
Bharata Mahārāja’s Attachment to a Deer and His Fall from Yoga
అరణ్యంలో విరక్తితో నియమబద్ధంగా భగవదారాధన చేస్తూ ఉన్న భరత మహారాజు గండకీ తీరంలో ప్రాతఃస్నానం చేసి మంత్రజపం చేస్తున్నాడు. అప్పుడు సింహ గర్జనతో భయపడిన గర్భిణి జింక ఎగిరే మధ్యలో గర్భస్రావం చెంది మరణించింది; దాని పిల్ల జలంలో కొట్టుకుపోయింది. కరుణతో భరతుడు దానిని రక్షించి పెంచాడు; కానీ ఆ సంరక్షణ క్రమంగా ఆసక్తిగా మారింది—ఆహారం పెట్టడం, కాపాడడం, ముద్దాడడం, ఒడిలో మోసుకోవడం, ఎప్పుడూ చూసుకోవడం వల్ల నియమాలు, భగవంతుని పూజ నిర్లక్ష్యమయ్యాయి. ఒక రోజు జింక కనబడకపోతే భరతుని మనస్సు కలతచెంది విలపించాడు; అడుగుజాడలను మహిమపరచి, చంద్రునిలోనూ సంకేతాలు ఊహించాడు—ఆసక్తి బుద్ధిని వక్రీకరించింది. శుకదేవుడు ఇది కర్మవశమైన పతనం అని చెబుతాడు; పూర్వ విరక్తి ఉన్నా తప్పు సంగమం వల్ల నిద్రించిన వాసనలు మేల్కొన్నాయి. మరణ సమయంలో చిత్తం జింకపై నిలిచినందున జింక శరీరం పొందాడు; అయితే పూర్వ భక్తి ప్రభావంతో స్మృతి నిలిచింది. పశ్చాత్తాపంతో కుసంగాన్ని దూరం పెట్టి శాలగ్రామ పరిసరాలకు తిరిగి వచ్చి మరణాన్ని ఎదురుచూస్తాడు—తదుపరి అధ్యాయంలో అతని శుద్ధి, మానవ జన్మలో మళ్లీ సాధన కొనసాగింపుకు ఇది పునాది అవుతుంది.
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा तु महानद्यां कृताभिषेकनैयमिकावश्यको ब्रह्माक्षरमभिगृणानो मुहूर्तत्रयमुदकान्त उपविवेश ॥ १ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి పలికెను—ఓ రాజా! ఒక రోజు మహారాజు భరతుడు ఉదయకాల నిత్యకర్మలు—శౌచక్రియ, మూత్రవిసర్జన, స్నానం—పూర్తి చేసి మహానది (గండకీ) తీరంలో కొద్దిసేపు కూర్చొని, ప్రణవం ‘ఓం’తో ప్రారంభమయ్యే బ్రహ్మాక్షర మంత్రాన్ని జపించసాగెను।
Verse 2
तत्र तदा राजन् हरिणी पिपासया जलाशयाभ्याशमेकैवोपजगाम ॥ २ ॥
ఓ రాజా! ఆ సమయంలో భరత మహారాజు నది తీరంలో కూర్చుండగా, దాహంతో బాధపడుతున్న ఒక జింక ఆడది ఒంటరిగా నీరు త్రాగుటకు జలాశయ సమీపానికి వచ్చెను।
Verse 3
तया पेपीयमान उदके तावदेवाविदूरेण नदतो मृगपतेरुन्नादो लोकभयङ्कर उदपतत् ॥ ३ ॥
ఆ జింక తృప్తిగా నీరు తాగుతుండగా, అంతలోనే సమీపంలో ఉన్న సింహం ఘోరంగా గర్జించింది. ఆ గర్జన సమస్త జీవులకు భయంకరంగా అనిపించింది; జింక కూడా దానిని విన్నది.
