Adhyaya 15

Verse 1

श्रीनारद उवाच कर्मनिष्ठा द्विजा: केचित्तपोनिष्ठा नृपापरे । स्वाध्यायेऽन्ये प्रवचने केचन ज्ञानयोगयो: ॥ १ ॥

శ్రీనారదుడు పలికెను—ఓ రాజా, కొందరు ద్విజులు కర్మనిష్ఠులు, మరికొందరు తపోనిష్ఠులు; ఇంకొందరు వేదస్వాధ్యాయంలో, మరికొందరు ప్రవచనంలో; అతి కొద్దిమంది జ్ఞానమార్గం మరియు యోగాలలో, ముఖ్యంగా భక్తియోగంలో, నిమగ్నులై ఉంటారు।

Verse 2

ज्ञाननिष्ठाय देयानि कव्यान्यानन्त्यमिच्छता । दैवे च तदभावे स्यादितरेभ्यो यथार्हत: ॥ २ ॥

తనకోసం గానీ పితృల కోసం గానీ పరమగతిని కోరువాడు జ్ఞాననిష్ఠ బ్రాహ్మణునికి శ్రాద్ధదానాలు ఇవ్వాలి; అలాంటి బ్రాహ్మణుడు లేనిచో కర్మనిష్ఠ బ్రాహ్మణునికి కూడా యథార్హంగా దానం చేయవచ్చు।

Verse 3

द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा । भोजयेत्सुसमृद्धोऽपि श्राद्धे कुर्यान्न विस्तरम् ॥ ३ ॥

దైవకార్యంలో ఇద్దరు బ్రాహ్మణులను, పితృకార్యంలో ముగ్గురు బ్రాహ్మణులను భోజనానికి ఆహ్వానించాలి; లేదా రెండింటిలోనూ ఒక్క బ్రాహ్మణుడే సరిపోతాడు। ఎంతో సంపన్నుడైనా శ్రాద్ధంలో విస్తారంగా ఏర్పాట్లు చేయక, ఎక్కువ బ్రాహ్మణులను పిలవకూడదు।

Verse 4

देशकालोचितश्रद्धाद्रव्यपात्रार्हणानि च । सम्यग्भवन्ति नैतानि विस्तरात्स्वजनार्पणात् ॥ ४ ॥

శ్రాద్ధక్రియలో అనేక బ్రాహ్మణులను లేదా బంధువులను భోజనానికి ఏర్పాటు చేస్తే, దేశం-కాలం, శ్రద్ధ, ద్రవ్యాలు, పాత్ర, పూజ్యుడు మరియు అర్పణ విధానంలో లోపాలు కలుగుతాయి; విస్తారంగా స్వజనార్పణం చేయడం వల్ల ఇవి సరిగా నిలవవు।

Verse 5

देशे काले च सम्प्राप्ते मुन्यन्नं हरिदैवतम् । श्रद्धया विधिवत्पात्रे न्यस्तं कामधुगक्षयम् ॥ ५ ॥

సరైన దేశం, శుభకాలం లభించినప్పుడు ఘృతంతో సిద్ధమైన మున్యన్నాన్ని శ్రద్ధతో విధివిధానంగా శ్రీహరి దేవతకు అర్పించి, ఆ ప్రసాదాన్ని యోగ్య పాత్రుడైన వైష్ణవునికి లేదా బ్రాహ్మణునికి సమర్పించాలి; ఇది అక్షయ సమృద్ధికి కారణమవుతుంది।

Verse 6

देवर्षिपितृभूतेभ्य आत्मने स्वजनाय च । अन्नं संविभजन्पश्येत्सर्वं तत्पुरुषात्मकम् ॥ ६ ॥

దేవతలకు, ఋషులకు, పితృదేవతలకు, సమస్త జీవులకు, తనకూ, కుటుంబానికి మరియు స్వజనులకు ప్రసాదాన్నం పంచుతూ, వారందరినీ ఆ పరమపురుషుని సంబంధితులుగా, ఆయన సేవకులుగా దర్శించాలి।

Verse 7

न दद्यादामिषं श्राद्धे न चाद्याद्धर्मतत्त्ववित् । मुन्यन्नै: स्यात्परा प्रीतिर्यथा न पशुहिंसया ॥ ७ ॥

ధర్మతత్త్వాన్ని తెలిసినవాడు శ్రాద్ధంలో ఆమిషం (మాంసం, గుడ్డు, చేప మొదలైనవి) ఇవ్వకూడదు, తానే తినకూడదు; ఘృతంతో సిద్ధమైన మున్యన్నం అర్పించినప్పుడు పరమ ప్రీతి కలుగుతుంది, పశుహింసతో కాదు. యజ్ఞం పేరుతో జంతువులను చంపితే పితృదేవతలూ శ్రీహరియూ సంతోషించరు।

Verse 8

नैताद‍ृश: परो धर्मो नृणां सद्धर्ममिच्छताम् । न्यासो दण्डस्य भूतेषु मनोवाक्कायजस्य य: ॥ ८ ॥

ఉన్నత ధర్మంలో ఎదగదలచినవారు మనస్సు, వాక్కు, శరీరం ద్వారా ఏ జీవిపైనా ఈర్ష్యా-ద్వేషరూప దండనను విడిచిపెట్టాలి. దీనికన్నా గొప్ప ధర్మం లేదు।

Verse 9

एके कर्ममयान् यज्ञान् ज्ञानिनो यज्ञवित्तमा: । आत्मसंयमनेऽनीहा जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ९ ॥

కొంతమంది యజ్ఞవిత్తములైన జ్ఞానులు, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం జాగృతమై, కర్మమయ యజ్ఞాలను విడిచి, బ్రహ్మజ్ఞానాగ్నిలో ఆత్మసంయమాన్ని హవనం చేస్తారు।

Verse 10

द्रव्ययज्ञैर्यक्ष्यमाणं द‍ृष्ट्वा भूतानि बिभ्यति । एष माकरुणो हन्यादतज्ज्ञो ह्यसुतृप्ध्रुवम् ॥ १० ॥

ద్రవ్యయజ్ఞం చేస్తున్నవానిని చూసి బలిపశువులు భయపడతాయి—“ఈ నిర్దయుడు యజ్ఞార్థం తెలియని వాడు; పరహింసలో తృప్తి పొందినవాడు; నిశ్చయంగా మమ్మల్ని చంపుతాడు” అని।

Verse 11

तस्माद्दैवोपपन्नेन मुन्यन्नेनापि धर्मवित् । सन्तुष्टोऽहरह: कुर्यान्नित्यनैमित्तिकी: क्रिया: ॥ ११ ॥

కాబట్టి ధర్మాన్ని తెలిసినవాడు, ప్రభువు కృపవల్ల సులభంగా లభించే ఆహారంతో—మున్యన్నమైనా సరే—సంతృప్తి చెంది, ప్రతిరోజూ నిత్య-నైమిత్తిక క్రియలను ఆనందంగా చేయాలి।

