Adhyaya 11

Verse 1

श्रीशुक उवाच त एवं शंसतो धर्मं वच: पत्युरचेतस: । नैवागृह्णन्त सम्भ्रान्ता: पलायनपरा नृप ॥ १ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—ఓ రాజా! దైత్యసేనాధిపతి వృత్రాసురుడు తన సహాయకులకు ధర్మసూత్రాలను ఉపదేశించాడు; కానీ యుద్ధం నుంచి పారిపోవాలనే తాపత్రయంతో భయంతో కలవరపడిన దైత్యనాయకులు అతని మాటలను స్వీకరించలేకపోయారు.

Verse 2

विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ द‍ृष्ट्वातप्यत सङ्‌कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥

ఓ రాజా! కాలం అనుకూలించిన అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకొని దేవతలు వెనుక నుంచి దాడి చేసి దైత్యసేనను చెదరగొట్టారు; నాయకుడు లేనట్టుగా అది చెల్లాచెదురైంది. తన సైనికుల దయనీయ స్థితిని చూసి అసురశ్రేష్ఠుడు వృత్రాసురుడు—ఇంద్రశత్రువు—తీవ్రంగా బాధపడి కోపగించాడు. అతడు బలంగా వారిని ఆపి దేవతలను గద్దిస్తూ కోపంతో ఈ మాటలు పలికాడు.

Verse 3

विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ द‍ृष्ट्वातप्यत सङ्‌कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥

ఓ రాజా! కాలం అనుకూలించిన అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకొని దేవతలు వెనుక నుంచి దాడి చేసి దైత్యసేనను చెదరగొట్టారు; నాయకుడు లేనట్టుగా అది చెల్లాచెదురైంది. తన సైనికుల దయనీయ స్థితిని చూసి అసురశ్రేష్ఠుడు వృత్రాసురుడు—ఇంద్రశత్రువు—తీవ్రంగా బాధపడి కోపగించాడు. అతడు బలంగా వారిని ఆపి దేవతలను గద్దిస్తూ కోపంతో ఈ మాటలు పలికాడు.

Verse 4

किं व उच्चरितैर्मातुर्धावद्भ‍ि: पृष्ठतो हतै: । न हि भीतवध: श्लाघ्यो न स्वर्ग्य: शूरमानिनाम् ॥ ४ ॥

ఓ దేవతలారా! ఈ దైత్యసైనికులు వ్యర్థంగా పుట్టారు; తల్లిదేహం నుంచి మలంలా వచ్చినవారే. భయంతో పరుగెత్తేవారిని వెనుక నుంచి చంపడం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? తాను వీరుడనుకునేవాడు భయపడిన శత్రువును వధించడు. అటువంటి వధం మహిమకరం కాదు, స్వర్గప్రదమూ కాదు.

Verse 5

यदि व: प्रधने श्रद्धा सारं वा क्षुल्लका हृदि । अग्रे तिष्ठत मात्रं मे न चेद ग्राम्यसुखे स्पृहा ॥ ५ ॥

ఓ తుచ్ఛ దేవగణములారా! యుద్ధంలో మీ వీరత్వంపై నిజమైన శ్రద్ధ ఉంటే, హృదయాంతరంలో ధైర్యసారం ఉంటే, ఇంద్రియసుఖాలపై ఆశ లేకపోతే, క్షణమాత్రం నా ముందర నిలువండి।

Verse 6

एवं सुरगणान् क्रुद्धो भीषयन् वपुषा रिपून् । व्यनदत् सुमहाप्राणो येन लोका विचेतस: ॥ ६ ॥

శుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను: క్రోధంతో ఉప్పొంగిన మహాప్రాణ వీరుడు వృత్రాసురుడు తన బలమైన స్థూల దేహంతో దేవగణులను భయపెట్టెను. అతని ఘోర గర్జనతో లోకముల జీవులు చిత్తభ్రాంతులయ్యారు।

