Adhyaya 15

Verse 1

सूत उवाच एवं कृष्णसख: कृष्णो भ्रात्रा राज्ञा विकल्पित: । नानाशङ्कास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्शित: ॥ १ ॥

సూతుడు పలికెను—మహారాజు యుధిష్ఠిరుడు చేసిన అనేక ఊహాత్మక ప్రశ్నలకన్నా మించి, శ్రీకృష్ణుని ప్రసిద్ధ సఖుడు అర్జునుడు కృష్ణవిరహభావంతో తీవ్రంగా క్షీణించి, అనేక సందేహాలకు లోనైన రూపాన్ని పొందాడు.

Verse 2

शोकेन शुष्यद्वदनहृत्सरोजो हतप्रभ: । विभुं तमेवानुस्मरन्नाशक्नोत्प्रतिभाषितुम् ॥ २ ॥

శోకంతో అర్జునుని ముఖమూ, కమలసదృశ హృదయమూ ఎండిపోయాయి; దేహకాంతి మసకబారింది. సర్వవిభువైన ప్రభువునే స్మరిస్తూ, అతడు ప్రత్యుత్తరంగా మాట పలకలేకపోయాడు.

Verse 3

कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुच: पाणिनामृज्य नेत्रयो: । परोक्षेण समुन्नद्धप्रणयौत्कण्ठ्यकातर: ॥ ३ ॥

అతికష్టంతో శోకపు కన్నీళ్లను ఆపుకొని, చేతులతో కళ్లను తుడిచాడు. శ్రీకృష్ణుడు కనబడకపోవడంతో, పెరుగుతున్న ప్రేమతో కూడిన తపన అతడిని తీవ్రంగా కలచివేసింది.

Verse 4

सख्यं मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन् । नृपमग्रजमित्याह बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४ ॥

శ్రీకృష్ణుని సఖ్యత, మైత్రీ, సౌహార్దం, ఉపకారాలు, కుటుంబసంబంధమైన ఆత్మీయత, అలాగే సారథ్యమును స్మరిస్తూ, అర్జునుడు కన్నీళ్లతో గద్గదమైన స్వరంతో జ్యేష్ఠుడైన రాజు యుధిష్ఠిరునితో మాట్లాడడం ప్రారంభించాడు.

Verse 5

अर्जुन उवाच वञ्चितोऽहं महाराज हरिणा बन्धुरूपिणा । येन मेऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत् ॥ ५ ॥

అర్జునుడు అన్నాడు—మహారాజా! స్నేహితుడిలా నన్ను ఆదరించిన భగవాన్ హరి నన్ను ఒంటరిగా వదిలి వెళ్లాడు; అందువల్ల దేవతలనూ ఆశ్చర్యపరచిన నా మహాతేజస్సు ఇక లేదు।

Verse 6

यस्य क्षणवियोगेन लोको ह्यप्रियदर्शन: । उक्थेन रहितो ह्येष मृतक: प्रोच्यते यथा ॥ ६ ॥

ఎవరి క్షణమాత్ర వియోగమే సమస్త లోకాలను అననుకూలంగా, శూన్యంగా చేస్తుందో—ఆయననే నేను కోల్పోయాను; ఆయన లేక ఈ జగత్తు స్తోత్రములేని, ప్రాణంలేని దేహంలా ఉంది।

Verse 7

यत्संश्रयाद् द्रुपदगेहमुपागतानां राज्ञां स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् । तेजो हृतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्य: सज्जीकृतेन धनुषाधिगता च कृष्णा ॥ ७ ॥

ఆయన ఆశ్రయంతోనే ద్రుపద రాజభవనంలో స్వయంవర సమయంలో కామగర్వంతో మదించిన రాజుల తేజస్సును నేను హరించాను; ధనుస్సు సిద్ధం చేసి మత్స్యలక్ష్యాన్ని ఛేదించి ద్రౌపది (కృష్ణా)ను పొందాను।

Verse 8

यत्सन्निधावहमु खांडवमग्नयेऽदा- मिन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य । लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया दिग्भ्योऽहरन्नृपतयो बलिमध्वरे ते ॥ ८ ॥