Verse 12

विधर्म: परधर्मश्च आभास उपमा छल: । अधर्मशाखा: पञ्चेमा धर्मज्ञोऽधर्मवत्त्यजेत् ॥ १२ ॥

అధర్మానికి ఐదు శాఖలు ఉన్నాయి—విధర్మ, పరధర్మ, ఆభాస, ఉపధర్మ, ఛలధర్మ. నిజమైన ధర్మాన్ని తెలిసినవాడు వీటిని అధర్మంగా భావించి విడిచిపెట్టాలి।

Verse 13

धर्मबाधो विधर्म: स्यात्परधर्मोऽन्यचोदित: । उपधर्मस्तु पाखण्डो दम्भो वा शब्दभिच्छल: ॥ १३ ॥

స్వధర్మానుసరణకు అడ్డుపడే ధర్మం విధర్మం. ఇతరుల ప్రేరణతో వచ్చినది పరధర్మం. వేదవిరోధిగా దంభంతో సృష్టించిన కొత్త మతం ఉపధర్మం; పదాల కపటచాతుర్యంతో చేసే వ్యాఖ్యానం ఛలధర్మం।

Verse 14

यस्त्विच्छया कृत: पुम्भिराभासो ह्याश्रमात्पृथक् । स्वभावविहितो धर्म: कस्य नेष्ट: प्रशान्तये ॥ १४ ॥

ఆశ్రమధర్మాన్ని ఉద్దేశపూర్వకంగా విస్మరించి మనుష్యులు స్వేచ్ఛగా తయారు చేసిన ధర్మం ‘ఆభాసం’ మాత్రమే. కానీ స్వభావానుసారంగా నిర్దిష్టమైన వర్ణాశ్రమధర్మాన్ని ఆచరిస్తే, అది శాంతికి ఎందుకు సరిపోదు?

Verse 15

धर्मार्थमपि नेहेत यात्रार्थं वाधनो धनम् । अनीहानीहमानस्य महाहेरिव वृत्तिदा ॥ १५ ॥

మనిషి పేదవాడైనా, కేవలం దేహపోషణకోసం లేదా ధార్మికుడని పేరు కోసం ధనాన్ని పెంచేందుకు ప్రయత్నించకూడదు. మహా అజగరం ఒకచోటే పడి శ్రమించకుండానే ఆహారం పొందినట్లే, కోరికలేని వాడూ ప్రయత్నం లేకుండానే జీవనోపాధిని పొందుతాడు.

Verse 16

सन्तुष्टस्य निरीहस्य स्वात्मारामस्य यत्सुखम् । कुतस्तत्कामलोभेन धावतोऽर्थेहया दिश: ॥ १६ ॥

సంతుష్టుడై, ప్రయత్నరహితుడై, స్వాత్మారాముడై, హృదయాంతర్యామి అయిన పరమపురుషుడితో తన క్రియలను అనుసంధానించుకున్నవాడు జీవనోపాధి కోసం శ్రమించకుండానే దివ్యానందాన్ని అనుభవిస్తాడు. కానీ కామలోభాలతో ప్రేరితుడై ధనసేకరణ కోరికతో అన్ని దిశలలో తిరిగే భౌతికవాదికి అలాంటి సుఖం ఎక్కడ?

Verse 17

सदा सन्तुष्टमनस: सर्वा: शिवमया दिश: । शर्कराकण्टकादिभ्यो यथोपानत्पद: शिवम् ॥ १७ ॥

ఎల్లప్పుడూ సంతుష్టమనస్సు కలవాడికి అన్ని దిశలూ శుభమయమే. పాదాలకు తగిన చెప్పులు ఉంటే రాళ్లు, ముళ్లపై నడిచినా ప్రమాదం లేనట్లే, ఆత్మసంతుష్టుడికి దుఃఖం లేదు; అతడు ఎక్కడైనా ఆనందాన్నే అనుభవిస్తాడు.

Verse 18

सन्तुष्ट: केन वा राजन्न वर्तेतापि वारिणा । औपस्थ्यजैह्व्यकार्पण्याद्गृहपालायते जन: ॥ १८ ॥

ఓ రాజా, సంతుష్టుడు కేవలం నీరు తాగుతూ కూడా సంతోషంగా జీవించగలడు. కానీ ఇంద్రియాల వశుడైనవాడు—ప్రత్యేకంగా నాలుక, జననేంద్రియాల వశుడైనవాడు—ఇంద్రియసుఖం కోసం ఇంటి కుక్కలా బానిసత్వాన్ని స్వీకరిస్తాడు.

Verse 19

असन्तुष्टस्य विप्रस्य तेजो विद्या तपो यश: । स्रवन्तीन्द्रियलौल्येन ज्ञानं चैवावकीर्यते ॥ १९ ॥

ఆత్మసంతృప్తి లేని బ్రాహ్మణుడు లేదా భక్తుడు ఇంద్రియలౌల్యంతో తన తేజస్సు, విద్య, తపస్సు, యశస్సు కోల్పోతాడు; జ్ఞానం కూడా క్రమంగా నశిస్తుంది।

Verse 20

कामस्यान्तं हि क्षुत्तृड्भ्यां क्रोधस्यैतत्फलोदयात् । जनो याति न लोभस्य जित्वा भुक्त्वा दिशो भुव: ॥ २० ॥

ఆకలి దాహాలతో కలత చెందిన మనిషి కోరిక భోజనంతో తీరుతుంది; అలాగే కోపం శిక్ష మరియు దాని ప్రతిఫలంతో శాంతిస్తుంది. కానీ లోభం మాత్రం—లోకమంతా జయించి అన్నీ అనుభవించినా—తీరదు।

Verse 21

पण्डिता बहवो राजन्बहुज्ञा: संशयच्छिद: । सदसस्पतयोऽप्येके असन्तोषात्पतन्त्यध: ॥ २१ ॥

ఓ రాజా యుధిష్ఠిరా! అనేక పండితులు, బహుజ్ఞులు, సందేహాలను ఛేదించే విద్వాంసులు, సభాధ్యక్షులుగా అర్హులైనవారూ అసంతృప్తి వల్ల అధోగతికి, నరకసమ జీవనానికి పడిపోతారు।

Verse 22

असङ्कल्पाज्जयेत्कामं क्रोधं कामविवर्जनात् । अर्थानर्थेक्षया लोभं भयं तत्त्वावमर्शनात् ॥ २२ ॥

దృఢ సంకల్పంతో ఇంద్రియభోగకామనలను విడిచిపెట్టాలి; అసూయను వదిలి కోపాన్ని జయించాలి; ధనసంచయ దుష్పరిణామాలను చర్చించి లోభాన్ని త్యజించాలి; తత్త్వవిచారంతో భయాన్ని విడిచిపెట్టాలి।

Verse 23

आन्वीक्षिक्या शोकमोहौ दम्भं महदुपासया । योगान्तरायान्मौनेन हिंसां कामाद्यनीहया ॥ २३ ॥

ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానచర్చతో శోకం, మోహం జయించబడతాయి; మహాభక్తుని సేవతో దంభం తొలగుతుంది; మౌనంతో యోగమార్గంలోని అంతరాయాలు తొలగుతాయి; ఇంద్రియభోగ ప్రయత్నాన్ని ఆపితే హింస (ద్వేషం) జయించబడుతుంది।

Verse 24

कृपया भूतजं दु:खं दैवं जह्यात्समाधिना । आत्मजं योगवीर्येण निद्रां सत्त्वनिषेवया ॥ २४ ॥

ఇతర జీవుల వల్ల కలిగే దుఃఖాన్ని కరుణతో, దైవదుఃఖాన్ని సమాధి-ధ్యానంతో, దేహ-మనస్సు దుఃఖాన్ని యోగబలంతో తొలగించాలి; సాత్త్విక ఆహారంతో నిద్రను జయించాలి।

Verse 25

रजस्तमश्च सत्त्वेन सत्त्वं चोपशमेन च । एतत्सर्वं गुरौ भक्त्या पुरुषो ह्यञ्जसा जयेत् ॥ २५ ॥

రజస్సు-తమస్సును సత్త్వాన్ని పెంపొందించి జయించాలి; తరువాత ఉపశమ-వైరాగ్యంతో సత్త్వాన్నీ అధిగమించి శుద్ధ-సత్త్వ స్థితికి చేరాలి; గురుసేవలో శ్రద్ధా-భక్తి ఉంటే ఇవన్నీ సహజంగా సిద్ధిస్తాయి।

Verse 26

यस्य साक्षाद्भ‍गवति ज्ञानदीपप्रदे गुरौ । मर्त्यासद्धी: श्रुतं तस्य सर्वं कुञ्जरशौचवत् ॥ २६ ॥

జ్ఞానదీపాన్ని ప్రసాదించే గురువును సాక్షాత్ భగవంతుడిగా గాక సాధారణ మనిషిగా భావించే వానికి శ్రవణం, వేదాధ్యయనం, జ్ఞానం అన్నీ వ్యర్థం—ఏనుగు స్నానంలా।

Verse 27

एष वै भगवान्साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वर: । योगेश्वरैर्विमृग्याङ्‌घ्रिर्लोको यं मन्यते नरम् ॥ २७ ॥

ఈయనే సాక్షాత్ భగవాన్, ప్రకృతి-పురుషాధీశుడు; వ్యాసాది యోగేశ్వరులు అన్వేషించి ఆరాధించే ఆయన పాదాలను—అయినా మూర్ఖులు ఆయనను సాధారణ మనిషిగా భావిస్తారు।

Verse 28

षड्‌‌वर्गसंयमैकान्ता: सर्वा नियमचोदना: । तदन्ता यदि नो योगानावहेयु: श्रमावहा: ॥ २८ ॥

కర్మకాండలు, నియమాలు, తపస్సు, యోగాభ్యాసం—ఇవన్నీ ఇంద్రియ-మన నియంత్రణకే; కానీ చివరికి భగవంతుని ధ్యానానికి రాకపోతే అవన్నీ వ్యర్థ శ్రమ మాత్రమే।

Verse 29

यथा वार्तादयो ह्यर्था योगस्यार्थं न बिभ्रति । अनर्थाय भवेयु: स्म पूर्तमिष्टं तथासत: ॥ २९ ॥

వ్యాపారాది లాభాలు యోగసాధనకు ఉపకరించక బంధనానికి కారణమయ్యే విధంగా, పరమేశ్వరుని భక్తి లేనివానికి వైదిక యజ్ఞకర్మలు కూడా ఆధ్యాత్మిక పురోగతికి సహాయపడవు।

Verse 30

यश्चित्तविजये यत्त: स्यान्नि:सङ्गोऽपरिग्रह: । एको विविक्तशरणो भिक्षुर्भैक्ष्यमिताशन: ॥ ३० ॥

మనస్సును జయించదలచినవాడు కుటుంబసంగాన్ని విడిచి, కలుషిత సంగత్యం లేకుండా, ఏకాంతస్థలంలో నివసించాలి. దేహధారణకు అవసరమైనంత మాత్రమే భిక్షగా తీసుకొని మితాహారిగా ఉండాలి।

Verse 31

देशे शुचौ समे राजन्संस्थाप्यासनमात्मन: । स्थिरं सुखं समं तस्मिन्नासीतर्ज्वङ्ग ओमिति ॥ ३१ ॥

ఓ రాజా, పవిత్రమైన తీర్థస్థలంలో శుచిగా సమతలమైన చోట తన ఆసనాన్ని స్థాపించాలి. అక్కడ సుఖంగా స్థిరంగా సమచిత్తంతో, దేహాన్ని నిటారుగా ఉంచి కూర్చొని ‘ఓం’ ప్రణవ జపంతో యోగాన్ని ప్రారంభించాలి।

Verse 32

प्राणापानौ सन्निरुन्ध्यात्पूरकुम्भकरेचकै: । यावन्मनस्त्यजेत कामान्स्वनासाग्रनिरीक्षण: ॥ ३२ ॥ यतो यतो नि:सरति मन: कामहतं भ्रमत् । ततस्तत उपाहृत्य हृदि रुन्ध्याच्छनैर्बुध: ॥ ३३ ॥

ముక్కు చివరపై దృష్టిని నిలిపి, పండిత యోగి పూరక‑కుంభక‑రేచక విధానాలతో ప్రాణ‑అపానాలను నియంత్రిస్తాడు—శ్వాసను లోపలికి తీసుకోవడం, ఆపడం, బయటకు విడిచడం. ఇలా మనస్సు విషయాసక్తి నుండి నియమితమై అన్ని కోరికలను విడిచిపెడుతుంది. కామంతో ఓడిపోయిన మనస్సు ఎప్పుడెప్పుడు ఇంద్రియసుఖాల వైపు తేలిపోతే, అప్పుడప్పుడే యోగి దానిని వెంటనే తిరిగి తెచ్చి హృదయంలో నెమ్మదిగా బంధించాలి।

Verse 33

प्राणापानौ सन्निरुन्ध्यात्पूरकुम्भकरेचकै: । यावन्मनस्त्यजेत कामान्स्वनासाग्रनिरीक्षण: ॥ ३२ ॥ यतो यतो नि:सरति मन: कामहतं भ्रमत् । ततस्तत उपाहृत्य हृदि रुन्ध्याच्छनैर्बुध: ॥ ३३ ॥

ముక్కు చివరపై దృష్టిని నిలిపి, పండిత యోగి పూరక‑కుంభక‑రేచక విధానాలతో ప్రాణ‑అపానాలను నియంత్రిస్తాడు—శ్వాసను లోపలికి తీసుకోవడం, ఆపడం, బయటకు విడిచడం. ఇలా మనస్సు విషయాసక్తి నుండి నియమితమై అన్ని కోరికలను విడిచిపెడుతుంది. కామంతో ఓడిపోయిన మనస్సు ఎప్పుడెప్పుడు ఇంద్రియసుఖాల వైపు తేలిపోతే, అప్పుడప్పుడే యోగి దానిని వెంటనే తిరిగి తెచ్చి హృదయంలో నెమ్మదిగా బంధించాలి।

Verse 34

एवमभ्यस्यतश्चित्तं कालेनाल्पीयसा यते: । अनिशं तस्य निर्वाणं यात्यनिन्धनवह्निवत् ॥ ३४ ॥

యోగి ఈ విధంగా క్రమం తప్పకుండా సాధన చేసినప్పుడు, తక్కువ సమయంలోనే అతని చిత్తం కట్టెలు లేని మంటలాగా శాంతిస్తుంది.