Verse 7

तेन देवगणा: सर्वे वृत्रविस्फोटनेन वै । निपेतुर्मूर्च्छिता भूमौ यथैवाशनिना हता: ॥ ७ ॥

వృత్రాసురుని ఆ ఘోర గర్జనను విని దేవగణమంతా మూర్ఛితులై భూమిపై పడిపోయారు; వజ్రాఘాతంతో కొట్టబడినట్లుగా।

Verse 8

ममर्द पद्‌भ्यां सुरसैन्यमातुरं निमीलिताक्षं रणरङ्गदुर्मद: । गां कम्पयन्नुद्यतशूल ओजसा नालं वनं यूथपतिर्यथोन्मद: ॥ ८ ॥

భయంతో కన్నులు మూసుకున్న ఆతుర దేవసైన్యాన్ని రణరంగంలో ఉన్మత్తుడైన వృత్రాసురుడు తన పాదాలతో నలిపివేశాడు. త్రిశూలాన్ని ఎత్తి, తన ఓజస్సుతో భూమిని కంపింపజేస్తూ, అడవిలో ఉన్మత్త గజరాజు ఖాళీ వెదురులను తొక్కినట్లుగా కనిపించాడు।

Verse 9

विलोक्य तं वज्रधरोऽत्यमर्षित: स्वशत्रवेऽभिद्रवते महागदाम् । चिक्षेप तामापततीं सुदु:सहां जग्राह वामेन करेण लीलया ॥ ९ ॥

వృత్రాసురుని ఆ ధోరణిని చూచి వజ్రధారి ఇంద్రుడు అత్యంత కోపించి, తన శత్రువుపై ఎదుర్కోవడం దుర్లభమైన మహాగదను విసిరెను. కాని దూసుకొచ్చిన ఆ గదను వృత్రాసురుడు ఎడమ చేతితో లీలగా పట్టుకున్నాడు।

Verse 10

स इन्द्रशत्रु: कुपितो भृशं तया महेन्द्रवाहं गदयोरुविक्रम: । जघान कुम्भस्थल उन्नदन्मृधे तत्कर्म सर्वे समपूजयन्नृप ॥ १० ॥

ఓ రాజా పరీక్షిత్తు, ఇంద్రుని శత్రువైన మహాబలశాలి వృత్రాసురుడు కోపంతో తన గదతో ఇంద్రుని ఏనుగు (ఐరావతం) కుంభస్థలంపై బలంగా కొట్టాడు. ఆ దెబ్బకు యుద్ధభూమిలో భయంకరమైన శబ్దం వచ్చింది, ఆ వీరకృత్యానికి ఇరుపక్షాల సైనికులు జయజయధ్వానాలు చేశారు.

Verse 11

ऐरावतो वृत्रगदाभिमृष्टो विघूर्णितोऽद्रि: कुलिशाहतो यथा । अपासरद् भिन्नमुख: सहेन्द्रो मुञ्चन्नसृक् सप्तधनुर्भृशार्त: ॥ ११ ॥

వజ్రాయుధ దెబ్బకు పర్వతం కంపించినట్లు, వృత్రాసురుని గద దెబ్బకు ఐరావతం గిరగిరా తిరిగింది. దాని నోరు పగిలి రక్తం కారుతుండగా, తీవ్రమైన బాధతో అది ఇంద్రునితో సహా ఏడు విల్లంబుల (పద్నాలుగు గజాల) దూరం వెనక్కి వెళ్లి పడిపోయింది.

Verse 12

न सन्नवाहाय विषण्णचेतसे प्रायुङ्क्त भूय: स गदां महात्मा । इन्द्रोऽमृतस्यन्दिकराभिमर्श वीतव्यथक्षतवाहोऽवतस्थे ॥ १२ ॥

ఇంద్రుని వాహనం అలసిపోయి గాయపడటం, ఇంద్రుడు విచారంగా ఉండటం చూసిన మహాत्मा వృత్రాసురుడు, ధర్మాన్ని అనుసరించి మళ్లీ గదతో కొట్టలేదు. ఈ అవకాశాన్ని తీసుకుని, ఇంద్రుడు తన అమృత హస్తంతో ఏనుగును తాకి, దాని బాధను, గాయాలను నయం చేశాడు. అప్పుడు ఇంద్రుడు, ఏనుగు ఇద్దరూ నిలబడ్డారు.