ఆయన సన్నిధిలోనే నేను అగ్నిదేవునికి ఖాండవ వనాన్ని దహించేందుకు అవకాశం ఇచ్చాను; దేవగణాలతో కూడిన ఇంద్రుని కూడా వేగంగా జయించాను. ఆయన కృపవల్ల ఖాండవ అగ్నిలో నుండి మయ దానవుడు రక్షింపబడి, అతని అద్భుత శిల్పమాయతో మా సభాభవనం నిర్మితమైంది; అక్కడ రాజసూయ యజ్ఞంలో దిక్కుల రాజులు వచ్చి మీకు బలిని (కరాన్ని) సమర్పించేవారు।

Verse 9

यत्तेजसा नृपशिरोऽङ्‌घ्रिमहन्मखार्थम् आर्योऽनुजस्तव गजायुतसत्त्ववीर्य: । तेनाहृता: प्रमथनाथमखाय भूपा यन्मोचितास्तदनयन्बलिमध्वरे ते ॥ ९ ॥

ఆయన తేజస్సువల్లనే మీ గౌరవనీయ అనుజుడు—పది వేల ఏనుగుల బలమున్న వీరుడు—అనేక రాజులు పూజించిన పాదాలున్న జరాసంధుని సంహరించాడు. జరాసంధుని ప్రమథనాథ యజ్ఞానికి తీసుకువచ్చిన రాజులు విముక్తులై, తరువాత రాజసూయంలో వచ్చి మీకు బలిని (కరాన్ని) సమర్పించారు।

Verse 10

पत्‍न्‍यास्तवाधिमखक्लृप्तमहाभिषेक- श्लाघिष्ठचारुकबरं कितवै: सभायाम् । स्पृष्टं विकीर्य पदयो: पतिताश्रुमुख्या यस्तत्स्त्रियोऽकृतहतेशविमुक्तकेशा: ॥ १० ॥

అదే శ్రీకృష్ణుడే; రాజసూయ మహాభిషేకానికి సుసజ్జితమైన మీ రాణి కేశగుచ్ఛాన్ని సభలో దుష్టులు తాకి అవమానించినప్పుడు, ఆయన ఆ పాపుల భార్యల కేశాలను విప్పించాడు. అప్పుడు రాణి కన్నీళ్లతో శ్రీకృష్ణ పాదాల వద్ద పడిపోయింది।

Verse 11

यो नो जुगोप वन एत्य दुरन्तकृच्छ्राद् दुर्वाससोऽरिरचितादयुताग्रभुग् य: । शाकान्नशिष्टमुपयुज्य यतस्त्रिलोकीं तृप्ताममंस्त सलिले विनिमग्नसङ्घ: ॥ ११ ॥

వనవాస సమయంలో శత్రువుల కపట యోచనతో దుర్వాస ముని తన పదివేల శిష్యులతో వచ్చి మమ్మల్ని ఘోర సంకటంలో నెట్టాడు. అప్పుడు భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు కేవలం శాకాన్న శేషాన్ని స్వీకరించి మమ్మల్ని రక్షించాడు; నదిలో స్నానం చేస్తున్న మునిసంఘం తృప్తి చెందింది, త్రిలోకమూ సంతుష్టమైంది।

Verse 12

यत्तेजसाथ भगवान् युधि शूलपाणि- र्विस्मापित: सगिरिजोऽस्त्रमदान्निजं मे । अन्येऽपि चाहममुनैव कलेवरेण प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम् ॥ १२ ॥

ఆయన ప్రభావంతోనే యుద్ధంలో శూలపాణి భగవాన్ శివుడు గిరిజతో సహా నన్ను చూసి ఆశ్చర్యపడ్డాడు; ప్రసన్నుడై తన స్వంత అస్త్రాన్ని నాకు ఇచ్చాడు. ఇతర దేవతలూ తమ తమ అస్త్రాలను ఇచ్చారు; ఇంకా ఈ శరీరంతోనే నేను ఇంద్రలోకానికి చేరి మహాసనంలో అర్ధ భాగాన్ని పొందాను।