Verse 4
तमुपश्रुत्य सा मृगवधू: प्रकृतिविक्लवा चकितनिरीक्षणा सुतरामपिहरिभयाभिनिवेशव्यग्रहृदया पारिप्लवदृष्टिरगततृषा भयात् सहसैवोच्चक्राम ॥ ४ ॥
ఆ గర్జన వినగానే ఆ జింక స్వభావతః వధభయంతో వణికిపోయి, ఆశ్చర్యంతో చుట్టూ చూసింది. సింహభయం ఆమె హృదయాన్ని కలవరపెట్టింది; చూపు ఇటూ అటూ తేలిపోయింది. దాహం తీరకపోయినా భయంతో ఒక్కసారిగా నదిని దాటి దూకింది.
Verse 5
तस्या उत्पतन्त्या अन्तर्वत्न्या उरुभयावगलितो योनिनिर्गतो गर्भ: स्रोतसि निपपात ॥ ५ ॥
భయంతో దూకిన ఆ గర్భిణీ జింకకు తీవ్రమైన భయం కలగడంతో గర్భం జారిపడి గర్భద్వారం నుంచి బయటికి వచ్చి నది ప్రవాహంలో పడిపోయింది.
Verse 6
तत्प्रसवोत्सर्पणभयखेदातुरा स्वगणेन वियुज्यमाना कस्याञ्चिद्दर्यां कृष्णसारसती निपपाताथ च ममार ॥ ६ ॥
గర్భస్రావ భయం, బాధలతో క్షీణించి, తన గుంపు నుంచి విడిపోయిన ఆ నల్ల జింక నదిని దాటి తీవ్రంగా వ్యాకులమైంది. అది ఒక గుహలో పడిపోయి వెంటనే మరణించింది.
Verse 7
तं त्वेणकुणकं कृपणं स्रोतसानूह्यमानमभिवीक्ष्यापविद्धं बन्धुरिवानुकम्पया राजर्षिर्भरत आदाय मृतमातरमित्याश्रमपदमनयत् ॥ ७ ॥
నది ఒడ్డున కూర్చున్న రాజర్షి భరతుడు, తల్లి లేని చిన్న జింకపిల్లను ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోతూ చూశాడు. అది అనాథమని గ్రహించి ఆయన హృదయంలో కరుణ ఉప్పొంగింది. నిజమైన మిత్రుడిలా ఆయన దానిని అలల నుంచి ఎత్తుకొని ఆశ్రమానికి తీసుకెళ్లాడు.
Verse 8
तस्य ह वा एणकुणक उच्चैरेतस्मिन् कृतनिजाभिमानस्याहरहस्तत्पोषणपालनलालनप्रीणनानुध्यानेनात्मनियमा: सहयमा: पुरुषपरिचर्यादय एकैकश: कतिपयेनाहर्गणेन वियुज्यमाना: किल सर्व एवोदवसन् ॥ ८ ॥
క్రమంగా మహారాజు భరతుడు ఆ హరిణశావకంపై అపారమైన స్నేహం పెంచుకున్నాడు. గడ్డి పెట్టి పోషిస్తూ, పులులు మొదలైన వాటి దాడుల నుంచి కాపాడుతూ, దురద వచ్చినప్పుడు మృదువుగా తడిమి, ప్రేమతో ముద్దుపెట్టి సంతోషపెట్టేవాడు. ఈ పెంపకాసక్తితో ఆత్మనియమాలు, యమాలు మరియు భగవదారాధనను మరచిపోయి, కొద్ది రోజుల్లోనే ఆధ్యాత్మిక పురోగతినంతా విస్మరించాడు.
Verse 9
अहो बतायं हरिणकुणक: कृपण ईश्वररथचरणपरिभ्रमणरयेण स्वगणसुहृद् बन्धुभ्य: परिवर्जित: शरणं च मोपसादितो मामेव मातापितरौ भ्रातृज्ञातीन् यौथिकांश्चैवोपेयाय नान्यं कञ्चन वेद मय्यतिविस्रब्धश्चात एव मया मत्परायणस्य पोषणपालनप्रीणनलालनमनसूयुनानुष्ठेयं शरण्योपेक्षादोषविदुषा ॥ ९ ॥
అయ్యో! ఈ దయనీయమైన హరిణశావకం కాలబలంతో—అది భగవంతుని ఆజ్ఞనే—తన గుంపు, మిత్రులు, బంధువుల నుంచి విడిపోయి నా శరణు చేరింది. ఇది నన్నే తల్లి-తండ్రి, అన్న-తమ్ముడు, బంధువులుగా భావిస్తోంది; నాపై సంపూర్ణ విశ్వాసంతో మరెవ్వరినీ తెలియదు. కాబట్టి అసూయ లేకుండా దీని పోషణ, రక్షణ, సంతృప్తి, లాలన నేను తప్పక చేయాలి; శరణాగతుని నిర్లక్ష్యం మహాదోషం అని నాకు తెలుసు.
