Adhyaya 20

Verse 1

श्रीशुक उवाच अत: परं प्लक्षादीनां प्रमाणलक्षणसंस्थानतो वर्षविभाग उपवर्ण्यते ॥ १ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి పలికెను—ఇకపై ప్లక్ష మొదలైన ఆరు ద్వీపాల పరిమాణం, లక్షణం, ఆకృతి ప్రకారం వాటి వర్షవిభాగాన్ని వర్ణించెదను।

Verse 2

जम्बूद्वीपोऽयं यावत्प्रमाणविस्तारस्तावता क्षारोदधिना परिवेष्टितो यथा मेरुर्जम्ब्वाख्येन लवणोदधिरपि ततो द्विगुणविशालेन प्लक्षाख्येन परिक्षिप्तो यथा परिखा बाह्योपवनेन । प्लक्षो जम्बूप्रमाणो द्वीपाख्याकरो हिरण्मय उत्थितो यत्राग्निरुपास्ते सप्तजिह्वस्तस्याधिपति: प्रियव्रतात्मज इध्मजिह्व: स्वं द्वीपं सप्तवर्षाणि विभज्य सप्तवर्षनामभ्य आत्मजेभ्य आकलय्य स्वयमात्मयोगेनोपरराम ॥ २ ॥

జంబూద్వీపం ఎంత విస్తారమో అంతే విస్తారముగా క్షారసముద్రం దానిని చుట్టుముట్టి ఉంది. ఆ క్షారసముద్రాన్ని మరల దాని కంటే రెండింతలు విస్తారమైన ప్లక్షద్వీపం చుట్టి ఉంది—కోట చుట్టూ గోతిని చుట్టిన బయటి ఉపవనం వలె. ప్లక్షద్వీపం జంబూద్వీపం సమాన పరిమాణముగలది; అక్కడ బంగారంలా ప్రకాశించే ప్లక్షవృక్షం ఉద్భవించి ఉంది, దాని మూలదేశంలో ఏడు జిహ్వలుగల అగ్ని ఉపాసింపబడుతుంది. ఈ ద్వీపానికి అధిపతి ప్రియవ్రతుని కుమారుడైన ఇధ్మజిహ్వ. అతడు తన ద్వీపాన్ని ఏడు వర్షాలుగా విభజించి, తన ఏడు కుమారుల పేర్లతో ఆ వర్షాలకు నామకరణం చేసి, వారికి భాగాలు ఇచ్చి, తరువాత ఆత్మయోగముతో విరమించి భగవంతుని భక్తిసేవలో నిమగ్నుడయ్యెను।

Verse 3

शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: ॥ ३ ॥ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतुशैला: । अरुणा नृम्णाऽऽङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्य: । यासां जलोपस्पर्शनविधूतरजस्तमसो हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णा: सहस्रायुषो विबुधोपमसन्दर्शनप्रजनना: स्वर्गद्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यमात्मानं यजन्ते ॥ ४ ॥

ఆ ఏడు కుమారుల పేర్ల ప్రకారం ఏడు వర్షాలు—శివ, యవస, సుభద్ర, శాంత, క్షేమ, అమృత, అభయ—అని ప్రసిద్ధి. ఆ ఏడు భూభాగాలలో ఏడు పర్వతాలు, ఏడు నదులు ఉన్నాయి. పర్వతాలు—మణికూట, వజ్రకూట, ఇంద్రసేన, జ్యోతిష్మాన్, సుపర్ణ, హిరణ్యష్ఠీవ, మేఘమాల; నదులు—అరుణా, నృమ్ణా, ఆంగిరసీ, సావిత్రీ, సుప్తభాతా, ఋతంభరా, సత్యంభరా. ఆ నదీజలాన్ని తాకినా స్నానం చేసినా రజస్తమస్సు తొలగిపోతుంది; ప్లక్షద్వీపంలోని హంస, పతంగ, ఊర్ధ్వాయన, సత్యాంగ అనే నాలుగు వర్ణాలు అలా శుద్ధి పొందుతాయి. వారు వెయ్యేళ్లు జీవించి దేవతలవలె సౌందర్యం, సంతానసంపత్తి కలిగి ఉంటారు; వేదకర్మలను సంపూర్ణంగా ఆచరించి త్రయీమయ సూర్యరూపంలో ఉన్న భగవంతుని ఆరాధించి సూర్యలోకాన్ని పొందుతారు.

