Adhyaya 18
Mahārāja Parīkṣit Cursed by a Brāhmaṇa Boy (Śṛṅgi) and the Moral Crisis of Kali-yuga
సూత గోస్వామి పరిషితుని మహిమను ముగిస్తూ—గర్భంలో శ్రీకృష్ణ రక్షణ, ముందుగా చెప్పబడిన తక్షక సర్పపక్షి ఎదుట కూడా అతని నిర్భయత్వం—వర్ణిస్తాడు. నైమిషారణ్య ఋషులు శుకదేవుడు పలికిన భక్తిరసపూరిత కథలను మరింతగా వినాలని వేడుకుంటారు. సూత సత్సంగం శుద్ధి శక్తిని, భగవంతుని అనంతత్వాన్ని ప్రకటించి, ఏడు రోజుల భాగవత శ్రవణానికి కారణమైన పూర్వకథను ప్రారంభిస్తాడు. వేటలో అలసి, ఆకలి దాహాలతో పరిషితుడు శమీక ఋషి ఆశ్రమానికి వెళ్లి, మౌన సమాధిని నిర్లక్ష్యంగా భావించి, ఋషి భుజంపై మృతసర్పాన్ని ఉంచి అపరాధం చేస్తాడు; తరువాత రాజప్రాసాదానికి చేరి ఋషి నిజాయితీపై సందేహపడతాడు. శమీకుని తేజస్వి కుమారుడు శృంగి గర్వక్రోధాలతో రాజులను దూషించి శాపం ఇస్తాడు—ఏడవ రోజున తక్షకుడు పరిషితుని కరిస్తాడు. సమాధి నుండి లేచిన శమీకుడు ఈ అసమాన శిక్షపై విచారించి, ధర్మబద్ధ రాజ్యమే సమాజ రక్షణ అని ప్రశంసించి, ధర్మరహిత పాలనలో కలియుగ అराजకతను ముందే చూస్తాడు; కుమారునికి క్షమ కోరుతూ ప్రభువును ప్రార్థించి, భక్తుల సహనాన్ని చూపిస్తాడు. ఈ అధ్యాయం శాపానికి పరిషితుని ప్రతిస్పందన మరియు శ్రీమద్భాగవత శ్రవణంలో అతని సంపూర్ణ శరణాగతికి పునాది వేస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृत: । अनुग्रहाद् भगवत: कृष्णस्याद्भुतकर्मण: ॥ १ ॥
సూతుడు పలికెను—అద్భుతకర్ముడైన భగవాన్ శ్రీకృష్ణుని కృపవల్ల, ద్రోణపుత్రుని అస్త్రం తాకి తల్లి గర్భంలో ఉన్నప్పటికీ మహారాజ పరిషిత్తు దగ్ధమై మరణించలేదు.
Verse 2
ब्रह्मकोपोत्थिताद् यस्तु तक्षकात्प्राणविप्लवात् । न सम्मुमोहोरुभयाद् भगवत्यर्पिताशय: ॥ २ ॥
బ్రాహ్మణ బాలుని కోపం వల్ల కలిగిన తక్షక సర్పి ప్రాణహానికర భయముచేత కూడా మహారాజ పరిషిత్తు భయపడలేదు, కలవరపడలేదు; ఎందుకంటే ఆయన మనస్సు సదా భగవంతునికి అర్పితమై ఉండెను.
Verse 3
उत्सृज्य सर्वत: सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थिति: । वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम् ॥ ३ ॥
సర్వసంగాన్ని విడిచి, అజితుడైన భగవంతుని నిజస్థితిని గ్రహించి, రాజు వ్యాసపుత్రుడు శ్రీశుకదేవుని శిష్యుడిగా శరణు పొందాడు; చివరికి గంగాతీరంలో తన దేహాన్ని విడిచాడు.
Verse 4
नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् । स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम् ॥ ४ ॥
ఉత్తమశ్లోకుడైన భగవంతుని విషయాలను, ఆయన కథామృతాన్ని ఆస్వాదిస్తూ, నిత్యం ఆయన పాదపద్మాలను స్మరించే వారికి—మరణక్షణంలో కూడా భ్రమ గానీ కలత గానీ కలగదు.
