Adhyaya 12
Brahmacarya and Vānaprastha Duties; Gradual Dissolution of Bodily Identity
నారదముని యుధిష్ఠిరునికి వర్ణాశ్రమధర్మాన్ని వివరిస్తూ ఈ అధ్యాయంలో బ్రహ్మచర్య శిక్షణను చెబుతాడు—ఇంద్రియనిగ్రహం, గురుకులంలో వినయసేవ, నిత్య సంధ్యావందనం మరియు గాయత్రీజపం, వేదాధ్యయనం, నియమిత వేషధారణ-ఆచారం, గురువుకోసం భిక్షాసంగ్రహం, అలాగే స్త్రీసంగం మరియు ఇంద్రియాలను రెచ్చగొట్టే భోగవిలాసాలపై కఠిన నియంత్రణ। తరువాత వానప్రస్థధర్మం—అరణ్యవాస తపస్సు, వ్యవసాయం లేక యథాలాభాహారం, శీతోష్ణాది కష్టసహనం, అతిశయంలేని సంయమిత తపం। చివర భాగంలో దేహాభిమాన విసర్జన మార్గం—దేహతత్త్వాలను పంచభూతాలలో లయపరచడం, ఇంద్రియశక్తులను అధిదేవతలకు సమర్పించడం, ఉపాధులు శాంతించినపుడు మిగిలే బ్రహ్మస్వరూపం పరబ్రహ్మసమగుణంగా స్థితిచెందడం; విద్యార్థి జీవితం నుంచి వనస్థాశ్రమానికి సాగి తదుపరి సన్యాస-మోక్షబోధకు పునాది వేస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच ब्रह्मचारी गुरुकुले वसन्दान्तो गुरोर्हितम् । आचरन्दासवन्नीचो गुरौ सुदृढसौहृद: ॥ १ ॥
శ్రీనారదుడు పలికెను—బ్రహ్మచారి గురుకులంలో నివసిస్తూ ఇంద్రియాలను నియంత్రించాలి, గురువు హితార్థమే ఆచరించాలి, దాసునివలె వినయంగా ఉండాలి, గురువుపై దృఢమైన స్నేహభావం కలిగి ఉండాలి.
Verse 2
सायं प्रातरुपासीत गुर्वग्न्यर्कसुरोत्तमान् । सन्ध्ये उभे च यतवाग्जपन्ब्रह्म समाहित: ॥ २ ॥
సాయంకాలం మరియు ప్రాతఃకాలం—రెండు సంధ్యాసమయాల్లో—అతడు గురువు, అగ్ని, సూర్యదేవుడు మరియు దేవోత్తముడు శ్రీవిష్ణువును ఉపాసించాలి; వాక్సంయమంతో, ఏకాగ్రచిత్తంతో గాయత్రీ (బ్రహ్మ) జపం చేయాలి.
Verse 3
छन्दांस्यधीयीत गुरोराहूतश्चेत् सुयन्त्रित: । उपक्रमेऽवसाने च चरणौ शिरसा नमेत् ॥ ३ ॥
గురువు పిలిచినప్పుడు శిష్యుడు నియమబద్ధుడై నిత్యం వేదమంత్రాలను అధ్యయనం చేయాలి. చదువు ప్రారంభంలోను ముగింపులోను గురుపాదాలకు శిరసా నమస్కరించాలి.
Verse 4
मेखलाजिनवासांसि जटादण्डकमण्डलून् । बिभृयादुपवीतं च दर्भपाणिर्यथोदितम् ॥ ४ ॥
బ్రహ్మచారి చేతిలో పవిత్ర కుశగడ్డి పట్టుకొని, తృణమేఖల మరియు మృగచర్మ వస్త్రాలు ధరించాలి. శాస్త్రోక్తంగా జట, దండం, కమండలువు మరియు యజ్ఞోపవీతం ధరించాలి.
Verse 5
सायं प्रातश्चरेद्भैक्ष्यं गुरवे तन्निवेदयेत् । भुञ्जीत यद्यनुज्ञातो नो चेदुपवसेत् क्वचित् ॥ ५ ॥
బ్రహ్మచారి ఉదయం మరియు సాయంత్రం భిక్ష కోసం వెళ్లి, సేకరించినదంతా గురువుకు సమర్పించాలి. గురువు అనుమతిస్తేనే భోజనం చేయాలి; లేకపోతే కొన్నిసార్లు ఉపవాసం ఉండవలసి వస్తుంది.