Verse 13

तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मं गाण्डीवलक्षणमरातिवधाय देवा: । सेन्द्रा: श्रिता यदनुभावितमाजमीढ तेनाहमद्य मुषित: पुरुषेण भूम्ना ॥ १३ ॥

స్వర్గలోకంలో నేను కొంతకాలం అతిథిగా విహరిస్తుండగా, ఇంద్రుడు సహా దేవతలు నివాతకవచ అనే దైత్యుని వధించేందుకు గాండీవ చిహ్నితమైన నా భుజయుగ్మాన్ని ఆశ్రయించారు. ఓ ఆజమీఢ వంశజ రాజా, నేడు నేను ఆ పరమపురుషుని వియోగంతో శూన్యుడనయ్యాను; ఆయన ప్రభావంతోనే నేను అంత శక్తిమంతుడిని।

Verse 14

यद्बान्धव: कुरुबलाब्धिमनन्तपार- मेको रथेन ततरेऽहमतीर्यसत्त्वम् । प्रत्याहृतं बहु धनं च मया परेषां तेजास्पदं मणिमयं च हृतं शिरोभ्य: ॥ १४ ॥

కౌరవుల సైన్యబలం అనంత తీరాలేని సముద్రంలా, అందులో అనేక అజేయ శక్తులు నివసించేవి; దాన్ని దాటడం అసాధ్యం. కానీ ఆయన స్నేహబలంతో నేను రథంపై ఒంటరిగా దాన్ని దాటగలిగాను. ఆయన కృపతోనే నేను గోవులను తిరిగి తెచ్చాను, శత్రువుల నుండి ఎంతో ధనాన్ని పొందాను, ఇంకా రత్నమయమైన, తేజస్సుకు ఆధారమైన రాజుల శిరస్త్రాణాలను వారి తలల నుండి లాక్కొన్నాను।

Verse 15

यो भीष्मकर्णगुरुशल्यचमूष्वदभ्र- राजन्यवर्यरथमण्डलमण्डितासु । अग्रेचरो मम विभो रथयूथपाना- मायुर्मनांसि च द‍ृशा सह ओज आर्च्छत् ॥ १५ ॥

అదే నా విభువు శ్రీకృష్ణుడు యుద్ధభూమిలో ముందుకు సాగుతూ, భీష్మ, కర్ణ, ద్రోణ, శల్యాది నాయకుల కౌరవ సేనావ్యూహంలో ఉన్నవారి ఆయుష్షు, ఉత్సాహబలం, మనోబలాన్ని దృష్టితోనే హరించెను।

Verse 16

यद्दो:षु मा प्रणिहितं गुरुभीष्मकर्ण- नप्तृत्रिगर्तशल्यसैन्धवबाह्लिकाद्यै: । अस्‍त्राण्यमोघमहिमानि निरूपितानि नोपस्पृशुर्नृहरिदासमिवासुराणि ॥ १६ ॥

భీష్మ, ద్రోణ, కర్ణ, భూరిశ్రవ, సుశర్మ, శల్య, జయద్రథ, బాహ్లికాది మహారథులు అచ్యుత మహిమగల అస్త్రాలను నాపై లక్ష్యంచేశారు; కాని శ్రీకృష్ణ కృపవల్ల అవి నా తలపై ఒక వెంట్రుకనైనా తాకలేకపోయాయి—అసురాస్త్రాలు నృసింహదేవ భక్తుడు ప్రహ్లాదుని తాకలేనట్లే।

Verse 17

सौत्ये वृत: कुमतिनात्मद ईश्वरो मे यत्पादपद्ममभवाय भजन्ति भव्या: । मां श्रान्तवाहमरयो रथिनो भुविष्ठं न प्राहरन् यदनुभावनिरस्तचित्ता: ॥ १७ ॥

నా కుమతివల్ల, మోక్షార్థం సద్జనులు పూజించే ఆయన పాదపద్మముల యజమానుడైన ఆత్మద ఈశ్వరుని నేను సారథిగా నియమించాను. అయినా ఆయన కృపవల్ల, దాహార్తమైన గుర్రాలకు నీరు తెచ్చేందుకు రథం దిగి నేలపై ఉన్నప్పుడు కూడా రథిక శత్రువులు నన్ను చంపలేదు; ఆయన ప్రభావంతో వారి చిత్తం నిరస్తమైంది।