Verse 5
तावत्कलिर्न प्रभवेत् प्रविष्टोऽपीह सर्वत: । यावदीशो महानुर्व्यामाभिमन्यव एकराट् ॥ ५ ॥
అభిమన్యుని మహాశక్తిమంతుడైన కుమారుడు ఈ భూమిపై ఏకరాటుగా సామ్రాట్గా ఉన్నంతకాలం, కలి సర్వత్ర ప్రవేశించినా ఇక్కడ ప్రభావం చూపలేడు.
Verse 6
यस्मिन्नहनि यर्ह्येव भगवानुत्ससर्ज गाम् । तदैवेहानुवृत्तोऽसावधर्मप्रभव: कलि: ॥ ६ ॥
భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు ఈ భూమిని విడిచిన అదే రోజు, అదే క్షణంలో—అధర్మాన్ని పెంపొందించే కలి-పురుషుడు ఈ లోకంలో ప్రవేశించాడు.
Verse 7
नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् । कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत् ॥ ७ ॥
సమ్రాట్ పరీక్షితుడు కలిపై ద్వేషం పెట్టలేదు; సారాన్ని మాత్రమే గ్రహించే తేనెటీగలా ఆయన యథార్థవాది. కలియుగంలో శుభకార్యాలు వెంటనే ఫలిస్తాయి, కానీ అశుభఫలాలు నిజంగా ఆచరించినప్పుడే వస్తాయని ఆయన బాగా తెలిసి, కలిపై అసూయ చూపలేదు.
Verse 8
किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा । अप्रमत्त: प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते ॥ ८ ॥
మహారాజు పరీక్షితుడు అనుకున్నాడు—అల్పబుద్ధులకు కలి మహాబలవంతుడిగా కనిపించవచ్చు; కానీ స్వయంనియంత్రణతో జాగ్రత్తగా ఉన్నవారికి భయం లేదు. రాజు పులిలా పరాక్రమించి నిర్లక్ష్యుల్ని కాపాడాడు।
Verse 9
उपवर्णितमेतद्व: पुण्यं पारीक्षितं मया । वासुदेवकथोपेतमाख्यानं यदपृच्छत ॥ ९ ॥
ఓ ఋషులారా! మీరు అడిగినట్లే, వాసుదేవుడు శ్రీకృష్ణుని కథలతో అనుబంధమైన పుణ్యశీలుడు మహారాజు పరీక్షితుని ఇతివృత్తాన్ని నేను మీకు వివరించాను।
Verse 10
या या: कथा भगवत: कथनीयोरुकर्मण: । गुणकर्माश्रया: पुम्भि: संसेव्यास्ता बुभूषुभि: ॥ १० ॥
భగవంతుని అద్భుత కర్మలతో సంబంధించిన, ఆయన గుణాలు లీలలపై ఆధారమైన ఏ ఏ కథలున్నాయో, పరమసిద్ధిని కోరేవారు వినయంతో, శ్రద్ధతో వాటిని శ్రవణం చేసి సేవించాలి।
Verse 11
ऋषय ऊचु: सूत जीव समा: सौम्य शाश्वतीर्विशदं यश: । यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मर्त्यानाममृतं हि न: ॥ ११ ॥
ఋషులు అన్నారు—ఓ గంభీరుడైన సూత గోస్వామీ! మీరు అనేక సంవత్సరాలు జీవించండి, మీ కీర్తి శాశ్వతంగా ప్రకాశించుగాక; ఎందుకంటే మీరు శ్రీకృష్ణుని లీలలను స్వచ్ఛంగా వర్ణిస్తున్నారు, అది మమ్మల్ని మర్త్యులను అమృతంలా పోషిస్తుంది।
Verse 12
कर्मण्यस्मिन्ननाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् । आपाययति गोविन्दपादपद्मासवं मधु ॥ १२ ॥