Verse 4

शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: ॥ ३ ॥ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतुशैला: । अरुणा नृम्णाऽऽङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्य: । यासां जलोपस्पर्शनविधूतरजस्तमसो हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णा: सहस्रायुषो विबुधोपमसन्दर्शनप्रजनना: स्वर्गद्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यमात्मानं यजन्ते ॥ ४ ॥

ఏడు కుమారుల పేర్ల ప్రకారం ఏడు వర్షాలు—శివ, యవస, సుభద్ర, శాంత, క్షేమ, అమృత, అభయ—అని పిలుస్తారు. వాటిలో ఏడు పర్వతాలు, ఏడు నదులు ప్రసిద్ధి. పర్వతాలు—మణికూట, వజ్రకూట, ఇంద్రసేన, జ్యోతిష్మాన్, సుపర్ణ, హిరణ్యష్ఠీవ, మేఘమాల; నదులు—అరుణా, నృమ్ణా, ఆంగిరసీ, సావిత్రీ, సుప్తభాతా, ఋతంభరా, సత్యంభరా. ఈ నదీజలాన్ని తాకినా స్నానం చేసినా రజస్తమస్సు తొలగుతుంది; ప్లక్షద్వీపంలోని హంస, పతంగ, ఊర్ధ్వాయన, సత్యాంగ అనే నాలుగు వర్ణాలు అలా శుద్ధి పొందుతాయి. వారు వెయ్యేళ్లు జీవించి దేవతలవలె సౌందర్యం, సంతానసంపత్తి కలిగి ఉంటారు; వేదకర్మలతో త్రయీమయ సూర్యరూపంలో ఉన్న భగవంతుని ఆరాధించి సూర్యలోకాన్ని పొందుతారు.

Verse 5

प्रत्नस्य विष्णो रूपं यत्सत्यस्यर्तस्य ब्रह्मण: । अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहीति ॥ ५ ॥

ప్రాచీనుడైన విష్ణువుని ప్రతిబింబరూపమైన, సత్యం-ఋతం-వేదబ్రహ్మములకూ, అమృతమునకూ మరణమునకూ అధిష్ఠానమైన ఆ సూర్యరూప ఆత్మభగవంతుని మేము ధ్యానించి శరణు పొందుదుము.

Verse 6

प्लक्षादिषु पञ्चसु पुरुषाणामायुरिन्द्रियमोज: सहो बलं बुद्धिर्विक्रम इति च सर्वेषामौत्पत्तिकी सिद्धिरविशेषेण वर्तते ॥ ६ ॥

ఓ రాజా! ప్లక్షద్వీపం మొదలైన ఐదు ద్వీపాలలో నివసించే సమస్త జనులలో ఆయుష్షు, ఇంద్రియసామర్థ్యం, ఓజస్సు, సహనం, బలం, బుద్ధి, పరాక్రమం—ఇవి అన్నీ సహజంగా సమానంగా వ్యక్తమవుతాయి.

Verse 7

प्लक्ष: स्वसमानेनेक्षुरसोदेनावृतो यथा तथा द्वीपोऽपि शाल्मलो द्विगुणविशाल: समानेन सुरोदेनावृत: परिवृङ्क्ते ॥ ७ ॥

ప్లక్షద్వీపం తనంత వెడల్పు గల ఇక్షురస సముద్రంతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నట్లే, దాని తరువాతి శాల్మలీద్వీపం కూడా—ప్లక్షద్వీపానికి రెండింతలు విస్తారమైనది—అంతే వెడల్పు గల సురాసముద్రంతో పరివేష్టితమై ఉంది.