Verse 10
नूनं ह्यार्या: साधव उपशमशीला: कृपणसुहृद एवंविधार्थे स्वार्थानपि गुरुतरानुपेक्षन्ते ॥ १० ॥
నిశ్చయంగా ఆర్యులు, సాధువులు శాంతస్వభావులు; బాధపడే జీవులపై కరుణ చూపుతారు. ఇలాంటి శరణాగతుని రక్షించేందుకు వారు తమకు ఎంతో ముఖ్యమైన స్వార్థాలనూ పక్కన పెడతారు.
Verse 11
इति कृतानुषङ्ग आसनशयनाटनस्नानाशनादिषु सह मृगजहुना स्नेहानुबद्धहृदय आसीत् ॥ ११ ॥
ఇలా హరిణశావకంపై అనుబంధం పెరిగి, మహారాజు భరతుడు దానితోనే కూర్చుని, దానితోనే పడుకొని, దానితోనే తిరిగి, దానితోనే స్నానం చేసి, దానితోనే భోజనం కూడా చేసేవాడు. అలా అతని హృదయం ఆ మృగశిశుపై స్నేహంతో బంధించబడింది.
Verse 12
कुशकुसुमसमित्पलाशफलमूलोदकान्याहरिष्यमाणो वृकसालावृकादिभ्यो भयमाशंसमानो यदा सह हरिणकुणकेन वनं समाविशति ॥ १२ ॥
మహారాజు భరతుడు కుశగడ్డి, పూలు, సమిధలు, ఆకులు, పండ్లు, వేర్లు, నీరు తెచ్చేందుకు అడవిలోకి వెళ్లినప్పుడు, కుక్కలు, నక్కలు, పులులు మొదలైన క్రూర జంతువులు హరిణశావకాన్ని చంపుతాయేమో అని భయపడేవాడు. అందుకే అడవిలో ప్రవేశించే ప్రతిసారి దానిని తనతోనే తీసుకెళ్లేవాడు.
Verse 13
पथिषु च मुग्धभावेन तत्र तत्र विषक्तमतिप्रणयभरहृदय: कार्पण्यात्स्कन्धेनोद्वहति एवमुत्सङ्ग उरसि चाधायोपलालयन्मुदं परमामवाप ॥ १३ ॥
దారిలో ఆ జింకపిల్ల బాల్యసహజమైన చేష్టలు చూసి మహారాజు భరతుడు మోహితుడై అక్కడక్కడా దానిపై మనస్సు అంటిపెట్టుకొనేవాడు. అపార స్నేహభారంతో కరుణచేత దానిని భుజాలపై ఎత్తుకొని మోసేవాడు. కొన్నిసార్లు ఒడిలో, నిద్రలో ఛాతిపై ఉంచి ముద్దాడుతూ పరమానందాన్ని పొందేవాడు.
Verse 14
क्रियायां निर्वर्त्यमानायामन्तरालेऽप्युत्थायोत्थाय यदैनमभिचक्षीत तर्हि वाव स वर्षपति: प्रकृतिस्थेन मनसा तस्मा आशिष आशास्ते स्वस्ति स्ताद्वत्स ते सर्वत इति ॥ १४ ॥
మహారాజు భరతుడు ప్రభువుని పూజలో గానీ, ఏదైనా కర్మకాండలో గానీ నిమగ్నుడై ఉన్నప్పటికీ, మధ్యమధ్యలో పనిని అలా వదిలి లేచి లేచి జింకపిల్ల ఎక్కడుందో చూసేవాడు. అది సుఖంగా ఉన్నదని కనిపించగానే అతని మనస్సు సహజంగా తృప్తి చెందేది; అప్పుడు ఆశీర్వదిస్తూ—“వత్సా, నీకు అన్ని విధాల శుభం కలుగుగాక” అని చెప్పేవాడు.