ఫలితం నిశ్చయంలేని ఈ కర్మకాండలో మేము నిమగ్నమై ఉన్నాం; పొగతో మా దేహాలు నలుపెక్కాయి. కానీ మీరు గోవిందుని పాదపద్మాల మధురాసవంలాంటి అమృతాన్ని పంచుతున్నారు; దానివల్లనే మేము నిజంగా తృప్తి పొందుతున్నాం।
Verse 13
तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ १३ ॥
భగవద్భక్తుల సంగములో ఒక క్షణమాత్రమూ స్వర్గసుఖముతో గాని మోక్షముతో గాని పోల్చలేం; మరణధర్ములైన వారికి భౌతిక ఐశ్వర్య వరాల సంగతి ఏమనాలి।
Verse 14
को नाम तृप्येद् रसवित्कथायां महत्तमैकान्तपरायणस्य । नान्तं गुणानामगुणस्य जग्मु- र्योगेश्वरा ये भवपाद्ममुख्या: ॥ १४ ॥
మహాత్ములకు ఏకాంతాశ్రయమైన గోవిందుని కథారసాన్ని ఆస్వాదించగల రసజ్ఞుడు ఎవడు తృప్తి చెందగలడు? శివ-బ్రహ్మాది యోగేశ్వరులకూ ఆయన గుణాంతం దొరకలేదు।
Verse 15
तन्नो भवान् वै भगवत्प्रधानो महत्तमैकान्तपरायणस्य । हरेरुदारं चरितं विशुद्धं शुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन् ॥ १५ ॥
ఓ సూత గోస్వామీ, మీరు భగవత్సేవనే ప్రధానంగా భావించే పండితుడూ శుద్ధభక్తుడూ; కాబట్టి వినాలని తపించే మాకు హరియొక్క ఉదారమైన, పరమ పవిత్రమైన లీలాచరిత్రను విస్తరించి చెప్పండి।
Verse 16
स वै महाभागवत: परीक्षिद् येनापवर्गाख्यमदभ्रबुद्धि: । ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेन भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम् ॥ १६ ॥
దయచేసి ఆ విషయాలను చెప్పండి; అవి అపవర్గములో స్థిరబుద్ధి గల మహాభాగవతుడు మహారాజు పరీక్షితుడు, వ్యాసపుత్రుడు శ్రీ శుకదేవుడు ఉచ్చరించిన జ్ఞానముచే, ఖగేంద్రధ్వజుడైన ప్రభువు పాదపద్మాలను ఆశ్రయించెను।
Verse 17
तन्न: परं पुण्यमसंवृतार्थ- माख्यानमत्यद्भुतयोगनिष्ठम् । आख्याह्यनन्ताचरितोपपन्नं पारीक्षितं भागवताभिरामम् ॥ १७ ॥
కాబట్టి అనంతుని లీలలతో నిండిన, పరమ పావనమైన, శ్రేష్ఠమైన, అత్యద్భుత భక్తియోగనిష్ఠ కథనాన్ని మాకు చెప్పండి—అది మహారాజు పరీక్షితునికి చెప్పబడినది, శుద్ధ భాగవతులకు అత్యంత ప్రియమైనది।
Verse 18
सूत उवाच अहो वयं जन्मभृतोऽद्य हास्म वृद्धानुवृत्त्यापि विलोमजाता: । दौष्कुल्यमाधिं विधुनोति शीघ्रं महत्तमानामभिधानयोग: ॥ १८ ॥
శ్రీ సూతుడు పలికెను—అహో! మేము మిశ్ర కులంలో పుట్టినవారమైనా, మహాజ్ఞానులైన మహాత్ముల సేవా-అనుసరణ వల్ల జన్మహక్కులోనే ఉన్నతిని పొందుతున్నాము. అటువంటి మహనీయులతో నామసంభాషణచేతనే నీచజన్మదోషాలు త్వరగా తొలగుతాయి.