Verse 8

यत्र ह वै शाल्मली प्लक्षायामा यस्यां वाव किल निलयमाहुर्भगवतश्छन्द: स्तुत: पतत्‍त्रिराजस्य सा द्वीपहूतये उपलक्ष्यते ॥ ८ ॥

శాల్మలీద్వీపంలో శాల్మలీ అనే మహావృక్షం ఉంది; దాని పేరుతోనే ఆ ద్వీపం ప్రసిద్ధి చెందింది. అది ప్లక్షవృక్షంలా అపారంగా—నూరు యోజనాల వెడల్పు, పదకొండు వందల యోజనాల ఎత్తు—అని చెప్పబడింది. పండితులు అది భగవాన్ విష్ణువు వాహనమైన పక్షిరాజు గరుడుని నివాసమని అంటారు; ఆ వృక్షంలో గరుడు వేదమయ స్తోత్రాలతో శ్రీవిష్ణువును స్తుతిస్తాడు।

Verse 9

तद्‌द्वीपाधिपति: प्रियव्रतात्मजो यज्ञबाहु: स्वसुतेभ्य: सप्तभ्यस्तन्नामानि सप्तवर्षाणि व्यभजत्सुरोचनं सौमनस्यं रमणकं देववर्षं पारिभद्रमाप्यायनमविज्ञातमिति ॥ ९ ॥

ఆ ద్వీపాధిపతి మహారాజు ప్రియవ్రతుని కుమారుడు యజ్ఞబాహు. అతడు తన ఏడుగురు కుమారులకు ఇవ్వడానికి ద్వీపాన్ని ఏడు వర్షభాగాలుగా విభజించి, వారి పేర్లనే ఆ భాగాలకు పెట్టాడు—సురోచన, సౌమనస్య, రమణక, దేవవర్ష, పారిభద్ర, ఆప్యాయన, అవిజ్ఞాత।

Verse 10

तेषु वर्षाद्रयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: स्वरस: शतश‍ृङ्गो वामदेव: कुन्दो मुकुन्द: पुष्पवर्ष: सहस्रश्रुतिरिति । अनुमति: सिनीवाली सरस्वती कुहू रजनी नन्दा राकेति ॥ १० ॥

ఆ వర్షభాగాలలో ఏడు పర్వతాలు, ఏడు నదులు ప్రసిద్ధి. పర్వతాలు—స్వరస, శతశృంగ, వామదేవ, కుంద, ముకుంద, పుష్పవర్ష, సహస్రశ్రుతి. నదులు—అనుమతి, సినీవాలి, సరస్వతి, కుహూ, రజనీ, నందా, రాకా. ఇవి ఇప్పటికీ ఉన్నాయి।

Verse 11

तद्वर्षपुरुषा: श्रुतधरवीर्यधरवसुन्धरेषन्धरसंज्ञा भगवन्तं वेदमयं सोममात्मानं वेदेन यजन्ते ॥ ११ ॥

ఆ వర్షభాగాల నివాసులు శ్రుతధర, వీర్యధర, వసుంధర, ఇషంధర అని పిలవబడతారు. వారు వర్ణాశ్రమధర్మాన్ని కట్టుదిట్టంగా అనుసరిస్తూ, భగవంతుని వేదమయ విస్తారమైన ‘సోమ’ అనే దేవతను—చంద్రదేవుని—వేదవిధానంతో యజిస్తారు।

Verse 12

स्वगोभि: पितृदेवेभ्यो विभजन् कृष्णशुक्लयो: । प्रजानां सर्वासां राजान्ध: सोमो न आस्त्विति ॥ १२ ॥

తన కిరణాలతో మాసాన్ని కృష్ణ, శుక్ల అనే రెండు పక్షాలుగా విభజించి పితృదేవతలకు మరియు దేవతలకు ధాన్యవితరణను కలిగించేవాడు, సమస్త ప్రజలకు రాజైన చంద్రదేవుడు సోముడు మా రాజుగా, మార్గదర్శిగా నిలిచియుండుగాక—అని మేము ప్రార్థించి నమస్కరిస్తాము।

Verse 13

एवं सुरोदाद्ब‍‌हिस्तद्‌‌द्विगुण: समानेनावृतो घृतोदेन यथापूर्व: कुशद्वीपो यस्मिन् कुशस्तम्बो देवकृतस्तद्‌द्वीपाख्याकरो ज्वलन इवापर: स्वशष्परोचिषा दिशो विराजयति ॥ १३ ॥

