिकृत: प्रभो: ॥ १७ ॥

సత్త్వగుణ సంయోగంతో నియంత్రక దేవతల సృష్టి ఐదవది; దాని సమష్టి-రూపం మనస్సు. ఆరవ సృష్టి జీవుని తమోమయ అజ్ఞానాంధకారం; దాని వలన ప్రభువు అధీనంలో అతడు మూర్ఖునివలె ప్రవర్తిస్తాడు.

Verse 18

षडिमे प्राकृता: सर्गा वैकृतानपि मे श‍ृणु । रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधस: ॥ १८ ॥

ఇవి ఆరు ప్రాకృత సర్గాలు ప్రభువు బాహ్య ప్రకృతి-శక్తిచే జరిగే సహజ సృష్టులు. ఇప్పుడు బ్రహ్మచే కలిగే వైకృత సృష్టులను కూడా వినుము—అతడు రజోగుణ భాగధారి అవతారం; సృష్టి విషయంలో అతని మేధస్సు భగవంతుని వంటి హరి-మేధస్సు.

Verse 19

सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षङ्‌विधस्तस्थुषां च य: । वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधो द्रुमा: ॥ १९ ॥

ఏడవ ప్రధాన సర్గం స్థావర జీవులది; అది ఆరు విధాలుగా చెప్పబడింది—పువ్వుల్లేని ఫలవృక్షాలు (వనస్పతి), ఫలం పక్వమయ్యే వరకు ఉండే ఔషధులు, లతలు, త్వక్సార (నాళికా) వృక్షజాతి, ఆధారంలేక విస్తరించే వీరుధులు, మరియు పుష్ప-ఫలములు గల ద్రుమాలు.

Verse 20

उत्स्रोतसस्तम:प्राया अन्त:स्पर्शा विशेषिण: ॥ २० ॥

ఈ స్థావర వృక్ష-వల్లులు పైకి పోషణను అన్వేషిస్తాయి; అవి దాదాపు అచేతనమైనవే, అయినా అంతరంలో స్పర్శజన్య బాధను అనుభవిస్తాయి, మరియు నానావిధంగా వ్యక్తమవుతాయి.

Verse 21

तिरश्चामष्टम: सर्ग: सोऽष्टाविंशद्विधो मत: । अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा ह्यद्यवेदिन: ॥ २१ ॥

ఎనిమిదవ సర్గం తిర్యక్-యోనులది (పశు పక్ష్యాదులు); అది ఇరవై ఎనిమిది విధాలుగా చెప్పబడింది. వారు అత్యంత మూర్ఖులు, తమోమయులు; ఘ్రాణంతో ఇష్టానిష్టాలను తెలుసుకుంటారు, కాని హృదయంలో ఏదీ స్మరించలేరు.

Verse 22

गौरजो महिष: कृष्ण: सूकरो गवयो रुरु: । द्विशफा: पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम ॥ २२ ॥

హే సత్తమ విదురా! నిమ్న జంతువులలో ఆవు, మేక, గేదె, కృష్ణమృగం, పంది, గవయ, రురు, గొర్రె, ఒంటె—ఇవన్నీ ద్విశఫాలు (చీలిన ఖురాలు) కలవే।

Verse 23

खरोऽश्वोऽश्वतरो गौर: शरभश्चमरी तथा । एते चैकशफा: क्षत्त: श‍ृणु पञ्चनखान् पशून् ॥ २३ ॥

గాడిద, గుర్రం, ఖచ్చర్, గౌర, శరభ, చమరీ—ఇవన్నీ ఏకశఫాలు (ఒక ఖురం) కలవే, హే క్షత్తా! ఇక పంచనఖ జంతువుల గురించి నన్ను విను।

Verse 24

श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जार: शशशल्लकौ । सिंह: कपिर्गज: कूर्मो गोधा च मकरादय: ॥ २४ ॥

కుక్క, నక్క, తోడేలు, పులి, నక్క/శృగాలం, పిల్లి, కుందేలు, శల్లక, సింహం, కోతి, ఏనుగు, తాబేలు, మొసలి మొదలైనవి మరియు గోదా—ఇవన్నీ పంచనఖాలు అని ప్రసిద్ధం।

Verse 25

कङ्कगृधबकश्येनभासभल्लूकबर्हिण: । हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादय: खगा: ॥ २५ ॥

కంక, గద్ద, బకము, శ్యేనము, భాస, భల్లూక, నెమలి, హంస, సారస, చక్రవాక, కాకి, గుడ్లగూబ మొదలైనవి—ఇవన్నీ పక్షులు।

Verse 26

अर्वाक्स्रोतस्तु नवम: क्षत्तरेकविधो नृणाम् । रजोऽधिका: कर्मपरा दु:खे च सुखमानिन: ॥ २६ ॥

హే క్షత్తా! ఉదరంలో ఆహారాన్ని నిల్వచేసుకునే మనుష్యుల సృష్టి చక్రంలో తొమ్మిదవది; వారు ఒకే జాతి. మనుష్యుల్లో రజోగుణం అధికం; వారు కర్మపరులు, దుఃఖంలోనూ తమను సుఖులమని భావిస్తారు।

Verse 27

वैकृतास्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम । वैकारिकस्तु य: प्रोक्त: कौमारस्तूभयात्मक: ॥ २७ ॥

హే సత్తమ విదురా, చివరి మూడు సర్గములు మరియు దేవసర్గము—ఇవి అన్నీ వైకృత సృష్టులు; ముందుగా చెప్పిన ప్రాకృత సృష్టులకంటే భిన్నములు. అలాగే వైకారికమని చెప్పబడినది, కుమారుల సర్గము ఉభయాత్మకము.

Verse 28

देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्‍कृता: ॥ २९ ॥

దేవసర్గము ఎనిమిది విధములు—(1) దేవులు, (2) పితృదేవతలు, (3) అసురులు, (4) గంధర్వులు మరియు అప్సరసలు, (5) యక్షులు మరియు రాక్షసులు, (6) సిద్ధులు, చారణులు, విద్యాధరులు, (7) భూతాలు, ప్రేతాలు, పిశాచాలు, (8) కిన్నరాదులు వంటి దివ్యజనులు. హే విదురా, ఇవన్నీ విశ్వస్రష్ట బ్రహ్మచే సృష్టింపబడినవి.

Verse 29

देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्‍कृता: ॥ २९ ॥

దేవసర్గము ఎనిమిది విధములు—(1) దేవులు, (2) పితృదేవతలు, (3) అసురులు, (4) గంధర్వులు మరియు అప్సరసలు, (5) యక్షులు మరియు రాక్షసులు, (6) సిద్ధులు, చారణులు, విద్యాధరులు, (7) భూతాలు, ప్రేతాలు, పిశాచాలు, (8) కిన్నరాదులు వంటి దివ్యజనులు. హే విదురా, ఇవన్నీ విశ్వస్రష్ట బ్రహ్మచే సృష్టింపబడినవి.

Verse 30

अत: परं प्रवक्ष्यामि वंशान्मन्वन्तराणि च । एवं रज:प्लुत: स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरि: । सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवात्मानमात्मना ॥ ३० ॥

ఇకపై నేను మనువుల వంశములను మరియు మన్వంతరములను వివరిస్తాను. ఈ విధంగా రజోగుణంతో ప్రేరితుడైన ఆత్మభూ బ్రహ్మ, భగవాన్ హరి శక్తిచేత, ప్రతి కల్పాదిలో అమోఘ సంకల్పంతో, తనద్వారా తానే తనను సృష్టించుచున్నాడు.