Verse 19
कुत: पुनर्गृणतो नाम तस्य महत्तमैकान्तपरायणस्य । योऽनन्तशक्तिर्भगवाननन्तो महद्गुणत्वाद् यमनन्तमाहु: ॥ १९ ॥
మహాభక్తుల ఆజ్ఞానుసారం అనంతశక్తిగల భగవాన్ అనంతుని పవిత్ర నామాన్ని కీర్తించే వారిని గురించి మరి ఏమి చెప్పాలి? మహద్గుణాల వల్లనే ఆయన ‘అనంతుడు’ అని పిలువబడతాడు.
Verse 20
एतावतालं ननु सूचितेन गुणैरसाम्यानतिशायनस्य । हित्वेतरान् प्रार्थयतो विभूति- र्यस्याङ्घ्रिरेणुं जुषतेऽनभीप्सो: ॥ २० ॥
ఇంత సూచన చాలు—ఆయన గుణాలలో అసమానుడు, సర్వతోముఖంగా అతిశయుడు; కనుక ఆయనను సముచితంగా వర్ణించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు. దేవతలు లక్ష్మీదేవి అనుగ్రహం కోసం ప్రార్థించినా పొందలేరు; కానీ అదే లక్ష్మీ, ఆయన కోరనప్పటికీ, ఆయన పాదరేణువును సేవిస్తుంది.
Verse 21
अथापि यत्पादनखावसृष्टं जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भ: । सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थ: ॥ २१ ॥
ఆయన పాదనఖాల నుండి వెలువడిన జలాన్ని బ్రహ్మదేవుడు శివునికి ఆరాధ్య అర్ఘ్యంగా సమర్పించేందుకు సేకరించాడు; అదే జలం (గంగా) శివునితో సహా సమస్త జగత్తును పవిత్రం చేస్తోంది. ముకుందుడైన శ్రీకృష్ణుని తప్ప లోకంలో ‘భగవంతుడు’ అనే నామానికి యోగ్యుడు ఎవరు?
Verse 22
यत्रानुरक्ता: सहसैव धीरा व्यपोह्य देहादिषु सङ्गमूढम् । व्रजन्ति तत्पारमहंस्यमन्त्यं यस्मिन्नहिंसोपशम: स्वधर्म: ॥ २२ ॥
పరమేశ్వరుడు శ్రీకృష్ణునందు అనురక్తులైన ధీరులు, దేహాది సంగమోహాన్ని అకస్మాత్తుగా తొలగించి, పరమహంసాశ్రమపు పరమసిద్ధిని పొందుటకు వెళ్లిపోతారు—అక్కడ అహింసా, ఉపశమం (వైరాగ్యం) స్వధర్మమై నిలుస్తాయి.
Verse 23
अहं हि पृष्टोऽर्यमणो भवद्भि- राचक्ष आत्मावगमोऽत्र यावान् । नभ: पतन्त्यात्मसमं पतत्त्रिण- स्तथा समं विष्णुगतिं विपश्चित: ॥ २३ ॥
సూర్యసమాన పవిత్ర ఋషులారా, మీరు అడిగినందున నా జ్ఞానమేరకు శ్రీవిష్ణువు యొక్క అతీంద్రియ లీలలను వివరిస్తాను. పక్షులు ఆకాశంలో తమ శక్తి మేరకు ఎగిరినట్లే, పండిత భక్తులు తమ అనుభవమేరకు ప్రభువు గతిని వర్ణిస్తారు।
Verse 24
एकदा धनुरुद्यम्य विचरन् मृगयां वने । मृगाननुगत: श्रान्त: क्षुधितस्तृषितो भृशम् ॥ २४ ॥ जलाशयमचक्षाण: प्रविवेश तमाश्रमम् । ददर्श मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम् ॥ २५ ॥
ఒకసారి మహారాజు పరీక్షితుడు ధనుస్సు-బాణాలు ఎత్తుకొని అడవిలో వేటాడుతూ జింకలను వెంబడించాడు. అతడు అత్యంత అలసిపోయి, తీవ్రమైన ఆకలి దాహాలతో బాధపడ్డాడు. నీటి నిల్వ కోసం వెతుకుతూ ప్రసిద్ధ శమీక ఋషి ఆశ్రమంలో ప్రవేశించి, అక్కడ కళ్లుమూసి శాంతంగా కూర్చున్న మునిని చూశాడు।