Verse 15
अन्यदा भृशमुद्विग्नमना नष्टद्रविण इव कृपण: सकरुणमतितर्षेण हरिणकुणक विरहविह्वलहृदयसन्तापस्तमेवानुशोचन् किल कश्मलं महदभिरम्भित इति होवाच ॥ १५ ॥
కొన్నిసార్లు భరత మహారాజుకు ఆ జింకపిల్ల కనిపించకపోతే అతని మనస్సు తీవ్రంగా కలవరపడేది. సంపద సంపాదించి మళ్లీ కోల్పోయిన కంజుసు ఎంత దుఃఖపడతాడో అలా అయ్యేవాడు. జింకపిల్ల వియోగంతో హృదయం దహించిపోతూ, కరుణా-తీవ్ర తపనతో విలపిస్తూ మోహగ్రస్తుడై ఇలా పలికేవాడు.
Verse 16
अपि बत स वै कृपण एणबालको मृतहरिणीसुतोऽहो ममानार्यस्य शठकिरातमतेरकृतसुकृतस्य कृतविस्रम्भ आत्मप्रत्ययेन तदविगणयन् सुजन इवागमिष्यति ॥ १६ ॥
“అయ్యో! తల్లి చనిపోయిన ఆ దయనీయమైన జింకపిల్ల. అయ్యో, నేను ఎంత అనార్యుడను! నా మనస్సు మోసంతో, క్రూరతతో నిండిన కిరాత వేటగాడిలా ఉంది; నాకు సుకృతం లేదు. అయినా అది నాపై విశ్వాసం పెట్టుకుంది. నా దోషాన్ని లెక్కచేయని సజ్జనుడిలా, తన నమ్మకబలంతో అది మళ్లీ వచ్చి నాపై ఆశ్రయం పెట్టుకుంటుందా?”
Verse 17
अपि क्षेमेणास्मिन्नाश्रमोपवने शष्पाणि चरन्तं देवगुप्तं द्रक्ष्यामि ॥ १७ ॥
“అయ్యో! ఈ ఆశ్రమోపవనంలో నేను మళ్లీ అతన్ని క్షేమంగా చూడగలనా—ప్రభువు రక్షణలో, పులులు మొదలైనవాటికి భయపడకుండా, మృదువైన గడ్డి మేస్తూ తిరుగుతున్నాడని?”
Verse 18
अपि च न वृक: सालावृकोऽन्यतमो वा नैकचर एकचरो वा भक्षयति ॥ १८ ॥
నాకు తెలియదు; ఆ జింకను బహుశా తోడేలు లేదా కుక్క, గుంపుగా తిరిగే అడవి పందులు, లేక ఒంటరిగా తిరిగే పులి తినివేసి ఉండవచ్చు।
Verse 19
निम्लोचति ह भगवान् सकलजगत्क्षेमोदयस्त्रय्यात्माद्यापि मम न मृगवधून्यास आगच्छति ॥ १९ ॥
అయ్యో! సమస్త జగత్తుకు క్షేమోదయాన్ని కలిగించే, వేదస్వరూపుడైన భగవాన్ సూర్యుడు ఇప్పుడు అస్తమిస్తున్నాడు; అయినా తల్లి మరణించిన తర్వాత నాపై నమ్మకం పెట్టుకున్న ఆ మృగి ఇంకా తిరిగి రాలేదు।
Verse 20
अपिस्विदकृतसुकृतमागत्य मां सुखयिष्यति हरिणराजकुमारो विविधरुचिरदर्शनीयनिजमृगदारकविनोदैरसन्तोषं स्वानामपनुदन् ॥ २० ॥
రాజకుమారుడిలాంటి ఆ జింక తిరిగి వచ్చి నన్ను సుఖపెట్టుతుందా? ఎప్పుడు అది మళ్లీ తన మనోహరమైన ఆటలతో, రమ్యమైన కదలికలతో ఆనందం కలిగించి నా గాయపడిన హృదయాన్ని శాంతింపజేస్తుంది? నాకెంత పుణ్యం లేదేమో; లేకపోతే ఇప్పటికి వచ్చేది।
Verse 21
क्ष्वेलिकायां मां मृषासमाधिनाऽऽमीलितदृशं प्रेमसंरम्भेण चकितचकित आगत्य पृषदपरुषविषाणाग्रेण लुठति ॥ २१ ॥