Verse 13

स तं नृपेन्द्राहवकाम्यया रिपुं वज्रायुधं भ्रातृहणं विलोक्य । स्मरंश्च तत्कर्म नृशंसमंह: शोकेन मोहेन हसञ्जगाद ॥ १३ ॥

ఓ రాజా, తన సోదరుని చంపిన శత్రువు ఇంద్రుడు వజ్రాయుధంతో యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉండటం చూసి, వృత్రాసురుడు ఇంద్రుని క్రూరమైన పనిని గుర్తుచేసుకున్నాడు. ఆ పాపపు పనిని తలచుకుని, అతను శోకం మరియు మోహంతో కూడిన పిచ్చివాడయ్యాడు. వెటకారంగా నవ్వుతూ అతను ఇలా అన్నాడు.

Verse 14

श्रीवृत्र उवाच दिष्ट्या भवान् मे समवस्थितो रिपु- र्यो ब्रह्महा गुरुहा भ्रातृहा च । दिष्ट्यानृणोऽद्याहमसत्तम त्वया मच्छूलनिर्भिन्नद‍ृषद्‌धृदाचिरात् ॥ १४ ॥

శ్రీ వృత్రాసురుడు పలికెను: బ్రాహ్మణుని చంపినవాడు, గురువును చంపినవాడు - నిజానికి నా సోదరుని చంపినవాడు - ఇప్పుడు నా అదృష్టం కొద్దీ నా శత్రువుగా నా ముందు నిలబడి ఉన్నాడు. ఓ నీచుడా, ఈ రోజు నేను నా త్రిశూలంతో నీ రాతి గుండెను చీల్చి, నా సోదరుని ఋణం తీర్చుకుంటాను.

Verse 15

यो नोऽग्रजस्यात्मविदो द्विजाते- र्गुरोरपापस्य च दीक्षितस्य । विश्रभ्य खड्‍गेन शिरांस्यवृश्चत् पशोरिवाकरुण: स्वर्गकाम: ॥ १५ ॥

కేవలం స్వర్గలోక సుఖాల కోసం, నీవు నా అన్నగారిని, ఆత్మజ్ఞానిని, పాపరహితుడైన బ్రాహ్మణుని మరియు నీ గురువును చంపావు. పశువును నరికినట్లుగా నీవు ఆయన తలలను నిర్దాక్షిణ్యంగా నరికావు.

Verse 16

श्रीह्रीदयाकीर्तिभिरुज्झितं त्वां स्वकर्मणा पुरुषादैश्च गर्ह्यम् । कृच्छ्रेण मच्छूलविभिन्नदेह- मस्पृष्टवह्निं समदन्ति गृध्रा: ॥ १६ ॥

ఓ ఇంద్రా, నీవు సిగ్గు, దయ, కీర్తి మరియు అదృష్టాలను కోల్పోయావు. నీ కర్మల వలన రాక్షసులు కూడా నిన్ను నిందిస్తున్నారు. ఇప్పుడు నేను నా త్రిశూలంతో నీ శరీరాన్ని చీల్చుతాను, అప్పుడు రాబందులు నిన్ను తింటాయి.

Verse 17

अन्येऽनु ये त्वेह नृशंसमज्ञा यदुद्यतास्त्रा: प्रहरन्ति मह्यम् । तैर्भूतनाथान् सगणान् निशात त्रिशूलनिर्भिन्नगलैर्यजामि ॥ १७ ॥

నీవు స్వభావరీత్యా క్రూరుడవు. ఒకవేళ ఇతర దేవతలు అజ్ఞానంతో నిన్ను అనుసరించి నాపై దాడి చేస్తే, నేను నా పదునైన త్రిశూలంతో వారి తలలను నరికి, భైరవునికి మరియు భూతగణాలకు బలి ఇస్తాను.