Verse 25
एकदा धनुरुद्यम्य विचरन् मृगयां वने । मृगाननुगत: श्रान्त: क्षुधितस्तृषितो भृशम् ॥ २४ ॥ जलाशयमचक्षाण: प्रविवेश तमाश्रमम् । ददर्श मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम् ॥ २५ ॥
ఒకసారి మహారాజు పరీక్షితుడు ధనుస్సు-బాణాలు ఎత్తుకొని అడవిలో వేటాడుతూ జింకలను వెంబడించాడు. అతడు అత్యంత అలసిపోయి, తీవ్రమైన ఆకలి దాహాలతో బాధపడ్డాడు. నీటి నిల్వ కనబడక ప్రసిద్ధ శమీక ఋషి ఆశ్రమంలో ప్రవేశించి, అక్కడ కళ్లుమూసి శాంతంగా కూర్చున్న మునిని చూశాడు।
Verse 26
प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राणमनोबुद्धिमुपारतम् । स्थानत्रयात्परं प्राप्तं ब्रह्मभूतमविक्रियम् ॥ २६ ॥
ఆ ముని యొక్క ఇంద్రియాలు, ప్రాణం, మనస్సు, బుద్ధి అన్నీ భౌతిక క్రియల నుండి నియంత్రించబడి నిలిచిపోయాయి. అతడు జాగ్రత్-స్వప్న-సుషుప్తి అనే మూడు స్థితులకతీతంగా సమాధిలో స్థితుడై, బ్రహ్మభూతుడై, నిర్వికారుడై ఉన్నాడు।
Verse 27
विप्रकीर्णजटाच्छन्नं रौरवेणाजिनेन च । विशुष्यत्तालुरुदकं तथाभूतमयाचत ॥ २७ ॥
ముని శరీరంపై చెల్లాచెదురుగా జటలు పడి ఉండగా, రౌరవ మృగచర్మంతో కప్పబడి ఉన్నాడు. రాజుకు దాహంతో తాళువు ఎండిపోయి, ఆ ధ్యానస్థ మునిని నీరు అడిగాడు।
Verse 28
अलब्धतृणभूम्यादिरसम्प्राप्तार्घ्यसूनृत: । अवज्ञातमिवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह ॥ २८ ॥
ఆసనం, స్థలం, జలం, అర్ఘ్యం, మధుర వాక్యాలతో స్వాగతం లభించక రాజు తనను అవమానించినట్లు భావించి కోపించాడు।
Verse 29
अभूतपूर्व: सहसा क्षुत्तृड्भ्यामर्दितात्मन: । ब्राह्मणं प्रत्यभूद् ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च ॥ २९ ॥
తీవ్ర ఆకలి దాహాలతో బాధపడిన రాజుకు ఆ బ్రాహ్మణుని పట్ల, ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ లేని, అసూయ మరియు కోపం కలిగాయి।
Verse 30
स तु ब्रह्मऋषेरंसे गतासुमुरगं रुषा । विनिर्गच्छन्धनुष्कोट्या निधाय पुरमागत: ॥ ३० ॥
అవమానంతో కోపించిన రాజు ధనుస్సు మొనతో ప్రాణంలేని పామును ఎత్తి మహర్షి భుజంపై ఉంచి, తరువాత తన నగరానికి తిరిగివచ్చాడు।
Verse 31
एष किं निभृताशेषकरणो मीलितेक्षण: । मृषासमाधिराहोस्वित्किं नु स्यात्क्षत्रबन्धुभि: ॥ ३१ ॥
తిరిగి వచ్చాక అతడు మనసులోనే తర్కించాడు—ఈ ఋషి నిజంగా ఇంద్రియాలను నియంత్రించి కళ్లుమూసి సమాధిలో ఉన్నాడా, లేక తక్కువ క్షత్రియుణ్ని తప్పించుకోవడానికి సమాధి నటించాడా?