సురాసముద్రం వెలుపల కుశద్వీపం అనే మరో ద్వీపం ఉంది; అది ఆ సముద్రానికి రెట్టింపు విస్తీర్ణం. ఈ ద్వీపం తనంత విస్తారమైన ఘృతసముద్రంతో ఆవరించబడి ఉంది. అక్కడ పరమేశ్వరుని సంకల్పంతో దేవతలు సృష్టించిన కుశగడ్డి గుంపులు ఉన్నాయి; వాటివల్లే ద్వీపానికి ఆ పేరు వచ్చింది. ఆ కుశం మృదువైన, మనోహరమైన కాంతితో రెండవ అగ్నిరూపంలా దిశలన్నీ ప్రకాశింపజేస్తుంది।

Verse 14

तद्‌द्वीपपति: प्रैयव्रतो राजन् हिरण्यरेता नाम स्वं द्वीपं सप्तभ्य: स्वपुत्रेभ्यो यथाभागं विभज्य स्वयं तप आतिष्ठत वसुवसुदानद‍ृढरुचिनाभिगुप्तस्तुत्यव्रतविविक्तवामदेवनामभ्य: ॥ १४ ॥

ఓ రాజా, ప్రియవ్రత మహారాజుని కుమారుడు హిరణ్యరేతా ఈ కుశద్వీపానికి అధిపతి. అతడు తన ద్వీపాన్ని ఏడు భాగాలుగా విభజించి వారసత్వ హక్కుల ప్రకారం తన ఏడు కుమారులకు అప్పగించాడు. అనంతరం గృహస్థజీవితాన్ని విడిచి తపస్సులో నిమగ్నమయ్యాడు. ఆ కుమారుల పేర్లు— వసు, వసుదాన, దృఢరుచి, స్తుత్యవ్రత, నాభిగుప్త, వివిక్త, వామదేవ।

Verse 15

तेषां वर्षेषु सीमागिरयो नद्यश्चाभिज्ञाता: सप्त सप्तैव चक्रश्चतु:श‍ृङ्ग: कपिलश्चित्रकूटो देवानीक ऊर्ध्वरोमा द्रविण इति रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युता मन्त्रमालेति ॥ १५ ॥

ఆ ఏడు వర్షాలలో ఏడు సరిహద్దు పర్వతాలు ప్రసిద్ధం— చక్ర, చతుఃశృంగ, కపిల, చిత్రకూట, దేవానీక, ఊర్ధ్వరోమా, ద్రవిణ. అలాగే ఏడు నదులు— రమకుల్యా, మధుకుల్యా, మిత్రవిందా, శ్రుతవిందా, దేవగర్భా, ఘృతచ్యుతా, మంత్రమాలా।

Verse 16

यासां पयोभि: कुशद्वीपौकस: कुशलकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा भगवन्तं जातवेदसरूपिणं कर्मकौशलेन यजन्ते ॥ १६ ॥

ఆ నదుల జలాలలో స్నానం చేయడం వల్ల కుశద్వీప నివాసులు శుద్ధి పొందుతారు. వారు కుశలులు, కోవిదులు, అభియుక్తులు, కులకులు అని ప్రసిద్ధులు; ఇవి వరుసగా బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్రులకు సమానం. వారు వేదశాసనానుసారం కర్మకౌశల్యంతో యజ్ఞక్రియలను నిర్వహించి, భగవంతుని జాతవేదసుడు (అగ్నిదేవుడు) రూపంలో ఆరాధిస్తారు।

Verse 17

परस्य ब्रह्मण: साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् । देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यजेति ॥ १७ ॥

ఓ జాతవేదసు (అగ్నిదేవా)! నీవు పరబ్రహ్మ శ్రీహరి యొక్క ప్రత్యక్ష అంగమై, హవ్యాన్ని ఆయనకు చేర్చేవాడవు. కాబట్టి మేము ప్రార్థిస్తున్నాము— దేవతలకు సమర్పిస్తున్న యజ్ఞద్రవ్యాలను యజ్ఞమార్గంగా పురుషోత్తమ భగవంతునికే సమర్పించుము; యజ్ఞఫలాన్ని నిజంగా అనుభవించేవాడు ఆయనే।