Verse 18

नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हेऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति । सञ्जल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तुर्लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य ॥ १८ ॥

హే రాజా! మాధవుని ఉదారమైన హాస్యాలు, స్నేహపూర్వక సంభాషణలు మధుర స్మితంతో అలంకరించబడ్డవి. ‘హే పార్థా, హే అర్జునా, సఖా, కురునందనా’ అని హృదయాన్ని తాకే మాటలు గుర్తుకొస్తే నా హృదయం కదిలిపోతుంది; నేను విహ్వలుడనవుతాను।

Verse 19

शय्यासनाटनविकत्थनभोजनादि ष्वैक्याद्वयस्य ऋतवानिति विप्रलब्ध: । सख्यु: सखेव पितृवत्तनयस्य सर्वं सेहे महान्महितया कुमतेरघं मे ॥ १९ ॥

స్నేహ ఏకత్వంతో మేమిద్దరం కలిసి నిద్రపోవడం, కూర్చోవడం, తిరగడం, భోజనం చేయడం చేసేవాళ్లం. వీరత్వ ప్రదర్శనలో ఎక్కడైనా అసమంజసం కనిపిస్తే నేను ఆయనను ఆటపట్టిస్తూ, “మిత్రా, నీవు ఎంత సత్యవంతుడివో!” అని అనేవాడిని. అయినా ఆయన మహాత్ముడు, సఖుడిగా సఖుని వలె, తండ్రిగా కుమారుని వలె, నా కుమతివల్ల వచ్చిన అన్ని అపరాధాలను సహించాడు।

Verse 20

सोऽहं नृपेन्द्र रहित: पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयेन शून्य: । अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहमङ्ग रक्षन् गोपैरसद्भ‍िरबलेव विनिर्जितोऽस्मि ॥ २० ॥

హే నృపేంద్రా! పురుషోత్తముడైన భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు—నా ప్రియ సఖుడు, పరమ సుహృదుడు—నుండి వియోగమై నా హృదయం శూన్యమైందని అనిపిస్తోంది. ఆయన లేనప్పుడు, మార్గమధ్యంలో కృష్ణపత్నుల దేహాలను కాపాడుతూ ఉండగా, అధర్మ గోపులు నన్ను బలహీనుడిలా ఓడించారు.

Verse 21

तद्वै धनुस्त इषव: स रथो हयास्ते सोऽहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति । सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तं भस्मन्हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूष्याम् ॥ २१ ॥

అదే గాండీవ ధనుస్సు, అవే బాణాలు, అదే రథం, అవే గుర్రాలు; నేను కూడా రాజులు నమస్కరించిన అదే అర్జునుడిని. కానీ శ్రీకృష్ణ వియోగంలో క్షణంలోనే అన్నీ వ్యర్థమై శూన్యమయ్యాయి—బూడిదపై నెయ్యి ఆహుతిలా, మాయదండంతో ధనం కూడబెట్టినట్లా, లేదా బంజరు నేలలో విత్తనం వేసినట్లా.

Verse 22

राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां न: सुहृत्पुरे । विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथ: ॥ २२ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् । अजानतामिवान्योन्यं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २३ ॥

హే రాజా! ద్వారకలోని మా సుహృదులు, బంధువుల సంగతి మీరు అడిగారు; వినండి. బ్రాహ్మణుల శాపంతో మోహితులై వారు పాడైన బియ్యంతో చేసిన వారుణీ మద్యం తాగి మత్తులో చిత్తం కలతపడి, ఒకరినొకరు గుర్తించనట్టుగా కర్రలతో పరస్పరం కొట్టుకున్నారు; ఇప్పుడు నాలుగు లేదా ఐదుగురు మాత్రమే మిగిలారు.