Verse 32
तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी विहरन् बालकोऽर्भकै: । राज्ञाघं प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्रेदमब्रवीत् ॥ ३२ ॥
ఆ బ్రాహ్మణ ఋషికి అత్యంత తేజస్సుగల కుమారుడు చిన్న పిల్లలతో ఆడుకుంటూ ఉండగా, రాజు కారణంగా తండ్రికి కలిగిన బాధ విని అక్కడే ఇలా పలికాడు।
Verse 33
अहो अधर्म: पालानां पीव्नां बलिभुजामिव । स्वामिन्यघं यद् दासानां द्वारपानां शुनामिव ॥ ३३ ॥
అహో, చూడండి! ఈ పాలకుల అధర్మం—తిండితో పొంగిన కాకులు, ద్వారపు కుక్కల వలె; దాసులై ఉండి స్వామిపై పాపం చేస్తారు।
Verse 34
ब्राह्मणै: क्षत्रबन्धुर्हि गृहपालो निरूपित: । स कथं तद्गृहे द्वा:स्थ: सभाण्डं भोक्तुमर्हति ॥ ३४ ॥
బ్రాహ్మణులు క్షత్రియ-వంశజులను గృహరక్షక కుక్కలుగా నిర్ధారించారు; అయితే ద్వారంలో ఉండే కుక్క ఇంట్లోకి వచ్చి స్వామితో ఒకే పాత్రలో భోజనం ఎలా కోరగలదు?
Verse 35
कृष्णे गते भगवति शास्तर्युत्पथगामिनाम् । तद्भिन्नसेतूनद्याहं शास्मि पश्यत मे बलम् ॥ ३५ ॥
సర్వాధిపతి భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు వెళ్లిపోయిన తరువాత ఈ దుర్మార్గులు పెరిగిపోయారు. కాబట్టి నేడు నేనే మర్యాదలు చెరిపినవారిని శిక్షిస్తాను—నా బలాన్ని చూడండి।
Verse 36
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो वयस्यानृषिबालक: । कौशिक्याप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह ॥ ३६ ॥
ఇలా చెప్పి, కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్లున్న ఆ ఋషి కుమారుడు స్నేహితుల మధ్య కౌశికీ నది జలాన్ని తాకి వాక్యవజ్రాన్ని విసిరాడు।
Verse 37
इति लङ्घितमर्यादं तक्षक: सप्तमेऽहनि । दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रुहम् ॥ ३७ ॥
ఇలా మర్యాదలను లంఘించిన ఆ వంశకలంకుడిని—నా ఆజ్ఞతో తక్షకుడు—ఈ రోజు నుండి ఏడవ రోజున కాటేస్తాడు।
Verse 38
ततोऽभ्येत्याश्रमं बालो गले सर्पकलेवरम् । पितरं वीक्ष्य दु:खार्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ३८ ॥
ఆపై బాలుడు ఆశ్రమానికి వచ్చి, తండ్రి భుజంపై పాము శవాన్ని చూసి దుఃఖంతో వ్యాకులుడై గొంతెత్తి బిగ్గరగా ఏడ్చాడు।
Verse 39
स वा आङ्गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुतविलापनम् । उन्मील्य शनकैर्नेत्रे दृष्ट्वा चांसे मृतोरगम् ॥ ३९ ॥
ఓ బ్రాహ్మణులారా, ఆంగిరస వంశజుడైన ఋషి కుమారుని విలాపం విని నెమ్మదిగా కన్నులు తెరిచి, తన మెడ చుట్టూ ఉన్న మృత సర్పాన్ని చూశాడు।
Verse 40
विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि । केन वा तेऽपकृतमित्युक्त: स न्यवेदयत् ॥ ४० ॥
అతడు మృత సర్పాన్ని పక్కకు విసిరి అడిగాడు—వత్సా, ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు? ఎవరు నీకు అపకారం చేశారు? అప్పుడు కుమారుడు జరిగినదంతా వివరించాడు।
Verse 41