Verse 6
सुशीलो मितभुग्दक्ष: श्रद्दधानो जितेन्द्रिय: । यावदर्थं व्यवहरेत् स्त्रीषु स्त्रीनिर्जितेषु च ॥ ६ ॥
బ్రహ్మచారి సద్గుణసంపన్నుడై, మితాహారిగా, దక్షుడిగా ఉండాలి. గురువు మరియు శాస్త్ర ఉపదేశాలపై సంపూర్ణ శ్రద్ధతో, ఇంద్రియాలను జయించి, స్త్రీలతో లేదా స్త్రీల ఆధీనులైన వారితో అవసరమైనంత మాత్రానే వ్యవహరించాలి.
Verse 7
वर्जयेत्प्रमदागाथामगृहस्थो बृहद्व्रत: । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्त्यपि यतेर्मन: ॥ ७ ॥
గృహస్థాశ్రమం స్వీకరించని బ్రహ్మచారి స్త్రీలతో మాటలాడటాన్ని లేదా స్త్రీల గురించి చర్చను కఠినంగా వర్జించాలి. ఎందుకంటే ఇంద్రియాలు అత్యంత బలవంతమైనవి; అవి సన్యాసి మనసును కూడా కలవరపెట్టగలవు.
Verse 8
केशप्रसाधनोन्मर्दस्नपनाभ्यञ्जनादिकम् । गुरुस्त्रीभिर्युवतिभि: कारयेन्नात्मनो युवा ॥ ८ ॥
గురువుగారి భార్య యువతి అయితే, యువకుడైన బ్రహ్మచారి ఆమెతో తల దువ్వించుకోవడం, నూనె మర్దన చేయించుకోవడం లేదా స్నానం చేయించుకోవడం వంటివి చేయకూడదు.
Verse 9
नन्वग्नि: प्रमदा नाम घृतकुम्भसम: पुमान् । सुतामपि रहो जह्यादन्यदा यावदर्थकृत् ॥ ९ ॥
స్త్రీ అగ్ని వంటిది, పురుషుడు నేతి కుండ వంటి వాడు. కనుక పురుషుడు ఏకాంతంలో తన కుమార్తెతో కూడా ఉండకూడదు. ఇక ఇతర స్త్రీల గురించి చెప్పేదేముంది? అవసరమైన పని ఉంటే తప్ప స్త్రీలతో కలవకూడదు.
Verse 10
कल्पयित्वात्मना यावदाभासमिदमीश्वर: । द्वैतं तावन्न विरमेत्ततो ह्यस्य विपर्यय: ॥ १० ॥
జీవుడు సంపూర్ణ ఆత్మసాక్షాత్కారం పొందేంత వరకు, అంటే దేహాత్మబుద్ధి నుండి విముక్తి పొందేంత వరకు, స్త్రీ-పురుష భేదమనే ద్వంద్వ భావం నుండి బయటపడలేడు. దీనివల్ల బుద్ధి భ్రమించి పతనమయ్యే అవకాశం ఉంది.
Verse 11
एतत्सर्वं गृहस्थस्य समाम्नातं यतेरपि । गुरुवृत्तिर्विकल्पेन गृहस्थस्यर्तुगामिन: ॥ ११ ॥
ఈ నియమాలన్నీ గృహస్తులకు మరియు సన్యాసులకు సమానంగా వర్తిస్తాయి. అయితే, గృహస్తుడు గురువు అనుమతితో సంతానోత్పత్తికి అనుకూలమైన సమయంలో (ఋతుకాలంలో) భార్యను కూడవచ్చు.
Verse 12
अञ्जनाभ्यञ्जनोन्मर्दस्त्र्यवलेखामिषं मधु । स्रग्गन्धलेपालङ्कारांस्त्यजेयुर्ये बृहद्व्रता: ॥ १२ ॥
బ్రహ్మచర్య వ్రతం తీసుకున్నవారు కాటుక పెట్టుకోవడం, నూనె మర్దన, స్త్రీలను చూడటం లేదా చిత్రించడం, మాంసం తినడం, మద్యం సేవించడం, పూలమాలలు ధరించడం, సుగంధ లేపనాలు మరియు ఆభరణాలను ధరించడం వంటివి విడనాడాలి.