Verse 35

कामादिभिरनाविद्धं प्रशान्ताखिलवृत्ति यत् । चित्तं ब्रह्मसुखस्पृष्टं नैवोत्तिष्ठेत कर्हिचित् ॥ ३५ ॥

కామక్రోధాదులచే కలుషితం కానిది, బ్రహ్మానందాన్ని పొందినది అయిన చిత్తం ఎప్పుడూ ప్రశాంతంగా ఉంటుంది, అది తిరిగి భౌతిక విషయాల వైపు మళ్ళదు.

Verse 36

य: प्रव्रज्य गृहात्पूर्वं त्रिवर्गावपनात्पुन: । यदि सेवेत तान्भिक्षु: स वै वान्ताश्यपत्रप: ॥ ३६ ॥

సన్యాసాశ్రమాన్ని స్వీకరించిన తర్వాత, తిరిగి గృహస్థ జీవితంలోని ధర్మార్థకామాలను అనుభవించేవాడు తన వాంతిని తానే తినే సిగ్గులేనివాడు.

Verse 37

यै: स्वदेह: स्मृतोऽनात्मा मर्त्यो विट्कृमिभस्मवत् । त एनमात्मसात्कृत्वा श्लाघयन्ति ह्यसत्तमा: ॥ ३७ ॥

శరీరం మలము, క్రిములు, బూడిదగా మారుతుందని తెలిసినా, తిరిగి దేహాన్నే ఆత్మగా భావించి స్తుతించే సన్యాసులు అత్యంత నీచులు.

Verse 38

गृहस्थस्य क्रियात्यागो व्रतत्यागो वटोरपि । तपस्विनो ग्रामसेवा भिक्षोरिन्द्रियलोलता ॥ ३८ ॥ आश्रमापसदा ह्येते खल्वाश्रमविडम्बना: । देवमायाविमूढांस्तानुपेक्षेतानुकम्पया ॥ ३९ ॥

గృహస్థుడు ధర్మాన్ని, బ్రహ్మచారి వ్రతాన్ని, వానప్రస్థుడు అరణ్యాన్ని విడిచిపెట్టడం, సన్యాసి ఇంద్రియలోలుడు కావడం ఆశ్రమ ధర్మానికి విరుద్ధం. వీరు మాయలో పడ్డవారు.

Verse 39

गृहस्थस्य क्रियात्यागो व्रतत्यागो वटोरपि । तपस्विनो ग्रामसेवा भिक्षोरिन्द्रियलोलता ॥ ३८ ॥ आश्रमापसदा ह्येते खल्वाश्रमविडम्बना: । देवमायाविमूढांस्तानुपेक्षेतानुकम्पया ॥ ३९ ॥

గృహస్థుడు నియమకర్మలను విడిచిపెట్టడం, గురువశ్రయంలో ఉన్న బ్రహ్మచారి బ్రహ్మచర్యవ్రతాలను త్యజించడం, వానప్రస్థుడు గ్రామంలోనే ఉండి సామాజిక కార్యకలాపాల పేరుతో ఆసక్తి చూపడం, సన్న్యాసి ఇంద్రియభోగాలకు లొంగిపోవడం—ఇవన్నీ ఆశ్రమపతితుల లక్షణాలు, ఆశ్రమాన్ని నటించే వారు. వారు భగవంతుని మాయచేత మోహితులు; వారిని పదవి నుండి తొలగించాలి, లేదా కరుణతో సాధ్యమైతే మళ్లీ తమ ఆశ్రమధర్మంలో నిలిపేలా బోధించాలి।

Verse 40

आत्मानं चेद्विजानीयात्परं ज्ञानधुताशय: । किमिच्छन्कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति लम्पट: ॥ ४० ॥

ఉన్నత జ్ఞానంతో అంతఃకరణం శుద్ధమై ఆత్మను, పరమాత్మను—భగవంతుని—తెలుసుకుంటే, ఈ మూర్ఖ లోభి ఎవరి కోసం, ఏ కారణంతో ఇంద్రియభోగం కోసం శరీరాన్ని పోషిస్తున్నాడు?

Verse 41

आहु: शरीरं रथमिन्द्रियाणि हयानभीषून्मन इन्द्रियेशम् । वर्त्मानि मात्रा धिषणां च सूतं सत्त्वं बृहद् बन्धुरमीशसृष्टम् ॥ ४१ ॥

జ్ఞానులు ఇలా అంటారు—భగవంతుని ఆజ్ఞచేత నిర్మితమైన ఈ శరీరం రథం; ఇంద్రియాలు గుర్రాలు; ఇంద్రియాధిపతి అయిన మనస్సు లగ్గం; ఇంద్రియవిషయాలు మార్గాలు/గమ్యాలు; బుద్ధి సారథి; శరీరమంతా వ్యాపించిన చైతన్యం (సత్త్వం) ఈ లోకబంధనానికి కారణం.

Verse 42

अक्षं दशप्राणमधर्मधर्मौ चक्रेऽभिमानं रथिनं च जीवम् । धनुर्हि तस्य प्रणवं पठन्ति शरं तु जीवं परमेव लक्ष्यम् ॥ ४२ ॥

శరీరంలో పనిచేసే పది ప్రాణాలు చక్రపు అంచెలు; చక్రపు పైక్రింద ధర్మం-అధర్మం; దేహాభిమానంతో ఉన్న జీవుడు రథాధిపతి. ప్రణవం ‘ఓం’ ధనుస్సు; శుద్ధ జీవుడే బాణం; పరమపురుషుడే లక్ష్యం.

Verse 43

रागो द्वेषश्च लोभश्च शोकमोहौ भयं मद: । मानोऽवमानोऽसूया च माया हिंसा च मत्सर: ॥ ४३ ॥ रज: प्रमाद: क्षुन्निद्रा शत्रवस्त्वेवमादय: । रजस्तम:प्रकृतय: सत्त्वप्रकृतय: क्‍वचित् ॥ ४४ ॥ H

బద్ధస్థితిలో రజ-తమ గుణాల ప్రభావంతో జీవనభావనలు రాగం, ద్వేషం, లోభం, శోకం, మోహం, భయం, మదం, మానం, అవమానం, అసూయ, మాయ (మోసం), హింస, మత్సరం, రజస్సు, ప్రమాదం, ఆకలి, నిద్ర మొదలైనవాటితో కలుషితమవుతాయి—ఇవన్నీ శత్రువులే. కొన్నిసార్లు సత్త్వగుణం వల్ల కూడా భావనలు కలుషితమవుతాయి.