Verse 18

तथा घृतोदाद्ब‍‌हि: क्रौञ्चद्वीपो द्विगुण: स्वमानेन क्षीरोदेन परित उपक्‍ल‍ृप्तो वृतो यथा कुशद्वीपो घृतोदेन यस्मिन् क्रौञ्चो नाम पर्वतराजो द्वीपनामनिर्वर्तक आस्ते ॥ १८ ॥

ఘృతసముద్రం వెలుపల క్రౌంచద్వీపమనే మరో ద్వీపం ఉంది; దాని వెడల్పు ఘృతసముద్రం కంటే రెండింతలు. కుశద్వీపం ఘృతసముద్రంతో చుట్టుముట్టబడినట్లే, క్రౌంచద్వీపం తన వెడల్పుతో సమానమైన క్షీరసముద్రంతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. ఆ ద్వీపంలో క్రౌంచ అనే పర్వతరాజు ఉండి, అతని పేరుతోనే ద్వీపానికి పేరు వచ్చింది.

Verse 19

योऽसौ गुहप्रहरणोन्मथितनितम्बकुञ्जोऽपि क्षीरोदेनासिच्यमानो भगवता वरुणेनाभिगुप्तो विभयो बभूव ॥ १९ ॥

కార్త్తికేయుని ఆయుధాలు (గుహప్రహారాలు) క్రౌంచ పర్వతపు ఒడ్లపై ఉన్న వృక్షసంపదను ధ్వంసం చేసినప్పటికీ, ఆ పర్వతం నిర్భయమైంది; ఎందుకంటే అది నాలా వైపులా క్షీరసముద్ర జలాలతో నిత్యం స్నానమై, భగవాన్ వరుణదేవుని రక్షణలో ఉంది.

Verse 20

तस्मिन्नपि प्रैयव्रतो घृतपृष्ठो नामाधिपति: स्वे द्वीपे वर्षाणि सप्त विभज्य तेषु पुत्रनामसु सप्त रिक्थादान् वर्षपान्निवेश्य स्वयं भगवान् भगवत: परमकल्याणयशस आत्मभूतस्य हरेश्चरणारविन्दमुपजगाम ॥ २० ॥

ఆ ద్వీపానికి అధిపతి ప్రియవ్రత మహారాజుని మరొక కుమారుడు; అతని పేరు ఘృతపృష్టుడు. అతడు తన ద్వీపాన్ని ఏడు భాగాలుగా విభజించి, వాటిని తన ఏడు కుమారుల పేర్లతో స్థాపించాడు. ఆపై ఘృతపృష్ట మహారాజు గృహస్థాశ్రమాన్ని పూర్తిగా విరమించి, సమస్తాత్ముడైన, పరమ మంగళగుణయశస్సు కలిగిన భగవాన్ హరి పద్మపాదాలను శరణు పొందాడు; అలా పరిపూర్ణతను సాధించాడు.

Verse 21

आमो मधुरुहो मेघपृष्ठ: सुधामा भ्राजिष्ठो लोहितार्णो वनस्पतिरिति घृतपृष्ठसुतास्तेषां वर्षगिरय: सप्त सप्तैव नद्यश्चाभिख्याता: शुक्लो वर्धमानो भोजन उपबर्हिणो नन्दो नन्दन: सर्वतोभद्र इति अभया अमृतौघा आर्यका तीर्थवती रूपवती पवित्रवती शुक्लेति ॥ २१ ॥

ఘృతపృష్ట మహారాజుని కుమారులు—ఆమ, మధురుహ, మేఘపృష్ట, సుధామా, భ్రాజిష్ఠ, లోహితార్ణ, వనస్పతి. వారి ద్వీపంలో ఏడు పర్వతాలు—శుక్ల, వర్ధమాన, భోజన, ఉపబర్హిణ, నంద, నందన, సర్వతోభద్ర; అలాగే ఏడు నదులు—అభయా, అమృతౌఘా, ఆర్యకా, తీర్థవతీ, రూపవతీ, పవిత్రవతీ, శుక్లా।