Verse 13
उषित्वैवं गुरुकुले द्विजोऽधीत्यावबुध्य च । त्रयीं साङ्गोपनिषदं यावदर्थं यथाबलम् ॥ १३ ॥ दत्त्वा वरमनुज्ञातो गुरो: कामं यदीश्वर: । गृहं वनं वा प्रविशेत्प्रव्रजेत्तत्र वा वसेत् ॥ १४ ॥
ఈ విధంగా గురుకులంలో గురువారి సంరక్షణలో నివసిస్తూ ద్విజుడు (బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య) తన సామర్థ్యానుసారం వేదత్రయీని, వేదాంగాలను, ఉపనిషత్తులను అర్థంతో సహా అధ్యయనం చేసి గ్రహించాలి। తరువాత గురువు కోరినట్లు దక్షిణ ఇచ్చి, ఆయన అనుమతి-ఆజ్ఞ ప్రకారం గృహస్థ, వానప్రస్థ లేదా సన్న్యాస ఆశ్రమాన్ని స్వీకరించాలి।
Verse 14
उषित्वैवं गुरुकुले द्विजोऽधीत्यावबुध्य च । त्रयीं साङ्गोपनिषदं यावदर्थं यथाबलम् ॥ १३ ॥ दत्त्वा वरमनुज्ञातो गुरो: कामं यदीश्वर: । गृहं वनं वा प्रविशेत्प्रव्रजेत्तत्र वा वसेत् ॥ १४ ॥
ఈ విధంగా గురుకులంలో గురువారి సంరక్షణలో నివసిస్తూ ద్విజుడు (బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య) తన సామర్థ్యానుసారం వేదత్రయీని, వేదాంగాలను, ఉపనిషత్తులను అర్థంతో సహా అధ్యయనం చేసి గ్రహించాలి। తరువాత గురువు కోరినట్లు దక్షిణ ఇచ్చి, ఆయన అనుమతి-ఆజ్ఞ ప్రకారం గృహస్థ, వానప్రస్థ లేదా సన్న్యాస ఆశ్రమాన్ని స్వీకరించాలి।
Verse 15
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेष्वधोक्षजम् । भूतै: स्वधामभि: पश्येदप्रविष्टं प्रविष्टवत् ॥ १५ ॥
అగ్నిలో, గురువులో, తన ఆత్మలో మరియు సమస్త జీవుల్లో—ఏ పరిస్థితిలోనైనా—అధోక్షజుడైన శ్రీ విష్ణువును దర్శించాలి; ఆయన తన స్వధామ-శక్తులతో సహా ప్రవేశించినవాడిగానూ, ప్రవేశించనివాడిగానూ ఉన్నాడు। ఆయన అంతర్భాగములోనూ బాహ్యములోనూ సర్వాన్ని నియంత్రించే పరిపూర్ణ నియంతగా నిలిచియున్నాడు।
Verse 16
एवं विधो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो यतिर्गृही । चरन्विदितविज्ञान: परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १६ ॥
ఈ విధంగా ఆచరించేవాడు—బ్రహ్మచారి అయినా, గృహస్థుడైనా, వానప్రస్థుడైనా, యతి (సన్న్యాసి) అయినా—సర్వవ్యాపకుడైన పరమేశ్వరుని సన్నిధిని తెలుసుకొని నడుచుకుంటాడు; అలా అతడు పరబ్రహ్మమైన పరమసత్యాన్ని గ్రహిస్తాడు।
Verse 17
वानप्रस्थस्य वक्ष्यामि नियमान्मुनिसम्मतान् । यानास्थाय मुनिर्गच्छेदृषिलोकमुहाञ्जसा ॥ १७ ॥
ఓ రాజా, ఇప్పుడు వానప్రస్థునికి మునులు సమ్మతించిన నియమాలను నేను వివరిస్తాను। ఆ నియమాలను కఠినంగా అనుసరించిన వానప్రస్థ ముని సులభంగా ఋషిలోకము (మహర్లోకము)ను పొందుతాడు।
Verse 18
न कृष्टपच्यमश्नीयादकृष्टं चाप्यकालत: । अग्निपक्वमथामं वा अर्कपक्वमुताहरेत् ॥ १८ ॥
వానప్రస్థుడు దున్ని పండించిన ధాన్యాన్ని తినకూడదు. దున్నకుండానే పుట్టినదైనా పూర్ణంగా పండని ధాన్యాన్ని కూడా తినరాదు. అగ్నిలో వండినదీ, పచ్చిదీ కాదు; సూర్యకాంతితో పండిన ఫలాలనే భుజించాలి.