Verse 44

रागो द्वेषश्च लोभश्च शोकमोहौ भयं मद: । मानोऽवमानोऽसूया च माया हिंसा च मत्सर: ॥ ४३ ॥ रज: प्रमाद: क्षुन्निद्रा शत्रवस्त्वेवमादय: । रजस्तम:प्रकृतय: सत्त्वप्रकृतय: क्‍वचित् ॥ ४४ ॥ H

బద్ధ స్థితిలో జీవన భావనలు రజస్-తమస్‌ల వల్ల కలుషితమవుతాయి—ఆసక్తి, ద్వేషం, లోభం, శోకం, మోహం, భయం, మదం, అహంకారం, అవమానం, దోషాన్వేషణ, మాయ, ఈర్ష్య, హింస, అసహనం, ప్రమాదం, ఆకలి, నిద్ర మొదలైనవి. ఇవన్నీ శత్రువులే; కొన్నిసార్లు సత్త్వం వల్ల కూడా భావనలు కలుషితమవుతాయి.

Verse 45

यावन्नृकायरथमात्मवशोपकल्पं धत्ते गरिष्ठचरणार्चनया निशातम् । ज्ञानासिमच्युतबलो दधदस्तशत्रु: स्वानन्दतुष्ट उपशान्त इदं विजह्यात् ॥ ४५ ॥

మనిషి పూర్తిగా తన నియంత్రణలో లేని ఈ భౌతిక దేహ-రథాన్ని ధరించాల్సినంతకాలం, అతడు తన శ్రేష్ఠులైన గురువు మరియు గురు-పరంపర పాదపద్మాలను ఆరాధించాలి. వారి కృపతో జ్ఞానఖడ్గం పదును పడుతుంది; అచ్యుతుని బలంతో పై శత్రువులను జయించి భక్తుడు స్వానందంలో తృప్తి పొంది శాంతుడై దేహాన్ని విడిచి తన ఆధ్యాత్మిక స్వరూపాన్ని పొందుతాడు.

Verse 46

नोचेत्प्रमत्तमसदिन्द्रियवाजिसूता नीत्वोत्पथं विषयदस्युषु निक्षिपन्ति । ते दस्यव: सहयसूतममुं तमोऽन्धे संसारकूप उरुमृत्युभये क्षिपन्ति ॥ ४६ ॥

అచ్యుతుడు మరియు బలదేవుని శరణు పొందకపోతే, అజాగ్రత్తగా ఇంద్రియాలు (గుర్రాలు) మరియు బుద్ధి (సారథి)—భౌతిక కలుషానికి లోనయ్యే స్వభావంతో—దేహ-రథాన్ని విషయభోగ మార్గం అనే దారి తప్పుదారికి తీసుకెళ్తాయి. అప్పుడు భోజనం, నిద్ర, మైథునం అనే విషయ-దొంగలు గుర్రాలు, సారథితో సహా ఆ రథాన్ని అంధకారమైన సంసార-కూపంలోకి, పునర్జన్మ-మరణాల ఘోరభయంలోకి తోసేస్తారు.

Verse 47

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् । आवर्तते प्रवृत्तेन निवृत्तेनाश्नुतेऽमृतम् ॥ ४७ ॥

వేదాల ప్రకారం కర్మ రెండు విధాలు—ప్రవృత్తి మరియు నివృత్తి. ప్రవృత్తి కర్మలతో జీవుడు సంసారచక్రంలో తిరుగుతాడు; నివృత్తి కర్మలతో అమృతమైన నిత్యానంద జీవితం పొందుతాడు.

Verse 48

¨ हिंस्रं द्रव्यमयं काम्यमग्निहोत्राद्यशान्तिदम् । दर्शश्च पूर्णमासश्च चातुर्मास्यं पशु: सुत: ॥ ४८ ॥ एतदिष्टं प्रवृत्ताख्यं हुतं प्रहुतमेव च । पूर्तं सुरालयारामकूपाजीव्यादिलक्षणम् ॥ ४९ ॥

అగ్నిహోత్ర, దర్శ, పూర్ణమాస, చాతుర్మాస్య, పశుయజ్ఞ, సోమయజ్ఞ వంటి కర్మకాండ యజ్ఞాలు కామ్యమైనవి, ద్రవ్యప్రధానమైనవి, హింసతో కూడినవి; వీటిలో ముఖ్యంగా ధాన్యాది విలువైనవి దహించబడతాయి మరియు అశాంతి కలుగుతుంది. ఇలాంటి యజ్ఞాలు, వైశ్వదేవ పూజ, బలిహరణ, దేవతల ఆలయాలు నిర్మించడం, విశ్రాంతి గృహాలు-తోటలు వేయడం, బావులు తవ్వించడం, అన్నదాన కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేయడం, ప్రజాహిత కార్యాలు—ఇవి అన్నీ ప్రవృత్తి మార్గ లక్షణాలు; భౌతిక కోరికలపై ఆసక్తితో గుర్తించబడతాయి.

Verse 49

¨ हिंस्रं द्रव्यमयं काम्यमग्निहोत्राद्यशान्तिदम् । दर्शश्च पूर्णमासश्च चातुर्मास्यं पशु: सुत: ॥ ४८ ॥ एतदिष्टं प्रवृत्ताख्यं हुतं प्रहुतमेव च । पूर्तं सुरालयारामकूपाजीव्यादिलक्षणम् ॥ ४९ ॥

అగ్నిహోత్ర, దర్శ, పూర్ణమాస, చాతుర్మాస్య, పశు, సోమ యజ్ఞాలు వంటి కర్మకాండ యాగాలు పశుహింసతోను, ధాన్యాదివంటి విలువైన ద్రవ్యాల దహనంతోను కూడినవి; ఇవి శాంతిని ఇవ్వక, భౌతిక కోరికల తృప్తి మరియు ఆందోళననే పెంచుతాయి। వైశ్వదేవ పూజ, బలిహరణ, దేవతాలయ నిర్మాణం, విశ్రాంతి గృహాలు, తోటలు, బావులు, అన్నదానం వంటి ఇష్ట-పూర్త కార్యాలు కూడా వాస్తవానికి భోగాసక్తి లక్షణాలే।

Verse 50

द्रव्यसूक्ष्मविपाकश्च धूमो रात्रिरपक्षय: । अयनं दक्षिणं सोमो दर्श ओषधिवीरुध: ॥ ५० ॥ अन्नं रेत इति क्ष्मेश पितृयानं पुनर्भव: । एकैकश्येनानुपूर्वं भूत्वा भूत्वेह जायते ॥ ५१ ॥