Verse 22

यासामम्भ: पवित्रममलमुपयुञ्जाना: पुरुषऋषभद्रविणदेवकसंज्ञा वर्षपुरुषा आपोमयं देवमपां पूर्णेनाञ्जलिना यजन्ते ॥ २२ ॥

ఆ పవిత్రమైన, నిర్మలమైన నదీజలాలను ఉపయోగించి క్రౌంచద్వీప నివాసులు—పురుష, ఋషభ, ద్రవిణ, దేవక—అనే నాలుగు వర్ణాలుగా విభజింపబడి, జలరూపుడైన దేవత వరుణుని పద్మపాదాల వద్ద పూర్ణ అంజలితో నీటిని సమర్పిస్తూ పరమేశ్వర భగవంతుని ఆరాధిస్తారు.

Verse 23

आप: पुरुषवीर्या: स्थ पुनन्तीर्भूर्भुव:सुव: । ता न: पुनीतामीवघ्नी: स्पृशतामात्मना भुव इति ॥ २३ ॥

హే నదీజలమా! నీవు పరమపురుషుని శక్తిని పొందినదానివి; అందువల్ల భూః‑భువః‑స్వః అనే మూడు లోకాలను శుద్ధి చేస్తావు. స్వభావతః పాపనాశినివి కాబట్టి మేము నిన్ను స్పృశిస్తున్నాము; దయచేసి మమ్మల్ని నిత్యం పవిత్రం చేయుము।

Verse 24

एवं पुरस्तात्क्षीरोदात्परित उपवेशित: शाकद्वीपो द्वात्रिंशल्लक्षयोजनायाम: समानेन च दधिमण्डोदेन परीतो यस्मिन् शाको नाम महीरुह: स्वक्षेत्रव्यपदेशको यस्य ह महासुरभिगन्धस्तं द्वीपमनुवासयति ॥ २४ ॥

క్షీరసాగరానికి వెలుపల శాకద్వీపము అనే మరో ద్వీపము ఉంది; దాని వెడల్పు ముప్పై రెండు లక్షల యోజనాలు. అది ద్వీపమంత విస్తారమైన మథిత దధిమండ సముద్రంతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. అక్కడ ‘శాక’ అనే మహావృక్షము ఉంది; దాని పేరుతోనే ద్వీపానికి పేరు, ఆ వృక్షపు మధుర సువాసన అంతటా వ్యాపిస్తుంది।

Verse 25

तस्यापि प्रैयव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथि: सोऽपि विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्रनामानि तेषु स्वात्मजान् पुरोजवमनोजवपवमानधूम्रानीकचित्ररेफबहुरूपविश्वधारसंज्ञान्निधाप्याधिपतीन् स्वयं भगवत्यनन्त आवेशितमतिस्तपोवनं प्रविवेश ॥ २५ ॥

ఆ ద్వీపానికి అధిపతి ప్రియవ్రతుని కుమారుడైన మేధాతిథి. అతడు ద్వీపాన్ని ఏడు భాగాలుగా విభజించి వాటికి తన కుమారుల పేర్లు పెట్టి, పురోజవ, మనోజవ, పవమాన, ధూమ్రానీక, చిత్రరేఫ, బహురూప, విశ్వధార అనే కుమారులను అక్కడి రాజులుగా నియమించాడు. అనంతరం భగవాన్ అనంతుని పాదపద్మాలపై మనస్సును స్థిరపరచుటకు మేధాతిథి తపోవనంలో ప్రవేశించాడు।

Verse 26

एतेषां वर्षमर्यादागिरयो नद्यश्च सप्त सप्तैव ईशान उरुश‍ृङ्गो बलभद्र: शतकेसर: सहस्रस्रोतो देवपालो महानस इति अनघाऽऽयुर्दा उभयस्पृष्टिरपराजिता पञ्चपदी सहस्रस्रुतिर्निजधृतिरिति ॥ २६ ॥