Verse 19
वन्यैश्चरुपुरोडाशान् निर्वपेत् कालचोदितान् । लब्धे नवे नवेऽन्नाद्ये पुराणं च परित्यजेत् ॥ १९ ॥
వానప్రస్థుడు అడవిలో సహజంగా పండిన ఫలాలు, ధాన్యాలతో కాలానుగుణంగా యజ్ఞార్థం చరు, పురోడాశాలు సిద్ధం చేయాలి. కొత్త ధాన్యం లభించినప్పుడు పాత నిల్వను విడిచిపెట్టాలి.
Verse 20
अग्न्यर्थमेव शरणमुटजं वाद्रिकन्दरम् । श्रयेत हिमवाय्वग्निवर्षार्कातपषाट्स्वयम् ॥ २० ॥
వానప్రస్థుడు పవిత్ర అగ్నిని నిలుపుటకే గుడిసె గానీ పర్వత గుహ గానీ ఆశ్రయించాలి. అయితే తానే మంచు, గాలి, అగ్ని, వర్షం, సూర్యతాపం మొదలైనవాటిని సహించుటలో సాధన చేయాలి.
Verse 21
केशरोमनखश्मश्रुमलानि जटिलो दधत् । कमण्डल्वजिने दण्डवल्कलाग्निपरिच्छदान् ॥ २१ ॥
వానప్రస్థుడు జటలు ధరించి, కేశాలు-రోమాలు-నఖాలు-మీసాలు పెరగనివ్వాలి; శరీరంలోని మలినాన్ని తొలగించకూడదు. కమండలువు, జింకచర్మం, దండం ఉంచి, వల్కలాన్ని కప్పుగా ధరించి, అగ్నివర్ణ వస్త్రాలు ధరించాలి.
Verse 22
चरेद्वने द्वादशाब्दानष्टौ वा चतुरो मुनि: । द्वावेकं वा यथा बुद्धिर्न विपद्येत कृच्छ्रत: ॥ २२ ॥
ఆలోచనాశీలి వానప్రస్థుడు పన్నెండు, ఎనిమిది, నాలుగు, రెండు లేదా కనీసం ఒక సంవత్సరం అడవిలో నివసించాలి. అతిగా తపస్సు వల్ల బుద్ధి కలత చెందకుండా, బాధపడకుండా ఉండేలా ప్రవర్తించాలి.
Verse 23
यदाकल्प: स्वक्रियायां व्याधिभिर्जरयाथवा । आन्वीक्षिक्यां वा विद्यायां कुर्यादनशनादिकम् ॥ २३ ॥
రోగం లేదా వృద్ధాప్యం వల్ల నియత కర్తవ్యాలు గానీ వేదాధ్యయనం గానీ చేయలేని స్థితి వచ్చినప్పుడు, ఆత్మోన్నతికై ఉపవాసాది, అనగా అన్నత్యాగాన్ని ఆచరించాలి।
Verse 24
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य सन्न्यस्याहं ममात्मताम् । कारणेषु न्यसेत् सम्यक्सङ्घातं तु यथार्हत: ॥ २४ ॥
తనలోనే అగ్నితత్త్వాన్ని సమ్యకంగా స్థాపించి ‘నేను’ ‘నాది’ అనే దేహాత్మబుద్ధిని త్యజించాలి. తరువాత భౌతిక దేహసంఘాతాన్ని యథాక్రమంగా పంచభూతాలలో లయింపజేయాలి।
Verse 25
खे खानि वायौ निश्वासांस्तेज:सूष्माणमात्मवान् । अप्स्वसृक्श्लेष्मपूयानि क्षितौ शेषं यथोद्भवम् ॥ २५ ॥
జ్ఞానసంపన్నుడైన సంయమి దేహభాగాలను వాటి మూలకారణాలలో లయింపజేయాలి—ఆకాశంలో రంధ్రాలు, వాయువులో శ్వాసప్రశ్వాసాలు, అగ్నిలో దేహోష్ణత, జలంలో వీర్యం-రక్తం-శ్లేష్మం-పుయ్యం, భూమిలో చర్మం-మాంసం-ఎముకలు వంటి కఠిన భాగాలు।
Verse 26
वाचमग्नौ सवक्तव्यामिन्द्रे शिल्पं करावपि । पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ ॥ २६ ॥ मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् । दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम् ॥ २७ ॥ रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् । अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥ २८ ॥
ఆపై వాక్యంతో కూడిన వాణిని అగ్నికి అర్పించాలి; శిల్పకౌశల్యంతో కూడిన రెండు చేతులను ఇంద్రునికి; గమనశక్తితో కూడిన పాదాలను శ్రీ విష్ణువుకు; రతితో కూడిన ఉపస్థాన్ని ప్రజాపతికి; పాయువును మరియు విసర్జనశక్తిని యథాస్థానంగా మృత్యుదేవునికి. శ్రవణేంద్రియాన్ని శబ్దంతో సహా దిక్పాలకులకు; స్పర్శవిషయాలతో కూడిన చర్మాన్ని వాయువుకు; దృష్టితో కూడిన రూపాన్ని సూర్యునికి; వరుణునితో కూడిన జిహ్వను జలానికి; అశ్వినీకుమారులతో కూడిన ఘ్రాణాన్ని గంధవిషయాలతో సహా భూమికి అర్పించాలి।