హే రాజా యుధిష్ఠిరా! యజ్ఞంలో నెయ్యి మరియు యవ-నువ్వులు వంటి ధాన్యాలను ఆహుతి చేస్తే, వాటి సూక్ష్మ పరిణామం దివ్య ధూమంగా మారి ధూమ, రాత్రి, కృష్ణపక్ష, దక్షిణాయనాది లోకాలకు క్రమంగా తీసుకెళ్లి చివరకు చంద్రలోకానికి చేర్చుతుంది। ఆపై యజ్ఞకర్తలు మళ్లీ భూమికి దిగివచ్చి ఔషధి, లత, కూరగాయలు, ధాన్యాలుగా అవుతారు; అవి భక్షింపబడి వీర్యమై, స్త్రీదేహంలో నిక్షిప్తమై, ఇలా పునఃపునర్జన్మకు కారణమవుతాయి।

Verse 51

द्रव्यसूक्ष्मविपाकश्च धूमो रात्रिरपक्षय: । अयनं दक्षिणं सोमो दर्श ओषधिवीरुध: ॥ ५० ॥ अन्नं रेत इति क्ष्मेश पितृयानं पुनर्भव: । एकैकश्येनानुपूर्वं भूत्वा भूत्वेह जायते ॥ ५१ ॥

హే రాజా యుధిష్ఠిరా! యజ్ఞంలో నెయ్యి మరియు యవ-నువ్వులు వంటి ధాన్యాలను ఆహుతి చేస్తే, వాటి సూక్ష్మ పరిణామం దివ్య ధూమంగా మారి ధూమ, రాత్రి, కృష్ణపక్ష, దక్షిణాయనాది లోకాలకు క్రమంగా తీసుకెళ్లి చివరకు చంద్రలోకానికి చేర్చుతుంది। ఆపై యజ్ఞకర్తలు మళ్లీ భూమికి దిగివచ్చి ఔషధి, లత, కూరగాయలు, ధాన్యాలుగా అవుతారు; అవి భక్షింపబడి వీర్యమై, స్త్రీదేహంలో నిక్షిప్తమై, ఇలా పునఃపునర్జన్మకు కారణమవుతాయి।

Verse 52

निषेकादिश्मशानान्तै: संस्कारै: संस्कृतो द्विज: । इन्द्रियेषु क्रियायज्ञान् ज्ञानदीपेषु जुह्वति ॥ ५२ ॥

గర్భాధానము (నిషేక) నుండి శ్మశానాంత్యేష్టి వరకు సంస్కారాలతో సంస్కృతుడైన ద్విజ బ్రాహ్మణుడు క్రమంగా కర్మకాండ క్రియల పట్ల విరక్తుడవుతాడు। అప్పుడు జ్ఞానాగ్నితో ప్రకాశించిన ఇంద్రియాలలో, ఇంద్రియకర్మలను ‘క్రియా-యజ్ఞం’గా ఆహుతి చేసి అంతఃకరణ శుద్ధిని పొందుతాడు।

Verse 53

इन्द्रियाणि मनस्यूर्मौ वाचि वैकारिकं मन: । वाचं वर्णसमाम्नाये तमोङ्कारे स्वरे न्यसेत् । ओङ्कारं बिन्दौ नादे तं तं तु प्राणे महत्यमुम् ॥ ५३ ॥

ఇంద్రియాల క్రియలన్నిటిని మనస్సులో అర్పించాలి; మనస్సును వాక్కులో, వాక్కును వర్ణసమామ్నాయంలో (అక్షరసమూహంలో), ఆ అక్షరసమూహాన్ని సంక్షిప్త ‘ఓంకార’ స్వరంలో లయింపజేయాలి। తరువాత ఓంకారాన్ని బిందువులో, బిందువును నాదంలో, నాదాన్ని ప్రాణంలో, చివరికి మిగిలిన జీవాత్మను మహత్ బ్రహ్మంలో స్థాపించాలి—ఇదే యజ్ఞ ప్రక్రియ।

Verse 54

अग्नि: सूर्यो दिवा प्राह्ण: शुक्लो राकोत्तरं स्वराट् । विश्वोऽथ तैजस: प्राज्ञस्तुर्य आत्मा समन्वयात् ॥ ५४ ॥

ఉర్ధ్వగమన మార్గంలో జీవుడు క్రమంగా అగ్నిలోకం, సూర్యలోకం, దివసం, దివసాంతం, శుక్లపక్షం, పౌర్ణమి, ఉత్తరాయణం—ఈ లోకాలలో వాటి అధిష్ఠాత దేవతలతో సహ ప్రవేశిస్తాడు. బ్రహ్మలోకంలో కోటానుకోట్ల సంవత్సరాలు భోగించి చివరకు భౌతిక ఉపాధి నశిస్తుంది. తరువాత సూక్ష్మ ఉపాధి నుండి కారణ ఉపాధిని పొందుతూ పూర్వస్థితులన్నిటికి సాక్షిగా నిలుస్తాడు. కారణస్థితి లయమైనపుడు శుద్ధ స్వరూపంలో పరమాత్మతో ఐక్యత పొందుతూ అతీతస్థితిని చేరుతాడు.

Verse 55

देवयानमिदं प्राहुर्भूत्वा भूत्वानुपूर्वश: । आत्मयाज्युपशान्तात्मा ह्यात्मस्थो न निवर्तते ॥ ५५ ॥

ఈ క్రమబద్ధమైన ఆత్మసాక్షాత్కారోన్నతిని ‘దేవయానం’ అని అంటారు; పునఃపునః జన్మించినా ఈ మార్గంలో వరుసగా స్థితులు లభిస్తాయి. ఆత్మయాజి, ఉపశాంతచిత్తుడు, ఆత్మలో స్థితుడై సమస్త భౌతిక కోరికల నుండి విముక్తుడైనవాడు జననమరణ చక్రానికి తిరిగి వెళ్లడు.

Verse 56

य एते पितृदेवानामयने वेदनिर्मिते । शास्त्रेण चक्षुषा वेद जनस्थोऽपि न मुह्यति ॥ ५६ ॥

పితృయానం మరియు దేవయానం అనే వేదనిర్మిత మార్గాలను తెలిసి, శాస్త్రరూప నేత్రంతో జ్ఞానచక్షువును తెరచినవాడు, భౌతిక దేహంలో ఉన్నప్పటికీ ఈ లోకంలో ఎప్పుడూ మోహపడడు.

Verse 57

आदावन्ते जनानां सद् बहिरन्त: परावरम् । ज्ञानं ज्ञेयं वचो वाच्यं तमो ज्योतिस्त्वयं स्वयम् ॥ ५७ ॥

హే ప్రభూ! సమస్త జనుల ఆది అంతములలో, బాహ్య అంతర్యామిగా, పరా అపరంగా—నీవే సత్. నీవే జ్ఞానం, జ్ఞేయం; వాక్యం, వాచ్యం; అంధకారం, వెలుగు. భోగ్యం మరియు భోక్తా కూడా నీవే; అందువల్ల పరమసత్యంగా నీవే సమస్తం.