Verse 18

अथो हरे मे कुलिशेन वीर हर्ता प्रमथ्यैव शिरो यदीह । तत्रानृणो भूतबलिं विधाय मनस्विनां पादरज: प्रपत्स्ये ॥ १८ ॥

కానీ ఓ వీరుడా, ఇంద్రా! ఒకవేళ నీవు నీ వజ్రాయుధంతో నా తల నరికితే, నేను కర్మ బంధాల నుండి విముక్తుడనై, నారద ముని వంటి మహా భక్తుల పాదధూళిని పొందుతాను.

Verse 19

सुरेश कस्मान्न हिनोषि वज्रं पुर: स्थिते वैरिणि मय्यमोघम् । मा संशयिष्ठा न गदेव वज्र: स्यान्निष्फल: कृपणार्थेव याच्ञा ॥ १९ ॥

ఓ దేవేంద్రా! నీ శత్రువునైన నేను నీ ముందు నిలబడి ఉన్నాను, అయినా నీవు నీ అमोఘమైన వజ్రాయుధాన్ని ఎందుకు ప్రయోగించడం లేదు? సందేహించకు, లోభిని అడిగిన యాచకము వలె నీ గద విఫలమైంది, కానీ వజ్రం విఫలం కాదు.

Verse 20

नन्वेष वज्रस्तव शक्र तेजसा हरेर्दधीचेस्तपसा च तेजित: । तेनैव शत्रुं जहि विष्णुयन्त्रितो यतो हरिर्विजय: श्रीर्गुणास्तत: ॥ २० ॥

హే శక్రా! నన్ను సంహరించుటకు నీవు ధరించిన వజ్రం శ్రీహరి విష్ణువు తేజస్సుతోను, దధీచి తపోబలంతోను శక్తిమంతమైంది. విష్ణు ఆజ్ఞచే నియంత్రితుడవై నీవు అదే వజ్రంతో శత్రువును సంహరించు; హరి నీ పక్షమే గనుక నీ విజయము, ఐశ్వర్యము, సద్గుణములు నిశ్చితము.

Verse 21

अहं समाधाय मनो यथाह न: सङ्कर्षणस्तच्चरणारविन्दे । त्वद्वज्ररंहोलुलितग्राम्यपाशो गतिं मुनेर्याम्यपविद्धलोक: ॥ २१ ॥

నీ వజ్రపు వేగబలంతో నా భౌతిక బంధనము ఛేదింపబడును; నేను ఈ దేహమును, కోరికలతో నిండిన ఈ లోకమును విడిచెదను. శ్రీసంకర్షణుని చరణారవిందములపై మనస్సును స్థిరపరచి, ఆయన చెప్పినట్లే, నారదముని వంటి మహర్షుల గమ్యాన్ని పొందెదను.

Verse 22

पुंसां किलैकान्तधियां स्वकानां या: सम्पदो दिवि भूमौ रसायाम् । न राति यद्‌द्वेष उद्वेग आधि- र्मद: कलिर्व्यसनं सम्प्रयास: ॥ २२ ॥

సర్వేశ్వరుని పాదపద్మములలో ఏకాంతబుద్ధితో శరణు పొంది ఎల్లప్పుడూ వాటినే స్మరించువారు ప్రభువిచే తనవారిగా, సేవకులుగా అంగీకరింపబడుతారు. అయితే స్వర్గం, భూమి, పాతాళములలోని ప్రకాశమయమైన భోగైశ్వర్యాలను ప్రభువు వారికి ప్రసాదించడు; ఎందుకంటే ఆ ఐశ్వర్యములు ద్వేషం, ఆందోళన, మానసిక వ్యథ, గర్వం, కలహం, విపత్తు మరియు అధిక శ్రమను పెంచి, పోయినప్పుడు ఘోర దుఃఖాన్ని కలిగిస్తాయి.