Verse 23

राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां न: सुहृत्पुरे । विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथ: ॥ २२ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् । अजानतामिवान्योन्यं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २३ ॥

హే రాజా! ద్వారకలోని మా సుహృదులు, బంధువుల సంగతి మీరు అడిగారు; వినండి. బ్రాహ్మణుల శాపంతో మోహితులై వారు పాడైన బియ్యంతో చేసిన వారుణీ మద్యం తాగి మత్తులో చిత్తం కలతపడి, ఒకరినొకరు గుర్తించనట్టుగా కర్రలతో పరస్పరం కొట్టుకున్నారు; ఇప్పుడు నాలుగు లేదా ఐదుగురు మాత్రమే మిగిలారు.

Verse 24

प्रायेणैतद् भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम् । मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन्मिथ: ॥ २४ ॥

నిజానికి ఇది అంతా భగవాన్ ఈశ్వరుని సంకల్ప-లీలే; కొన్నిసార్లు జీవులు పరస్పరం ఒకరినొకరు హతమారుస్తారు, మరికొన్నిసార్లు పరస్పరం రక్షించుకుంటారు.

Verse 25

जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयस: । दुर्बलान्बलिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथ: ॥ २५ ॥ एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भ‍िरितरान् विभु: । यदून्यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह ॥ २६ ॥

ఓ రాజా, జలంలో పెద్దవూ బలవంతమైన జలచరాలు చిన్నవూ బలహీనమైనవాటిని మింగినట్లే, భూభారాన్ని తగ్గించుటకై పరమేశ్వరుడు యాదవులలో బలిష్ఠుల చేత బలహీనులను, పెద్ద యాదవుల చేత చిన్న యాదవులను పరస్పరం సంహరింపజేశాడు।

Verse 26

जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयस: । दुर्बलान्बलिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथ: ॥ २५ ॥ एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भ‍िरितरान् विभु: । यदून्यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह ॥ २६ ॥

ఓ రాజా, జలంలో పెద్దవూ బలవంతమైన జలచరాలు చిన్నవూ బలహీనమైనవాటిని మింగినట్లే, భూభారాన్ని తగ్గించుటకై పరమేశ్వరుడు యాదవులలో బలిష్ఠుల చేత బలహీనులను, పెద్ద యాదవుల చేత చిన్న యాదవులను పరస్పరం సంహరింపజేశాడు।

Verse 27

देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च । हरन्ति स्मरतश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे ॥ २७ ॥

దేశం, కాలం, పరిస్థితికి తగినవిగా హృదయదాహాన్ని శమింపజేసే గోవిందుడు నాకు ఉపదేశించిన వాక్యాలు స్మరించగానే నా చిత్తాన్ని ఆకర్షిస్తాయి।

Verse 28

सूत उवाच एवं चिन्तयतो जिष्णो: कृष्णपादसरोरुहम् । सौहार्देनातिगाढेन शान्तासीद्विमला मति: ॥ २८ ॥

సూతుడు పలికెను—ఈ విధంగా అత్యంత గాఢమైన స్నేహభావంతో ప్రభువు ఉపదేశాలను, శ్రీకృష్ణుని పాదపద్మాలను ధ్యానించుచుండగా అర్జునుని బుద్ధి శాంతించి సమస్త మలినతల నుండి విమలమైంది।

Verse 29

वासुदेवाङ्घ्र्यनुध्यानपरिबृंहितरंहसा । भक्त्या निर्मथिताशेषकषायधिषणोऽर्जुन: ॥ २९ ॥

వాసుదేవుని పాదపద్మాలను నిరంతరం ధ్యానించుట వలన అర్జునుని భక్తి వేగంగా వృద్ధి చెందింది; ఆ భక్తి అతని బుద్ధిలోని సమస్త కషాయమలినతలను మథించి తొలగించింది।

Verse 30

गीतं भगवता ज्ञानं यत् तत् सङ्ग्राममूर्धनि । कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमत् प्रभु: ॥ ३० ॥

సంగ్రామమధ్యంలో భగవంతుడు పాడిన జ్ఞానం లీలావియోగం వల్ల కాలకర్మతమస్సు చేత కప్పబడి అర్జునుడు మరచినట్లు అనిపించింది; కాని నిజంగా కాదు—అతడు మళ్లీ ఇంద్రియాధిపతిగా నిలిచాడు।

Verse 31

विशोको ब्रह्मसम्पत्त्या सञ्छिन्नद्वैतसंशय: । लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भव: ॥ ३१ ॥