Verse 58

आबाधितोऽपि ह्याभासो यथा वस्तुतया स्मृत: । दुर्घटत्वादैन्द्रियकं तद्वदर्थविकल्पितम् ॥ ५८ ॥

అద్దంలో సూర్యుని ప్రతిబింబాన్ని అసత్యమని భావించినా దానికి ఒక వాస్తవిక స్థితి ఉన్నట్లే, ఇంద్రియగోచర జగత్తును కేవలం కల్పనగా చెప్పి ‘నిజం లేదు’ అని తర్కంతో నిరూపించడం అత్యంత కష్టం.

Verse 59

क्षित्यादीनामिहार्थानां छाया न कतमापि हि । न सङ्घातो विकारोऽपि न पृथङ्‌‌नान्वितो मृषा ॥ ५९ ॥

ఈ లోకంలో భూమి మొదలైన ఐదు మహాభూతాలు ఉన్నా, దేహం వాటి ఛాయ కాదు, కేవలం సమూహం కాదు, మార్పు కూడా కాదు. దేహం మరియు దాని పదార్థాలు వేరుగా కూడా కాదు, పూర్తిగా కలిసినవీ కాదు—అందువల్ల ఆ సిద్ధాంతాలు అసారము.

Verse 60

धातवोऽवयवित्वाच्च तन्मात्रावयवैर्विना । न स्युर्ह्यसत्यवयविन्यसन्नवयवोऽन्तत: ॥ ६० ॥

ధాతువులు దేహరూప అవయవిగా ఉన్నందున తन्मాత్రల రూప అవయవాలు లేకుండా ఉండలేవు. కాబట్టి దేహమే అసత్యమైతే, ఇంద్రియవిషయాలు కూడా సహజంగా అసత్యమో తాత్కాలికమో అవుతాయి.

Verse 61

स्यात्साद‍ृश्यभ्रमस्तावद्विकल्पे सति वस्तुन: । जाग्रत्स्वापौ यथा स्वप्ने तथा विधिनिषेधता ॥ ६१ ॥

వస్తువు మరియు దాని భాగాలను వేరుగా ఊహించినప్పుడు, ఒకదానిలో మరొకదాని సాదృశ్యాన్ని గ్రహించడం భ్రమ. స్వప్నంలో జాగరణం-నిద్ర మధ్య భేదాన్ని సృష్టించినట్లే, అటువంటి మనస్థితిలో శాస్త్రాల విధి-నిషేధాలు ఉపదేశించబడతాయి.

Verse 62

भावाद्वैतं क्रियाद्वैतं द्रव्याद्वैतं तथात्मन: । वर्तयन्स्वानुभूत्येह त्रीन्स्वप्नान्धुनुते मुनि: ॥ ६२ ॥

భావం, క్రియ, ద్రవ్య-పరికరాల ఏకత్వాన్ని విచారించి, ఆత్మను కర్మ-ప్రతికర్మల నుండి భిన్నమని గ్రహించిన ముని, తన అనుభూతి ప్రకారం జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి అనే మూడు స్థితులను త్యజిస్తాడు.

Verse 63

कार्यकारणवस्त्वैक्यदर्शनं पटतन्तुवत् । अवस्तुत्वाद्विकल्पस्य भावाद्वैतं तदुच्यते ॥ ६३ ॥

ఫలితం మరియు కారణం ఒకటేనని, వస్త్రం-దారాల వలె ద్వైతం అంతిమంగా అవాస్తవమని గ్రహించినప్పుడు, వికల్పం నిరవస్తువైనందున కలిగే ఏకత్వ భావననే ‘భావాద్వైతం’ అంటారు.

Verse 64

यद् ब्रह्मणि परे साक्षात्सर्वकर्मसमर्पणम् । मनोवाक्तनुभि: पार्थ क्रियाद्वैतं तदुच्यते ॥ ६४ ॥

హే యుధిష్ఠిర (పార్థ), మనస్సు, వాక్కు, శరీరంతో చేసే సమస్త కర్మలను సాక్షాత్ పరమభగవాన్ శ్రీకృష్ణుని సేవకు అర్పించినప్పుడు, కర్మల ఏకత్వం ‘క్రియాద్వైతం’ అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 65

आत्मजायासुतादीनामन्येषां सर्वदेहिनाम् । यत्स्वार्थकामयोरैक्यं द्रव्याद्वैतं तदुच्यते ॥ ६५ ॥

తనది, భార్య, కుమారులు మొదలైనవారి మరియు ఇతర సమస్త దేహధారుల పరమ లక్ష్యం, హితం ఒకటే అయినప్పుడు, దానిని ‘ద్రవ్యాద్వైతం’ అంటే ఆసక్తి/హిత ఏకత్వం అని అంటారు।

Verse 66

यद् यस्य वानिषिद्धं स्याद्येन यत्र यतो नृप । स तेनेहेत कार्याणि नरो नान्यैरनापदि ॥ ६६ ॥

హే రాజా, ప్రమాదం లేని సాధారణ పరిస్థితుల్లో మనిషి తన ఆశ్రమధర్మానికి తగినట్లు, తనకు నిషిద్ధం కాని సాధనాలు, ప్రయత్నాలు, విధానం మరియు నివాసస్థలంతోనే కర్తవ్యకర్మలు చేయాలి; ఇతర మార్గాలతో కాదు।

Verse 67

एतैरन्यैश्च वेदोक्तैर्वर्तमान: स्वकर्मभि: । गृहेऽप्यस्य गतिं यायाद् राजंस्तद्भ‍क्तिभाङ्‌‌नर: ॥ ६७ ॥

హే రాజా, ఈ సూచనలు మరియు వేదాలలో చెప్పిన ఇతర ఆదేశాల ప్రకారం స్వధర్మకర్మలు ఆచరిస్తూ, మనిషి శ్రీకృష్ణుని భక్తుడిగా నిలవాలి; అప్పుడు ఇంట్లో ఉన్నప్పటికీ పరమ గమ్యాన్ని చేరగలడు।

Verse 68

यथा हि यूयं नृपदेव दुस्त्यजा- दापद्गणादुत्तरतात्मन: प्रभो: । यत्पादपङ्केरुहसेवया भवा- नहारषीन्निर्जितदिग्गज: क्रतून् ॥ ६८ ॥

హే నృపదేవ యుధిష్ఠిర, ప్రభువు పాదపద్మ సేవవల్ల మీరు పాండవులు అనేక రాజులు, దేవతల వల్ల వచ్చిన దుర్భర ఆపదలను దాటారు. శ్రీకృష్ణుని చరణసేవతో మీరు దిక్గజాల వంటి శత్రువులను జయించి యజ్ఞసామగ్రిని సమకూర్చారు; ఆయన కృపతో మీ భౌతిక బంధం తొలగిపోవాలి।

Verse 69

अहं पुराभवं कश्चिद्गन्धर्व उपबर्हण: । नाम्नातीते महाकल्पे गन्धर्वाणां सुसम्मत: ॥ ६९ ॥

అతీత మహాకల్పంలో నేను ఉపబర్హణ అనే గంధర్వుడిగా ఉన్నాను. ఇతర గంధర్వులలో నేను ఎంతో గౌరవింపబడేవాడిని.

