Adhyaya 21

Verse 1

श्रीशुक उवाच एतावानेव भूवलयस्य सन्निवेश: प्रमाणलक्षणतो व्याख्यात: ॥ १ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి అన్నారు: ఓ రాజా, పండితుల పరిమాణ-లక్షణాల అంచనాల ప్రకారం, ఇప్పటివరకు నేను భూవలయపు నిర్మాణం, దాని వ్యాసం మరియు సాధారణ లక్షణాలను వివరించాను.

Verse 2

एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥ २ ॥

గోధుమ గింజను రెండు భాగాలుగా చీల్చినప్పుడు క్రింది భాగపు పరిమాణం తెలిసితే పై భాగపు పరిమాణమూ అంచనా వేయగలిగినట్లే, భూగోళవేత్తలు చెబుతారు—క్రింది భాగపు కొలతల ద్వారా పై లోకాల కొలతలు గ్రహించవచ్చు. భూమండలం మరియు స్వర్గమండలం మధ్యనున్న ఆకాశాన్ని ‘అంతరిక్షం’ అంటారు; అది భూమి శిఖరానికీ స్వర్గపు అడుగుభాగానికీ సంధిగా ఉంటుంది.

Verse 3

यन्मध्यगतो भगवांस्तपतपतिस्तपन आतपेन त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयत्यात्मभासा स एष उदगयनदक्षिणायनवैषुवतसंज्ञाभिर्मान्द्यशैघ्य्रसमानाभिर्गतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथासवनमभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्वहोरात्राणि दीर्घह्रस्वसमानानि विधत्ते ॥ ३ ॥

ఆ అంతరిక్ష మధ్యభాగంలో తపనుల అధిపతి అయిన భగవాన్ సూర్యుడు తన స్వప్రకాశంతో త్రిలోకాన్ని వేడెక్కించి ప్రకాశింపజేస్తూ జగత్తు క్రమాన్ని నిలుపుతాడు. పరమేశ్వరుని ఆజ్ఞానుసారం అతడు ఉత్తరాయణం, దక్షిణాయణం, విషువత్తు మార్గాలలో మెల్లగా, వేగంగా లేదా సమంగా సంచరిస్తాడని చెప్పబడుతుంది. పైకి ఎగసి రావడం, క్రిందికి దిగడం, విషువాన్ని దాటడం—మకరాది రాశులను స్పర్శించడం—ఇవన్నీ అనుసరించి పగలు-రాత్రులు దీర్ఘం, హ్రస్వం లేదా సమానంగా ఏర్పడతాయి.

Verse 4

यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहोरात्राणि समानानि भवन्ति यदा वृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहान्येव वर्धन्ते ह्रसति च मासि मास्येकैका घटिका रात्रिषु ॥ ४ ॥

సూర్యుడు మేషం మరియు తులా రాశుల్లో ఉన్నప్పుడు పగలు-రాత్రి సమానంగా ఉంటాయి. వృషభం మొదలైన ఐదు రాశుల్లో సంచరించినప్పుడు పగలు పెరుగుతాయి; రాత్రులు ప్రతి నెల ఒక ఘటిక (అర్ధగంట) చొప్పున తగ్గుతాయి—మళ్లీ తులాలో పగలు-రాత్రి సమానమయ్యే వరకు.

Verse 5

यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदाहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति ॥ ५ ॥

సూర్యుడు వృశ్చికం మొదలైన ఐదు రాశుల్లో ఉన్నప్పుడు పగలు-రాత్రుల స్థితి విపరీతంగా ఉంటుంది—పగలు తగ్గి రాత్రులు పెరుగుతాయి; తరువాత క్రమంగా మళ్లీ సమతకు చేరుతాయి.

Verse 6

यावद्दक्षिणायनमहानि वर्धन्ते यावदुदगयनं रात्रय: ॥ ६ ॥

సూర్యుడు దక్షిణాయణ దిశగా ప్రయాణించేంతవరకు పగళ్లు పెరుగుతాయి; ఉత్తరాయణ దిశగా ప్రయాణించేంతవరకు రాత్రులు పెరుగుతాయి.

Verse 7

एवं नव कोटय एकपञ्चाशल्लक्षाणि योजनानां मानसोत्तरगिरिपरिवर्तनस्योपदिशन्ति तस्मिन्नैन्द्रीं पुरीं पूर्वस्मान्मेरोर्देवधानीं नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चाद्वारुणीं निम्‍लोचनीं नाम उत्तरत: सौम्यां विभावरीं नाम तासूदयमध्याह्नास्तमयनिशीथानीति भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि समयविशेषेण मेरोश्चतुर्दिशम् ॥ ७ ॥

శుకదేవ గోస్వామి పలికెను—ఓ రాజా, పండితుల మాట ప్రకారం సూర్యుడు మానసోత్తర పర్వతాన్ని చుట్టి 9,51,00,000 యోజనాల పరిమాణమైన వృత్తంలో సంచరిస్తాడు. మానసోత్తరంలో సుమేరు తూర్పున ఇంద్రుని దేవధానీ, దక్షిణాన యమరాజుని సంయమనీ, పడమర వరుణుని నిమ్లోచనీ, ఉత్తరాన చంద్రదేవుని విభావరీ నగరాలు ఉన్నాయి. కాలవిశేషానుసారం అక్కడ సూర్యోదయం, మధ్యాహ్నం, సూర్యాస్తమయం, అర్ధరాత్రి జరుగి జీవుల కర్మప్రవృత్తి-నివృత్తులకు కారణమవుతాయి.