బ్రహ్మసంపత్తి వల్ల అతడు విషాదరహితుడై, ద్వైతసంశయాలు పూర్తిగా ఛేదించబడ్డాయి. ప్రకృతి త్రిగుణాలను అతిక్రమించి నిర్గుణస్థితిలో లీనమయ్యాడు; భౌతిక లింగం నుంచి విముక్తుడైనందున జననమరణ బంధంలో చిక్కే అవకాశం ఇక లేదు।

Verse 32

निशम्य भगवन्मार्गं संस्थां यदुकुलस्य च । स्व:पथाय मतिं चक्रे निभृतात्मा युधिष्ठिर: ॥ ३२ ॥

భగవంతుడు తన ధామానికి తిరిగివెళ్లిన వార్తను విని, యదుకుల భౌమ లీలాసంస్థ (అంతం)ను గ్రహించిన నిభృతాత్ముడైన యుధిష్ఠిరుడు తన మార్గం—భగవద్ధామగమనం—నిర్ణయించుకున్నాడు।

Verse 33

पृथाप्यनुश्रुत्य धनञ्जयोदितं नाशं यदूनां भगवद्गतिं च ताम् । एकान्तभक्त्या भगवत्यधोक्षजे निवेशितात्मोपरराम संसृते: ॥ ३३ ॥

పృథా (కుంతీ) ధనంజయుడు చెప్పిన యదువంశ నాశం మరియు భగవంతుని అంతర్ధానాన్ని విని, అధోక్షజ భగవానునందు ఏకాంతభక్తితో మనస్సును నిమగ్నం చేసి, సంసారప్రవాహం నుండి విముక్తి పొందింది।

Verse 34

ययाहरद् भुवो भारं तां तनुं विजहावज: । कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितु: समम् ॥ ३४ ॥

ఏ తనువుతో అజన్ముడైన ఈశ్వరుడు శ్రీకృష్ణుడు భూమి భారాన్ని తొలగించాడో, ఆ తనువునే ఆయన విడిచాడు; అలాగే యదువంశీయులకూ దేహత్యాగం కలిగించి లోకభారాన్ని తగ్గించాడు. ఇది ముల్లుతో ముల్లు తీసినట్లే, అయినా నియంతకు రెండూ సమానమే।

Verse 35

यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जह्याद् यथा नट: । भूभार: क्षपितो येन जहौ तच्च कलेवरम् ॥ ३५ ॥

భూమి భారాన్ని తగ్గించుటకై మత్స్యాది అవతారరూపాలను ధరించిన ఆ భగవంతుడు, నటునివలె ఒక దేహాన్ని విడిచి మరొకదేహాన్ని స్వీకరిస్తాడు; అట్లే తన ప్రాకట్య దేహాన్ని విడిచెను।

Verse 36

यदा मुकुन्दो भगवानिमां महीं जहौ स्वतन्वा श्रवणीयसत्कथ: । तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसा- मभद्रहेतु: कलिरन्ववर्तत ॥ ३६ ॥

శ్రవణీయమైన సత్కథలతో ప్రసిద్ధుడైన భగవాన్ ముకుందుడు తన స్వదేహంతో ఈ భూమిని విడిచినప్పుడు, ఆ దినమే అల్పబుద్ధి, అప్రమత్తచిత్తులకై అమంగళహేతువైన కలి సంపూర్ణంగా ప్రబలెను।

Verse 37

युधिष्ठिरस्तत्परिसर्पणं बुध: पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथात्मनि । विभाव्य लोभानृतजिह्महिंसना- द्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात् ॥ ३७ ॥

బుద్ధిమంతుడైన యుధిష్ఠిరుడు నగరంలో, రాజ్యంలో, ఇంటిలో మరియు వ్యక్తులలో కలి ప్రభావం—లోభం, అసత్యం, మోసం, హింస మొదలైన అధర్మచక్రం—విచారించి, గృహత్యాగానికి సిద్ధమై తగిన వేషధారణ చేసెను।

Verse 38

स्वराट् पौत्रं विनयिनमात्मन: सुसमं गुणै: । तोयनीव्या: पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद्गजाह्वये ॥ ३८ ॥