Verse 70

रूपपेशलमाधुर्यसौगन्ध्यप्रियदर्शन: । स्त्रीणां प्रियतमो नित्यं मत्त: स्वपुरलम्पट: ॥ ७० ॥

నా రూపం ఎంతో మనోహరంగా, దేహసౌందర్యం మధురంగా ఉండేది; సుగంధ ద్రవ్యాలు, పుష్పమాలలతో అలంకరించబడి చూడటానికి ప్రియంగా ఉండేవాడిని. నా నగరంలోని స్త్రీలకు నేను నిత్య ప్రియతముడనై, మత్తులో కామాసక్తుడిగా ఉండేవాడిని.

Verse 71

एकदा देवसत्रे तु गन्धर्वाप्सरसां गणा: । उपहूता विश्वसृग्भिर्हरिगाथोपगायने ॥ ७१ ॥

ఒకసారి దేవసభలో శ్రీహరి మహిమాగాన సంకీర్తన కోసం దేవసత్రం జరిగింది. అందులో పాల్గొనమని ప్రజాపతులు గంధర్వులు, అప్సరసల గణాలను ఆహ్వానించారు.

Verse 72

अहं च गायंस्तद्विद्वान् स्त्रीभि: परिवृतो गत: । ज्ञात्वा विश्वसृजस्तन्मे हेलनं शेपुरोजसा । याहि त्वं शूद्रतामाशु नष्टश्री: कृतहेलन: ॥ ७२ ॥

ఆ ఉత్సవానికి ఆహ్వానింపబడి నేనూ వెళ్లి, స్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి దేవతల మహిమను గానించసాగాను. నేను చేసిన అవమానాన్ని గ్రహించిన విశ్వసృజ్ ప్రజాపతులు బలంగా శపించారు—“అపరాధి! నీవు వెంటనే శూద్రుడవు కావాలి; నీ శోభ నశించుగాక.”

Verse 73

तावद्दास्यामहं जज्ञे तत्रापि ब्रह्मवादिनाम् । शुश्रूषयानुषङ्गेण प्राप्तोऽहं ब्रह्मपुत्रताम् ॥ ७३ ॥

ఆ శాపఫలంగా నేను దాసీ గర్భంలో శూద్రుడిగా జన్మించాను. అయినా అక్కడ కూడా వేదజ్ఞానంలో నిపుణులైన వైష్ణవుల సేవా-శుశ్రూషా సంగమం వల్ల ఈ జన్మలో బ్రహ్మదేవుని కుమారుడిగా జన్మించే భాగ్యం నాకు లభించింది.

Verse 74

धर्मस्ते गृहमेधीयो वर्णित: पापनाशन: । गृहस्थो येन पदवीमञ्जसा न्यासिनामियात् ॥ ७४ ॥

హే రాజా, నీకు గృహస్థధర్మాన్ని పాపనాశకంగా వివరించాను; దానివల్ల గృహస్థుడూ సులభంగా సన్న్యాసుల పరమ ఫలాన్ని పొందగలడు।

Verse 75

यूयं नृलोके बत भूरिभागा लोकं पुनाना मुनयोऽभियन्ति । येषां गृहानावसतीति साक्षाद् गूढं परं ब्रह्म मनुष्यलिङ्गम् ॥ ७५ ॥

హే యుధిష్ఠిరా, మీరు పాండవులు ఈ లోకంలో మహాభాగ్యవంతులు; లోకాలను పవిత్రం చేసే మునులు మీ ఇంటికి సాధారణ అతిథుల్లా వస్తారు, ఇంకా గూఢమైన పరబ్రహ్మ శ్రీకృష్ణుడు మనుష్యరూపంలో మీతోనే నివసిస్తున్నాడు।

Verse 76

स वा अयं ब्रह्म महद्विमृग्य कैवल्यनिर्वाणसुखानुभूति: । प्रिय: सुहृद् व: खलु मातुलेय आत्मार्हणीयो विधिकृद्गुरुश्च ॥ ७६ ॥

మహర్షులు కైవల్య-నిర్వాణసుఖం కోసం అన్వేషించే పరబ్రహ్మ శ్రీకృష్ణుడే—ఎంత ఆశ్చర్యం!—మీకు ప్రియుడు, సుహృదుడు, మేనమామ కుమారుడు, మీ ప్రాణస్వరూపుడు, పూజ్య నియంత, మరియు గురువుగా ఉన్నాడు।

Verse 77

न यस्य साक्षाद्भ‍वपद्मजादिभी रूपं धिया वस्तुतयोपवर्णितम् । मौनेन भक्त्योपशमेन पूजित: प्रसीदतामेष स सात्वतां पति: ॥ ७७ ॥

బ్రహ్మా, శివుడు మొదలైనవారికీ యథార్థంగా బుద్ధితో వర్ణించలేని ఆయన స్వరూపం—అదే భక్తుల అచంచల శరణాగతితో అనుభవమవుతుంది; మౌనం, భక్తి, కర్మనివృత్తితో పూజింపబడే భక్తపాలకుడు సాత్వతపతి మనపై ప్రసన్నుడగుగాక।

Verse 78

श्रीशुक उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं निशम्य भरतर्षभ: । पूजयामास सुप्रीत: कृष्णं च प्रेमविह्वल: ॥ ७८ ॥

శ్రీశుకదేవుడు అన్నాడు—దేవర్షి నారదుడు చెప్పినదాన్ని విని భరతవంశశ్రేష్ఠుడు యుధిష్ఠిరుడు అంతర్లీనంగా మహానందం పొందాడు; ప్రేమోన్మాదంతో శ్రీకృష్ణుని పూజించాడు।

Verse 79

कृष्णपार्थावुपामन्‍त्र्य पूजित: प्रययौ मुनि: । श्रुत्वा कृष्णं परं ब्रह्म पार्थ: परमविस्मित: ॥ ७९ ॥

కృష్ణుడు మరియు పార్థుడు పూజించిన నారదముని వారికి వీడ్కోలు చెప్పి వెళ్లిపోయాడు. కృష్ణుడు పరబ్రహ్మ, పరమ పురుషోత్తముడని విని యుధిష్ఠిరుడు పరమ ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యాడు.

Verse 80

इति दाक्षायणीनां ते पृथग्वंशा: प्रकीर्तिता: । देवासुरमनुष्याद्या लोका यत्र चराचरा: ॥ ८० ॥ सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नम: कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥

ఇలా దాక్షాయణీల నుండి పుట్టిన వేర్వేరు వంశాలను నేను వివరించాను. దేవులు, అసురులు, మనుష్యులు మొదలైన చరాచర జీవులు ఉన్న లోకాలు అన్నీ వారినుండే ఉద్భవించాయి.