అయ్యో! ఆటలో ఆ చిన్న జింక, నేను నకిలీ సమాధిలో కళ్లుమూసి ఉన్నానని చూసి, ప్రేమతో పుట్టిన అలకతో చకితమై చకితమై దగ్గరకు వచ్చి, నీటి బొట్టులా అనిపించే మృదువైన కొమ్ముల మొనలతో భయభయంగా నన్ను తాకేది।
Verse 22
आसादितहविषि बर्हिषि दूषिते मयोपालब्धो भीतभीत: सपद्युपरतरास ऋषिकुमारवदवहितकरणकलाप आस्ते ॥ २२ ॥
నేను యజ్ఞసామగ్రిని కుశాగ్రాసంపై ఉంచినప్పుడు, ఆటలో ఆ జింక పళ్లతో కుశాను తాకి దానిని అపవిత్రం చేసేది. నేను దాన్ని తోసి మందలిస్తే, అది వెంటనే భయపడి, ఋషికుమారుడిలా ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టుకుని నిశ్చలంగా కూర్చుని ఆట ఆపేది।
Verse 23
किं वा अरे आचरितं तपस्तपस्विन्यानया यदियमवनि: सविनयकृष्णसारतनयतनुतरसुभगशिवतमाखरखुरपदपङ्क्तिभिर्द्रविणविधुरातुरस्य कृपणस्य मम द्रविणपदवीं सूचयन्त्यात्मानं च सर्वत: कृतकौतुकं द्विजानां स्वर्गापवर्गकामानां देवयजनं करोति ॥ २३ ॥
ఇలా ఉన్మత్తుడిలా పలికి మహారాజు భరతుడు లేచి బయటికి వెళ్లాడు. నేలపై జింక పాదముద్రలు చూసి ప్రేమతో ఇలా స్తుతించాడు—“అయ్యో దురదృష్ట భరతా! నా తపస్సు తక్కువ; ఈ భూమే ఘోర తపస్సు చేసింది కాబట్టి ఈ శుభప్రదమైన, మృదువైన, అందమైన కృష్ణసార శావకపు చిన్న ఖురాల వరుసలు ఇక్కడ ముద్రితమయ్యాయి. ఇవే ముద్రలు జింక వియోగంతో ద్రవ్యహీనుడైన దయనీయుడైన నాకూ అడవిలో అది వెళ్లిన దారిని, నా కోల్పోయిన ‘ధనాన్ని’ తిరిగి పొందే మార్గాన్ని సూచిస్తున్నాయి. ఈ ముద్రల వల్ల ఈ భూమి స్వర్గం లేదా మోక్షం కోరే బ్రాహ్మణులకు దేవయజ్ఞం చేయుటకు యోగ్యస్థలమైంది।”
Verse 24
अपिस्विदसौ भगवानुडुपतिरेनं मृगपतिभयान्मृतमातरं मृगबालकं स्वाश्रमपरिभ्रष्टमनुकम्पया कृपणजनवत्सल: परिपाति ॥ २४ ॥
దీనులపై కరుణగల ఉడుపతి—చంద్రుడు—సింహభయంతో తల్లిలేని, ఆశ్రమం నుంచి తప్పిపోయిన నా జింకపిల్లను తెలుసుకొని దయతో తన దగ్గర ఆశ్రయం ఇచ్చి కాపాడుతున్నాడా?
Verse 25
किं वाऽऽत्मजविश्लेषज्वरदवदहनशिखाभिरुपतप्यमानहृदयस्थलनलिनीकं मामुपसृतमृगीतनयं शिशिरशान्तानुरागगुणितनिजवदनसलिलामृतमयगभस्तिभि: स्वधयतीति च ॥ २५ ॥
లేదా, కుమారవియోగ జ్వరరూప దావానల జ్వాలలతో మండుతున్న నా హృదయమనే కలువను చూసి, నా దగ్గరకు వచ్చిన ఆ జింకపిల్ల కారణంగా, చంద్రుడు తన శీతల కిరణాలను—ముఖజలామృతంలా—నాపై చల్లుతూ, జ్వరంతో బాధపడే మిత్రునిపై నీరు చల్లినట్టు నన్ను శాంతింపజేస్తున్నాడా?