ఆపై గజాహ్వయ (హస్తినాపుర) రాజధానిలో, సమ్రాట్ తన వినయశీలుడైన, గుణాలలో సమానంగా శిక్షణ పొందిన మనవడిని సముద్రసీమలతో కూడిన భూమికి అధిపతిగా అభిషేకించి సింహాసనారూఢుని చేసెను।

Verse 39

मथुरायां तथा वज्रं शूरसेनपतिं तत: । प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमग्नीनपिबदीश्वर: ॥ ३९ ॥

తదుపరి మథురలో అనిరుద్ధుని కుమారుడైన వజ్రుని శూరసేనాధిపతిగా నియమించాడు. ఆపై మహారాజ యుధిష్ఠిరుడు ప్రాజాపత్య యజ్ఞం నిర్వహించి, గృహస్థత్యాగార్థం అగ్నిని తనలోనే స్థాపించెను।

Verse 40

विसृज्य तत्र तत् सर्वं दुकूलवलयादिकम् । निर्ममो निरहङ्कार: सञ्छिन्नाशेषबन्धन: ॥ ४० ॥

అక్కడ ఆయన రాజసిక వస్త్రాలు, కట్టుబాటు, ఆభరణాలు మొదలైనవన్నీ విడిచిపెట్టి, మమకార-అహంకారరహితుడై సమస్త బంధనాలను ఛేదించాడు।

Verse 41

वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे च तम् । मृत्यावपानं सोत्सर्गं तं पञ्चत्वे ह्यजोहवीत् ॥ ४१ ॥

ఆయన వాక్కును మనస్సులో, మనస్సును ప్రాణంలో, ప్రాణాన్ని అపానంలో, తన సమస్త సత్త్వాన్ని పంచభూతస్వరూపంలో లీనంచేశాడు; ఆపై దేహాన్ని మృత్యువులో అర్పించి శుద్ధాత్మగా దేహాభిమానాన్ని విడిచాడు।

Verse 42

त्रित्वे हुत्वा च पञ्चत्वं तच्चैकत्वेऽजुहोन्मुनि: । सर्वमात्मन्यजुहवीद्ब्रह्मण्यात्मानमव्यये ॥ ४२ ॥

పంచభూతదేహాన్ని త్రిగుణాలలో హోమం చేసి, ఆ త్రిగుణాలను ఒక అవిద్యలో లీనంచేశాడు; ఆ అవిద్యను ఆత్మలో, ఆత్మను అవ్యయ బ్రహ్మలో సమర్పించాడు।

Verse 43

चीरवासा निराहारो बद्धवाङ्‍मुक्तमूर्धज: । दर्शयन्नात्मनो रूपं जडोन्मत्तपिशाचवत् । अनवेक्षमाणो निरगादश‍ृण्वन्बधिरो यथा ॥ ४३ ॥

చిరిగిన వస్త్రాలు ధరించి, ఘనాహారాన్ని విడిచి, వాక్కును నియంత్రించి, జుట్టును విప్పి ఉంచి ఆయన జడుడు, ఉన్మత్తుడు లేదా పిశాచంలా కనిపించాడు; ఎవ్వరినీ ఆశ్రయించకుండా బయలుదేరి, చెవిటివాడిలా ఏమీ వినలేదు।

Verse 44

उदीचीं प्रविवेशाशां गतपूर्वां महात्मभि: । हृदि ब्रह्म परं ध्यायन्नावर्तेत यतो गत: ॥ ४४ ॥

ఆపై ఆయన ఉత్తరదిశ వైపు బయలుదేరాడు—పూర్వజులు, మహాత్ములు అనుసరించిన మార్గాన్నే అనుసరిస్తూ—హృదయంలో పరబ్రహ్మ/పరమేశ్వరుని ధ్యానిస్తూ ఎక్కడికి వెళ్లినా అదే భావంలో నిలిచాడు; తిరిగి రాలేదు।

Verse 45

सर्वे तमनुनिर्जग्मुर्भ्रातर: कृतनिश्चया: । कलिनाधर्ममित्रेण द‍ृष्ट्वा स्पृष्टा: प्रजा भुवि ॥ ४५ ॥