Verse 8

तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्‍लोचति यत्र क्‍वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥

సుమేరు పర్వతంపై నివసించే జీవులకు సూర్యుడు ఎల్లప్పుడూ తలపై ఉండుటవలన వారికి నిత్యం మధ్యాహ్నపు వేడి వలెనే ఉంటుంది. సూర్యుడు నక్షత్రాల వైపు ముఖం పెట్టి వామావర్తంగా సంచరిస్తూ సుమేరును ఎడమవైపు ఉంచుతాడు; అయితే దక్షిణావర్త వాయువు ప్రభావంతో దక్షిణావర్తంగా కదులుతున్నట్లు కూడా కనిపిస్తుంది. సూర్యుడు ఎక్కడ ఉదయిస్తాడో దానికి వ్యాసంగా ఎదురైన దేశంలో అదే సమయంలో అస్తమయం కనిపిస్తుంది; ఎక్కడ మధ్యాహ్నమో దానికి ఎదురుగా అర్ధరాత్రి ఉంటుంది. అలాగే అస్తమయస్థానంలో ఉన్నవారు ఎదురుదేశానికి వెళితే సూర్యుణ్ని అదే స్థితిలో చూడరు.

Verse 9

तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्‍लोचति यत्र क्‍वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥

సుమేరు పర్వతంపై నివసించే జీవులకు సూర్యుడు ఎల్లప్పుడూ తలపై ఉండుటవలన వారికి నిత్యం మధ్యాహ్నపు వేడి వలెనే ఉంటుంది. సూర్యుడు నక్షత్రాల వైపు ముఖం పెట్టి వామావర్తంగా సంచరిస్తూ సుమేరును ఎడమవైపు ఉంచుతాడు; అయితే దక్షిణావర్త వాయువు ప్రభావంతో దక్షిణావర్తంగా కదులుతున్నట్లు కూడా కనిపిస్తుంది. సూర్యుడు ఎక్కడ ఉదయిస్తాడో దానికి వ్యాసంగా ఎదురైన దేశంలో అదే సమయంలో అస్తమయం కనిపిస్తుంది; ఎక్కడ మధ్యాహ్నమో దానికి ఎదురుగా అర్ధరాత్రి ఉంటుంది. అలాగే అస్తమయస్థానంలో ఉన్నవారు ఎదురుదేశానికి వెళితే సూర్యుణ్ని అదే స్థితిలో చూడరు.

Verse 10

यदा चैन्द्य्रा: पुर्या: प्रचलते पञ्चदशघटिकाभिर्याम्यां सपादकोटिद्वयं योजनानां सार्धद्वादशलक्षाणि साधिकानि चोपयाति ॥ १० ॥

సూర్యుడు ఇంద్రుని దేవధానీ నగరంనుండి యమరాజుని సంయమనీ నగరానికి ప్రయాణించునప్పుడు, పదిహేను ఘటికలలో (ఆరు గంటలలో) 23,775,000 యోజనాల దూరం సాగుతాడు.

Verse 11

एवं ततो वारुणीं सौम्यामैन्द्रीं च पुनस्तथान्ये च ग्रहा: सोमादयो नक्षत्रै: सह ज्योतिश्चक्रे समभ्युद्यन्ति सह वा निम्‍लोचन्ति ॥ ११ ॥

ఇలాగే సూర్యుడు సంయమనీ నుండి వరుణుని నిమ్లోచనీకి, అక్కడి నుండి చంద్రదేవుని విభావరీకి, మళ్లీ ఇంద్రుని దేవధానీకి సంచరిస్తాడు. ఇదే విధంగా చంద్రుడు మరియు ఇతర గ్రహాలు-నక్షత్రాలు నక్షత్రాలతో కలిసి జ్యోతిశ్చక్రంలో ఉదయించి, అస్తమించి, మరల అదృశ్యమవుతాయి.