Verse 26
एवमघटमानमनोरथाकुलहृदयो मृगदारकाभासेन स्वारब्धकर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशित: स योगतापसो भगवदाराधनलक्षणाच्च कथमितरथा जात्यन्तर एणकुणक आसङ्ग: साक्षान्नि:श्रेयसप्रतिपक्षतया प्राक्परित्यक्तदुस्त्यजहृदयाभिजातस्य तस्यैवमन्तरायविहत योगारम्भणस्य राजर्षेर्भरतस्य तावन्मृगार्भकपोषणपालनप्रीणनलालनानुषङ्गेणाविगणयत आत्मानमहिरिवाखुबिलं दुरतिक्रम: काल: करालरभस आपद्यत ॥ २६ ॥
శ్రీశుకుడు చెప్పెను—ఓ రాజా! ఈ విధంగా జింకపిల్ల రూపంలో వ్యక్తమైన అదుపు లేని కోరికతో భరతుని హృదయం కలత చెందింది. తన పూర్వకర్మ ఫలితాల వల్ల అతడు యోగసాధన, తపస్సు, భగవదారాధన లక్షణాల నుండి పతనమయ్యాడు. పూర్వకర్మ లేకపోతే, నిఃశ్రేయస మార్గానికి అడ్డంకులని భావించి కుమార-కుటుంబ సంగాన్ని వదిలినవాడు, వేరే జాతిలోని జింకశావకంపై ఎలా ఆసక్తి చూపేవాడు? కర్మవశంగా అతడు జింకపిల్లను పోషించడం, కాపాడడం, సంతోషపెట్టడం, లాలించడం లో మునిగిపోయి తన ఆత్మహితాన్ని లెక్కచేయలేదు. అప్పుడు ఎలుక బిలంలోకి చొచ్చుకుపోయే విషసర్పంలా, దాటలేని భయంకర వేగంతో కాలుడు అతని ముందుకు వచ్చి నిలిచాడు.
Verse 27
तदानीमपि पार्श्ववर्तिनमात्मजमिवानुशोचन्तमभिवीक्षमाणो मृग एवाभिनिवेशितमना विसृज्य लोकमिमं सह मृगेण कलेवरं मृतमनु न मृतजन्मानुस्मृतिरितरवन्मृगशरीरमवाप ॥ २७ ॥
మరణ సమయంలో రాజు తన పక్కన జింక కూర్చుని, తన కుమారుడిలా విలపిస్తున్నదాన్ని చూశాడు. రాజు మనస్సు జింకదేహంలోనే నిమగ్నమై ఉండటంతో—కృష్ణచైతన్యం లేనివారిలా—అతడు ఈ లోకాన్ని, ఆ జింకను, తన శరీరాన్ని విడిచి, మరణానంతరం జింక శరీరాన్ని పొందాడు. అయితే ఒక విశేషం ఉంది—మానవదేహం పోయినా జింకదేహం పొందిన తరువాత కూడా అతడు గతజన్మ సంఘటనలను మరచిపోలేదు.
Verse 28
तत्रापि ह वा आत्मनो मृगत्वकारणं भगवदाराधनसमीहानुभावेनानुस्मृत्य भृशमनुतप्यमान आह ॥ २८ ॥
జింక శరీరంలో ఉన్నప్పటికీ భరత మహారాజు గతజన్మలోని కఠిన భగవదారాధన ప్రభావంతో ఆ జన్మకారణాన్ని గ్రహించాడు. గత-వర్తమానాలను తలచి నిరంతరం పశ్చాత్తాపంతో ఇలా పలికాడు.