निशम्य शप्तमतदर्हं नरेन्द्रं स ब्राह्मणो नात्मजमभ्यनन्दत् । अहो बतांहो महदद्य ते कृत- मल्पीयसि द्रोह उरुर्दमो धृत: ॥ ४१ ॥
పుత్రుని మాటల ద్వారా, శ్రేష్ఠ నరేంద్రుడైన రాజును అనర్హంగా శపించారని విని, ఆ బ్రాహ్మణ ఋషి కుమారుని అభినందించలేదు; బదులుగా పశ్చాత్తాపంతో—అయ్యో! ఈ రోజు నా కుమారుడు మహాపాపం చేశాడు; చిన్న తప్పుకు ఘోర శిక్ష విధించాడు—అని వేదనపడ్డాడు।
Verse 42
न वै नृभिर्नरदेवं पराख्यं सम्मातुमर्हस्यविपक्वबुद्धे । यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता विन्दन्ति भद्राण्यकुतोभया: प्रजा: ॥ ४२ ॥
వత్సా, నీ బుద్ధి ఇంకా అపక్వం; అందువల్ల మనుష్యులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ రాజు నరదేవునితో సమానుడని నీవు గ్రహించలేదు. అతడిని సామాన్యుల సరసన పెట్టరాదు; అతని అసహ్యమైన తేజస్సు రక్షణలో ప్రజలు నిర్భయంగా శుభాన్ని పొందుతారు।
Verse 43
अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्नि रथाङ्गपाणावयमङ्ग लोक: । तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्क्ष्य- त्यरक्ष्यमाणोऽविवरूथवत् क्षणात् ॥ ४३ ॥
ఓ బాలకా, రథచక్రధారి భగవంతుని ప్రతినిధి రాజ్యపాలన. అది తొలగిపోతే లోకం దొంగలతో నిండిపోతుంది; వారు రక్షణలేని ప్రజలను చెల్లాచెదురైన గొర్రెల పిల్లలవలె క్షణంలోనే ఓడిస్తారు।
Verse 44
तदद्य न: पापमुपैत्यनन्वयं यन्नष्टनाथस्य वसोर्विलुम्पकात् । परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते पशून् स्त्रियोऽर्थान् पुरुदस्यवो जना: ॥ ४४ ॥
ఈ రోజు మనపై అనుసంధానంగా పాపం వచ్చిపడుతుంది; ఎందుకంటే రక్షకుడు లేని ప్రజల ధనాన్ని దోపిడీదారులు దోచుకుంటారు. అప్పుడు ప్రజలు పరస్పరం చంపుకుంటారు, శపిస్తారు; అనేక దస్యులు పశువులు, స్త్రీలు, ధనాన్ని అపహరిస్తారు—ఈ పాపానికి మనమే బాధ్యులం।
Verse 45
तदार्यधर्म: प्रविलीयते नृणां वर्णाश्रमाचारयुतस्त्रयीमय: । ततोऽर्थकामाभिनिवेशितात्मनां शुनां कपीनामिव वर्णसङ्कर: ॥ ४५ ॥
అప్పుడు వర్ణాశ్రమాచారంతో, వేదవిధులతో కూడిన ఆర్యధర్మం మనుష్యుల్లో క్రమంగా కరిగిపోతుంది. తరువాత అర్థకామాలలో మునిగిన మనస్సు గలవారిలో కుక్కలు, కోతుల స్థాయిలోని వర్ణసంకరమైన అవాంఛిత సంతానం పుడుతుంది।
Verse 46
धर्मपालो नरपति: स तु सम्राड् बृहच्छ्रवा: । साक्षान्महाभागवतो राजर्षिर्हयमेधयाट् । क्षुत्तृट्श्रमयुतो दीनो नैवास्मच्छापमर्हति ॥ ४६ ॥
సమ్రాట్ పరిష్కితుడు ధర్మాన్ని కాపాడే రాజు, మహాకీర్తి గలవాడు. ఆయన సాక్షాత్ మహాభాగవతుడు, రాజర్షి, అనేక అశ్వమేధ యజ్ఞాలు చేసినవాడు. ఆకలి-దాహం, శ్రమతో అలసిన అటువంటి రాజు మా శాపానికి అర్హుడు కాడు।
Verse 47
अपापेषु स्वभृत्येषु बालेनापक्वबुद्धिना । पापं कृतं तद्भगवान् सर्वात्मा क्षन्तुमर्हति ॥ ४७ ॥
పాపరహితులైన, మా ఆధీనంలో ఉండి రక్షణకు అర్హులైనవారిపై ఆ అపక్వబుద్ధి గల బాలుడు చేసిన పాపాన్ని సర్వాత్ముడైన భగవంతుడు క్షమించుగాక అని ఋషి ప్రార్థించాడు।