Verse 27
वाचमग्नौ सवक्तव्यामिन्द्रे शिल्पं करावपि । पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ ॥ २६ ॥ मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् । दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम् ॥ २७ ॥ रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् । अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥ २८ ॥
ఆపై వాక్యంతో కూడిన వాణిని అగ్నికి అర్పించాలి; శిల్పకౌశల్యంతో కూడిన రెండు చేతులను ఇంద్రునికి; గమనశక్తితో కూడిన పాదాలను శ్రీ విష్ణువుకు; రతితో కూడిన ఉపస్థాన్ని ప్రజాపతికి; పాయువును మరియు విసర్జనశక్తిని యథాస్థానంగా మృత్యుదేవునికి. శ్రవణేంద్రియాన్ని శబ్దంతో సహా దిక్పాలకులకు; స్పర్శవిషయాలతో కూడిన చర్మాన్ని వాయువుకు; దృష్టితో కూడిన రూపాన్ని సూర్యునికి; వరుణునితో కూడిన జిహ్వను జలానికి; అశ్వినీకుమారులతో కూడిన ఘ్రాణాన్ని గంధవిషయాలతో సహా భూమికి అర్పించాలి।
Verse 28
वाचमग्नौ सवक्तव्यामिन्द्रे शिल्पं करावपि । पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ ॥ २६ ॥ मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् । दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम् ॥ २७ ॥ रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् । अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥ २८ ॥
అనంతరం వాక్శక్తిని జిహ్వతో సహ అగ్నికి అర్పించాలి; శిల్పకౌశల్యాన్ని రెండు చేతులతో సహ ఇంద్రునికి ఇవ్వాలి; గమనశక్తిని పాదాలతో సహ భగవాన్ విష్ణువుకు సమర్పించాలి; రతిని ఉపస్థంతో సహ ప్రజాపతికి అర్పించాలి. పాయువును విసర్జనశక్తితో సహ యథాస్థానంగా మృత్యుదేవునికి; శ్రోత్రేంద్రియాన్ని నాదంతో సహ దిక్పాలక దేవతలకు; స్పర్శేంద్రియాన్ని స్పర్శవిషయాలతో సహ వాయుదేవునికి; రూపాన్ని దృష్టిశక్తితో సహ సూర్యునికి; జిహ్వను వరుణునితో సహ జలంలో; ఘ్రాణాన్ని గంధవిషయాలతో సహ అశ్వినీకుమారులతో కలిసి భూమిలో స్థాపించాలి.
Verse 29
मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यै: कवौ परे । कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहं ममताक्रिया । सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे ॥ २९ ॥ अप्सु क्षितिमपो ज्योतिष्यदो वायौ नभस्यमुम् । कूटस्थे तच्च महति तदव्यक्तेऽक्षरे च तत् ॥ ३० ॥
మనస్సు మరియు దాని సమస్త కోరికలు చంద్రదేవునిలో లీనమగాలి; బుద్ధి మరియు బోధ్యవిషయాలు పరమకవి బ్రహ్మలో స్థాపించాలి. గుణాధీనంగా ‘నేను’ ‘నాది’ అనే భావాన్ని కలిగించే అహంకారం, కర్మలతో సహ, అహంకారాధిష్ఠాత రుద్రునిలో లీనమగాలి. సత్త్వంతో చిత్తం క్షేత్రజ్ఞ జీవునిలో లీనమగాలి; గుణాలతో ప్రేరితమైన వైకారిక తత్త్వం దేవతలతో సహ పరమేశ్వరునిలో లీనమగాలి. భూమి జలంలో, జలం సూర్యతేజస్సులో, ఆ తేజస్సు వాయువులో, వాయువు ఆకాశంలో, ఆకాశం అహంకారంలో, అహంకారం మహత్తత్త్వంలో, మహత్తత్త్వం అవ్యక్త ప్రధానంలో, చివరికి అవ్యక్త తత్త్వం పరమాత్మలో లీనమగాలి.