Verse 29
अहो कष्टं भ्रष्टोऽहमात्मवतामनुपथाद्यद्विमुक्तसमस्तसङ्गस्य विविक्तपुण्यारण्यशरणस्यात्मवत आत्मनि सर्वेषामात्मनां भगवति वासुदेवे तदनुश्रवणमननसङ्कीर्तनाराधनानुस्मरणाभियोगेनाशून्यसकलयामेन कालेन समावेशितं समाहितं कार्त्स्न्येन मनस्तत्तु पुनर्ममाबुधस्यारान्मृगसुतमनु परिसुस्राव ॥ २९ ॥
అయ్యో, ఎంత దురదృష్టం! నేను ఆత్మజ్ఞానుల మార్గం నుండి పడిపోయాను. సమస్త సంగాన్ని విడిచి పవిత్ర నిర్జన అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించి, శమదమాలతో వాసుదేవుని శ్రవణం, మననం, కీర్తనం, ఆరాధన, స్మరణం ద్వారా మనసును ఎల్లప్పుడూ లీనమయ్యేలా చేసాను. అయినా నా మూర్ఖత్వం వల్ల మనసు మళ్లీ జింక పిల్లపై ఆసక్తి చెందింది; అందుకే జింక దేహం పొంది భక్తి ఆచరణ నుండి చాలా దూరంగా పడ్డాను.
Verse 30
इत्येवं निगूढनिर्वेदो विसृज्य मृगीं मातरं पुनर्भगवत्क्षेत्रमुपशमशीलमुनिगणदयितं शालग्रामं पुलस्त्यपुलहाश्रमं कालञ्जरात्प्रत्याजगाम ॥ ३० ॥
ఇలా అంతర్లీన నిర్వేదంతో, సమస్త విషయాల పట్ల విరక్తుడై, కాలంజర పర్వతంలో తన జింక-తల్లిని విడిచిపెట్టి, మళ్లీ భగవత్ క్షేత్రమైన శాలగ్రామానికి, పులస్త్య-పులహ ఆశ్రమానికి తిరిగి వచ్చాడు.
Verse 31
तस्मिन्नपि कालं प्रतीक्षमाणः सङ्गाच्च भृशमुद्विग्नः । आत्मसहचरः शुष्कपर्णतृणवीरुधा वर्तमानो मृगत्वनिमित्तावसानमेव ॥ गणयन्मृगशरीरं तीर्थोदकक्लिन्नमुत्ससर्ज ॥ ३१ ॥
ఆ ఆశ్రమంలో ఉండి అతడు కాలాన్ని ఎదురుచూస్తూ, దుష్సంగం పట్ల అత్యంత అప్రమత్తుడయ్యాడు. తన గతాన్ని ఎవరికీ చెప్పకుండా ఎండిన ఆకులు, గడ్డి మాత్రమే తింటూ ఉండేవాడు; అతడు ఒంటరివాడు కాదు, పరమాత్మ అతని సహచరుడు. జింకత్వం ముగియడమే లక్ష్యంగా, ఆ తీర్థంలో స్నానం చేసి చివరికి జింక శరీరాన్ని విడిచాడు.
The lion’s roar functions as a catalyst of kāla (time), precipitating an event that draws Bharata’s compassion into a new object of attachment. The miscarriage and death create an apparently “innocent” scenario where dhayā (mercy) is natural; yet the narrative demonstrates that even virtuous impulses can become binding when they replace exclusive remembrance of Vāsudeva.
Śukadeva explains the fall as the resurfacing of past karma and saṁskāras that redirected Bharata’s attention from Bhagavān to the deer. The practical mechanism is gradual: protective care becomes emotional dependence, which then displaces regulated worship and constant smaraṇa—showing that the mind’s object, not the external status of āśrama, determines steadiness.
Because his consciousness at death was absorbed in the deer, he attained a deer body—illustrating the Bhāgavata principle that anta-kāla-smṛti shapes the next embodiment. The advantage was that, by the strength of prior devotional service, he retained memory and discernment, enabling repentance, detachment, and deliberate avoidance of bad association in his deer life.
No. The chapter affirms that compassion for the surrendered is noble, even for renunciants. The caution is about misplacement and excess: compassion must be harmonized with sādhana so that service to a dependent being does not become a substitute object of love that eclipses worship and remembrance of the Supreme Personality of Godhead.
Pulastya and Pulaha are great ṛṣis associated with sacred hermitage lineages. Bharata’s movement to that āśrama region (near Śālagrāma) signals a return to sanctified association and disciplined living—an intentional strategy to counteract saṅga-driven fall-down by re-rooting consciousness in holy place (tīrtha) and the presence of the Paramātmā.