Verse 23

त्रैवर्गिकायासविघातमस्मत्- पतिर्विधत्ते पुरुषस्य शक्र । ततोऽनुमेयो भगवत्प्रसादो यो दुर्लभोऽकिञ्चनगोचरोऽन्यै: ॥ २३ ॥

హే శక్రా! మా స్వామి భగవంతుడు తన భక్తులను ధర్మ-అర్థ-కామముల కోసం వ్యర్థ శ్రమ చేయుట నుండి నిరోధిస్తాడు. దీనివలన భగవత్ ప్రసాదము ఎంత కరుణామయమో గ్రహించవచ్చు. ఆ కృప అకించనమైన, నిష్కామ భక్తులకు మాత్రమే లభిస్తుంది; భౌతిక లాభం కోరువారికి కాదు.

Verse 24

अहं हरे तव पादैकमूल- दासानुदासो भवितास्मि भूय: । मन: स्मरेतासुपतेर्गुणांस्ते गृणीत वाक् कर्म करोतु काय: ॥ २४ ॥

హే హరీ! నీ పాదపద్మములనే ఆశ్రయించు నిత్యదాసుల దాసానుదాసుడనై నేను మళ్లీ అవగలనా? హే ప్రాణనాథా! నన్ను మరల వారి సేవకునిగా చేయుము; అప్పుడు నా మనస్సు నిత్యం నీ దివ్యగుణములను స్మరించును, నా వాక్కు వాటిని కీర్తించును, నా దేహము ప్రేమతో నీ సేవలో నిమగ్నమగును.

Verse 25

न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समञ्जस त्वा विरहय्य काङ्‌क्षे ॥ २५ ॥

హే ప్రభూ! నాకు స్వర్గలోకము, బ్రహ్మలోకము, సర్వభౌమాధిపత్యము గాని, పాతాళాధిపత్యము గాని కావు. యోగసిద్ధులు గాని, మోక్షమూ గాని—నీ కమలపాదాలను విడిచిపెట్టాల్సి వస్తే—నాకు ఇష్టము కాదు.

Verse 26

अजातपक्षा इव मातरं खगा: स्तन्यं यथा वत्सतरा: क्षुधार्ता: । प्रियं प्रियेव व्युषितं विषण्णा मनोऽरविन्दाक्ष दिद‍ृक्षते त्वाम् ॥ २६ ॥

హే కమలనయన ప్రభూ! రెక్కలు ఇంకా రాని పక్షిపిల్లలు తల్లిని ఎదురుచూసినట్లు, ఆకలితో ఉన్న దూడలు పాలిచ్చే వేళ కోసం తపించినట్లు, ఇంటి దూరమైన ప్రియుడిని విరహిణి భార్య కోరుకున్నట్లు—నా మనస్సు నిన్ను దర్శించి నీకు ప్రత్యక్ష సేవ చేయాలని ఎల్లప్పుడూ తహతహలాడుతుంది.

Verse 27

ममोत्तमश्लोकजनेषु सख्यं संसारचक्रे भ्रमत: स्वकर्मभि: । त्वन्माययात्मात्मजदारगेहे- ष्वासक्तचित्तस्य न नाथ भूयात् ॥ २७ ॥

హే నాథా! నా కర్మఫలాల వల్ల నేను సంసారచక్రంలో తిరుగుతున్నాను. అందుకే నీ పుణ్యవంతులైన, జ్ఞానవంతులైన భక్తుల సాంగత్యంలో స్నేహమే నాకు కావాలి. నీ బాహ్యమాయ వల్ల నా చిత్తం దేహం, భార్య, పిల్లలు, ఇల్లు వీటిలో ఆసక్తమై ఉంది; ఇక అది ఉండకూడదు—నా మనస్సు, చైతన్యం అన్నీ నిన్నే ఆశ్రయించుగాక.