Verse 30
मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यै: कवौ परे । कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहं ममताक्रिया । सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे ॥ २९ ॥ अप्सु क्षितिमपो ज्योतिष्यदो वायौ नभस्यमुम् । कूटस्थे तच्च महति तदव्यक्तेऽक्षरे च तत् ॥ ३० ॥
మనస్సు మరియు దాని సమస్త కోరికలు చంద్రదేవునిలో లీనమగాలి; బుద్ధి మరియు బోధ్యవిషయాలు పరమకవి బ్రహ్మలో స్థాపించాలి. గుణాధీనంగా ‘నేను’ ‘నాది’ అనే భావాన్ని కలిగించే అహంకారం, కర్మలతో సహ, అహంకారాధిష్ఠాత రుద్రునిలో లీనమగాలి. సత్త్వంతో చిత్తం క్షేత్రజ్ఞ జీవునిలో లీనమగాలి; గుణాలతో ప్రేరితమైన వైకారిక తత్త్వం దేవతలతో సహ పరమేశ్వరునిలో లీనమగాలి. భూమి జలంలో, జలం సూర్యతేజస్సులో, ఆ తేజస్సు వాయువులో, వాయువు ఆకాశంలో, ఆకాశం అహంకారంలో, అహంకారం మహత్తత్త్వంలో, మహత్తత్త్వం అవ్యక్త ప్రధానంలో, చివరికి అవ్యక్త తత్త్వం పరమాత్మలో లీనమగాలి.
Verse 31
इत्यक्षरतयात्मानं चिन्मात्रमवशेषितम् । ज्ञात्वाद्वयोऽथ विरमेद् दग्धयोनिरिवानल: ॥ ३१ ॥
ఇలా సమస్త భౌతిక ఉపాధులు తమ తమ తత్త్వాలలో లీనమైన తరువాత, ఆత్మ అక్షరమైనది—కేవలం చైతన్యమాత్రంగా—మిగిలి ఉందని తెలుసుకొని, పరమాత్మతో గుణసామ్యమున్న అద్వయ స్వరూపుడై జీవుడు భౌతిక స్థితి నుండి విరమించాలి; దహించబడిన ఇంధనం ముగిసినప్పుడు జ్వాల ఆగినట్లుగా.
Frequently Asked Questions
The chapter’s logic is psychological and soteriological: until one is fully self-realized and free from bodily identification, the mind remains vulnerable to duality (especially man–woman polarity), which can bewilder intelligence and cause spiritual fall-down. Therefore, the brahmacārī adopts protective boundaries—not as hatred or denial of personhood, but as disciplined conservation of attention and vitality for Vedic study, guru-sevā, and Viṣṇu-smaraṇa.
SB 7.12 states that core rules of sense-restraint apply across āśramas, but the gṛhastha is specifically permitted sexual life under guru authorization and only during periods favorable for procreation. The principle is that household life is not license for indulgence; it is a regulated concession meant to integrate dharma with responsibility and gradual purification.
The text specifies the twice-born (dvija)—brāhmaṇa, kṣatriya, and vaiśya—residing under the spiritual master’s care to study the Vedas along with supplementary literatures (vedāṅgas) and Upaniṣads, according to capacity. Completion includes guru-dakṣiṇā (as requested) and then transition, by the guru’s order, into gṛhastha, vānaprastha, or sannyāsa.
It is a contemplative dissolution (nirodha-oriented practice) meant to dismantle bodily possessiveness. The practitioner recognizes each bodily component as arising from and belonging to its elemental source (earth, water, fire, air, sky), and similarly returns sensory powers to their presiding deities. This reverses the false ego’s claim—“I am the body, and everything related is mine”—so that, when material designations cease, the spiritual self remains.
The chapter teaches a non-sectarian but distinctly Vaiṣṇava theism: Viṣṇu is simultaneously ‘entered and not entered’—present within and without as the controller. Therefore worship at sandhyā includes guru, agni, sūrya, and Viṣṇu, not as competing absolutes but as loci through which the same Supreme Lord is recognized and served, cultivating constant awareness of His all-pervading presence.