మహారాజు యుధిష్ఠిరుని తమ్ముళ్లు కలియుగాధర్మం లోకమంతటా వ్యాపించి ప్రజలను స్పృశించినదని చూచి, దృఢనిశ్చయంతో అన్నగారి అడుగుజాడలను అనుసరించారు।

Verse 46

ते साधुकृतसर्वार्था ज्ञात्वात्यन्तिकमात्मन: । मनसा धारयामासुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम् ॥ ४६ ॥

వారు ధర్మసూత్రాలన్నిటిని ఆచరించి, ఆత్మకు పరమగమ్యం శ్రీకృష్ణుని వైకుంఠ పాదపద్మాలేనని తెలుసుకొని, మనస్సుతో నిరంతరం వాటినే ధ్యానించారు।

Verse 47

तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणा: परे । तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ॥ ४७ ॥ अवापुर्दुरवापां ते असद्भ‍िर्विषयात्मभि: । विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥ ४८ ॥

నిరంతర ధ్యానస్మరణతో ఉద్భవించిన భక్తివల్ల వారి చిత్తం విశుద్ధమై, ఏకాంతభావంతో పరమ నారాయణపదాన్ని పొందారు. ఇంద్రియవిషయాసక్తులైన అసద్భావులకు ఆ ధామం దుర్లభం; కానీ పాండవులు కల్మషమంతా తొలగించి ఇదే దేహంతో ఆ నిర్మల స్థానాన్ని చేరారు।

Verse 48

तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणा: परे । तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ॥ ४७ ॥ अवापुर्दुरवापां ते असद्भ‍िर्विषयात्मभि: । विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥ ४८ ॥

నిరంతర ధ్యానస్మరణతో ఉద్భవించిన భక్తివల్ల వారి చిత్తం విశుద్ధమై, ఏకాంతభావంతో పరమ నారాయణపదాన్ని పొందారు. ఇంద్రియవిషయాసక్తులైన అసద్భావులకు ఆ ధామం దుర్లభం; కానీ పాండవులు కల్మషమంతా తొలగించి ఇదే దేహంతో ఆ నిర్మల స్థానాన్ని చేరారు।

Verse 49

विदुरोऽपि परित्यज्य प्रभासे देहमात्मन: । कृष्णावेशेन तच्चित्त: पितृभि: स्वक्षयं ययौ ॥ ४९ ॥

విదురుడు కూడా ప్రభాసలో తన దేహాన్ని విడిచిపెట్టి, కృష్ణావేశితచిత్తుడై ఉండటంతో పితృలోకవాసులు అతన్ని స్వీకరించి, తన స్వస్థానానికి చేరువేశారు।

Verse 50

द्रौपदी च तदाज्ञाय पतीनामनपेक्षताम् । वासुदेवे भगवति ह्येकान्तमतिराप तम् ॥ ५० ॥

ద్రౌపదీ కూడా తన భర్తలు తనను పట్టించుకోకుండా గృహత్యాగం చేస్తున్నారని చూచింది. ఆమె భగవాన్ వాసుదేవుడు శ్రీకృష్ణుని సర్వేశ్వరుడిగా బాగా తెలిసినది; ద్రౌపదీ మరియు సుభద్ర ఇద్దరూ కృష్ణచింతనలో ఏకాంతంగా లీనమై తమ భర్తలతో సమానమైన పరమ ఫలాన్ని పొందారు.

Verse 51

य: श्रद्धयैतद् भगवत्प्रियाणां पाण्डो: सुतानामिति सम्प्रयाणम् । श‍ृणोत्यलं स्वस्त्ययनं पवित्रं लब्ध्वा हरौ भक्तिमुपैति सिद्धिम् ॥ ५१ ॥

భగవంతునికి ప్రియమైన పాండవుల పరమగమ్యానికి చేసిన ప్రస్థానకథను ఎవడు శ్రద్ధతో వింటాడో, అది సంపూర్ణ మంగళకరం మరియు పరమ పవిత్రం. అటువంటి వాడు హరిభక్తిని పొందించి జీవన పరమసిద్ధిని చేరుతాడు.