Verse 12

एवं मुहूर्तेन चतुस्त्रिंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि सौरो रथस्त्रयीमयोऽसौ चतसृषु परिवर्तते पुरीषु ॥ १२ ॥

ఈ విధంగా ఒక ముహూర్తంలోనే సూర్యదేవుని త్రయీమయ రథము—‘ఓం భూర్భువః స్వః’ అనే వైదిక వాక్యాలతో పూజింపబడేది—పూర్వోక్త నాలుగు నివాసాలలో పరిభ్రమిస్తూ 34,00,800 యోజనాల వేగంతో సాగుతుంది।

Verse 13

यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद् भ्रमन्मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति ॥ १३ ॥

సూర్యదేవుని రథానికి ఒక్క చక్రమే ఉంది; దానిని ‘సంవత్సర’మని అంటారు. పన్నెండు నెలలు దాని పన్నెండు అరలు, ఆరు ఋతువులు దాని నేమి విభాగాలు, మూడు చాతుర్మాస్య కాలాలు దాని మూడు భాగాల నాభి. ఆ చక్రాన్ని మోసే అక్షం ఒక వైపు సుమేరు శిఖరంపై, మరొక వైపు మానసోత్తర పర్వతంపై నిలిచివుంటుంది; అక్షం బయటి చివర బిగించబడిన చక్రం నూనె-యంత్ర చక్రంలా మానసోత్తరంపై నిరంతరం తిరుగుతుంది।

Verse 14

तस्मिन्नक्षे कृतमूलो द्वितीयोऽक्षस्तुर्यमानेन सम्मितस्तैलयन्त्राक्षवद् ध्रुवे कृतोपरिभाग: ॥ १४ ॥

ఆ మొదటి అక్షానికి బిగించబడిన రెండవ అక్షం దాని పొడవులో నాలుగో వంతు. నూనె-యంత్ర అక్షంలా ఈ రెండవ అక్షం పైభాగం వాయు-రజ్జువుతో ధ్రువలోకానికి బంధించబడింది।

Verse 15

रथनीडस्तु षट्‌त्रिंशल्लक्षयोजनायतस्तत्तुरीयभागविशालस्तावान् रविरथयुगो यत्र हयाश्छन्दोनामान: सप्तारुणयोजिता वहन्ति देवमादित्यम् ॥ १५ ॥

ప్రియ రాజా, సూర్యరథపు రథనీడము 36,00,000 యోజనాల పొడవు, వెడల్పు దాని నాలుగో వంతు. అంతే వెడల్పు గల యుగము (జూకం) ఉంది. గాయత్రీ మొదలైన వైదిక ఛందస్సుల పేర్లతో ప్రసిద్ధమైన ఏడు అశ్వాలను అరుణదేవుడు జూకానికి కట్టాడు; వారు నిరంతరం ఆదిత్యదేవుని మోస్తారు।

Verse 16

पुरस्तात्सवितुररुण: पश्चाच्च नियुक्त: सौत्ये कर्मणि किलास्ते ॥ १६ ॥

అరుణదేవుడు సవితృదేవుని ముందుభాగంలో కూర్చొని రథాన్ని నడిపిస్తూ, అశ్వాలను నియంత్రించే పనిలో నిమగ్నుడై ఉన్నప్పటికీ, అతడు వెనుకకు తిరిగి సూర్యదేవుని వైపే చూస్తుంటాడు।

Verse 17

तथा वालिखिल्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रा: षष्टिसहस्राणि पुरत: सूर्यं सूक्तवाकाय नियुक्ता: संस्तुवन्ति ॥ १७ ॥

అదేవిధంగా వాలిఖిల్యులనే అరవై వేల మంది ఋషులు, అంగుళి సంధి పరిమాణముతో, సూర్యదేవుని ముందర నిలిచి సుక్తివాక్యాలతో ఆయన మహిమను స్తుతిస్తారు।

Verse 18

तथान्ये च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना देवा इत्येकैकशो गणा: सप्त चतुर्दश मासि मासि भगवन्तं सूर्यमात्मानं नानानामानं पृथङ्‌नानानामान: पृथक्‌कर्मभिर्द्वन्द्वश उपासते ॥ १८ ॥

అదేవిధంగా ఇతర ఋషులు, గంధర్వులు, అప్సరసలు, నాగులు, యక్షులు, రాక్షసులు మరియు దేవగణాలు—ఇవి రెండు రెండు గుంపులుగా విభజింపబడి—ప్రతి నెల వేర్వేరు నామాలు ధరించి, భిన్న భిన్న కర్మకాండలతో అనేక నామములుగల భగవాన్ సూర్యదేవుని నిరంతరం ఉపాసిస్తారు।

Verse 19

लक्षोत्तरं सार्धनवकोटियोजनपरिमण्डलं भूवलयस्य क्षणेन सगव्यूत्युत्तरं द्विसहस्रयोजनानि स भुङ्क्ते ॥ १९ ॥

ఓ రాజా, భూమండల కక్ష్యలో సూర్యదేవుడు ఒక క్షణంలో 95,100,000 యోజనాల దూరాన్ని దాటుతాడు; ఆయన వేగం క్షణానికి 2,000 యోజనాలు మరియు రెండు క్రోశాలు.