Verse 48
तिरस्कृता विप्रलब्धा: शप्ता: क्षिप्ता हता अपि । नास्य तत् प्रतिकुर्वन्ति तद्भक्ता: प्रभवोऽपि हि ॥ ४८ ॥
ప్రభువు భక్తులు అత్యంత క్షమాశీలులు; అవమానింపబడినా, మోసపోయినా, శపింపబడినా, కలవరపెట్టబడినా, నిర్లక్ష్యించబడినా లేదా హతులైనా ప్రతీకారం చేయరు, శక్తిమంతులైనా సరే।
Verse 49
इति पुत्रकृताघेन सोऽनुतप्तो महामुनि: । स्वयं विप्रकृतो राज्ञा नैवाघं तदचिन्तयत् ॥ ४९ ॥
తన కుమారుడు చేసిన పాపం వల్ల ఆ మహాముని పశ్చాత్తాపపడ్డాడు; రాజు చేసిన అవమానాన్ని ఆయన పెద్దగా పట్టించుకోలేదు।
Verse 50
प्रायश: साधवो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिता: । न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्माऽगुणाश्रय: ॥ ५० ॥
సాధువులు సాధారణంగా, ఇతరులు వారిని లోక ద్వంద్వాలలో నిమగ్నం చేసినా, వారు న బాధపడరు న ఆనందపడరు; ఎందుకంటే వారి ఆత్మ గుణాతీత ఆశ్రయంలో నిలిచిఉంటుంది।
Frequently Asked Questions
Overcome by hunger and thirst, Parīkṣit misinterpreted the sage’s deep samādhi as deliberate neglect of royal etiquette. His action illustrates how bodily distress can cloud discrimination (viveka) and how even a saintly ruler can momentarily fall into aparādha—an event providentially used to usher in the Bhāgavata’s seven-day discourse.
In Vedic culture, brāhmaṇas possess potency through mantra, tapas, and inherited spiritual force; speech can function as a “thunderbolt” when backed by such śakti. The chapter simultaneously critiques misuse: Śamīka condemns his son’s immaturity and disproportionate punishment, distinguishing raw power from dharmic wisdom.
The text refers to Takṣaka, a powerful nāga (serpent) whose bite becomes the instrument of Parīkṣit’s foretold death. The Bhāgavata emphasizes that Parīkṣit’s real victory is not avoiding death, but attaining perfection through surrender and hearing Kṛṣṇa-kathā.
Śamīka frames righteous kingship as a functional representation of the Lord’s governing order: when dharmic rule collapses, predatory forces dominate, leading to theft, violence, and social disintegration. His warning connects political stability to dharma and anticipates Kali-yuga’s symptoms.
The curse creates the narrative necessity for Parīkṣit to renounce immediately and seek the highest instruction. It becomes the hinge between history (vaṁśānucarita) and the Bhāgavata’s central praxis: continuous hearing (śravaṇam) of the Lord’s names, forms, qualities, and pastimes as the direct path to liberation and pure bhakti.