ఈ ప్రాంతాలకు కూడా సరిహద్దులుగా ఏడు పర్వతాలు ఉన్నాయి: ఈశాన, ఉరుశృంగ, బలభద్ర, శతకేసర, సహస్రస్రోత, దేవపాల, మహానస. అలాగే ఏడు నదులు: అనఘా, ఆయుర్దా, ఉభయస్పృష్టి, అపరాజితా, పంచపదీ, సహస్రశ్రుతి, నిజధృతి।

Verse 27

तद्वर्षपुरुषा ऋतव्रतसत्यव्रतदानव्रतानुव्रतनामानो भगवन्तं वाय्वात्मकं प्राणायामविधूतरजस्तमस: परमसमाधिना यजन्ते ॥ २७ ॥

ఆ ద్వీపాల నివాసులు కూడా నాలుగు వర్ణాలుగా విభజించబడ్డారు—ఋతవ్రత, సత్యవ్రత, దానవ్రత, అనువ్రత—ఇవి వరుసగా బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్రులకు సమానమైనవి. వారు ప్రాణాయామంతో రజస్‑తమస్‌ను తొలగించి పరమ సమాధిలో వాయుస్వరూపుడైన భగవంతుని ఆరాధిస్తారు।

Verse 28

अन्त:प्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्यात्मकेतुभि: । अन्तर्यामीश्वर: साक्षात्पातु नो यद्वशे स्फुटम् ॥ २८ ॥

హే పరమపురుషా! నీవు దేహాంతరంలో అంతర్యామిగా నివసించి ప్రాణాది వాయువుల క్రియలను నియంత్రించి సమస్త జీవులను ధరిస్తావు. హే ప్రభూ, సమస్త జగత్తు నీ వశంలో ఉన్నది—మమ్మల్ని అన్ని అపాయాల నుండి రక్షించుము.

Verse 29

एवमेव दधिमण्डोदात्परत: पुष्करद्वीपस्ततो द्विगुणायाम: समन्तत उपकल्पित: समानेन स्वादूदकेन समुद्रेण बहिरावृतो यस्मिन् बृहत्पुष्करं ज्वलनशिखामलकनकपत्रायुतायुतं भगवत: कमलासनस्याध्यासनं परिकल्पितम् ॥ २९ ॥

దధి-సముద్రానికి బయట పుష్కరద్వీపము ఉంది; అది ఆ సముద్రం కంటే రెండింతల విస్తీర్ణముగా ఏర్పడింది. అది ద్వీపమంత విస్తారమున్న అత్యంత రుచికరమైన జలసముద్రంతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. ఆ పుష్కరద్వీపంలో అగ్నిశిఖలవలె ప్రకాశించే, నిర్మల స్వర్ణపత్రాలతో కూడిన పది కోట్ల రేకుల మహాకమలం ఉంది; అది కమలాసనుడైన భగవాన్ బ్రహ్మదేవుని ఆసనముగా భావించబడుతుంది.

Verse 30

तद्‌द्वीपमध्ये मानसोत्तरनामैक एवार्वाचीनपराचीनवर्षयोर्मर्यादाचलोऽयुतयोजनोच्छ्रायायामो यत्र तु चतसृषु दिक्षु चत्वारि पुराणि लोकपालानामिन्द्रादीनां यदुपरिष्टात्सूर्यरथस्य मेरुं परिभ्रमत: संवत्सरात्मकं चक्रं देवानामहोरात्राभ्यां परिभ्रमति ॥ ३० ॥

ఆ ద్వీపమధ్యంలో మానసోత్తరమనే మహాపర్వతము ఉంది; అది ద్వీపపు అంతర్భాగం మరియు బాహ్యభాగం మధ్య సరిహద్దు. దాని ఎత్తు, వెడల్పు పది వేల యోజనాలు. ఆ పర్వతంపై నాలుగు దిక్కులలో ఇంద్రాది లోకపాలకుల నాలుగు పురాలు ఉన్నాయి. ఆ పర్వతశిఖరంపై సూర్యదేవుని రథము మేరువును చుట్టి ‘సంవత్సర’మనే కక్ష్యలో సంచరిస్తుంది; ఒక వైపు దేవతలకు పగలు, మరొక వైపు వారికి రాత్రి అవుతుంది.

Verse 31

तद्‌द्वीपस्याप्यधिपति: प्रैयव्रतो वीतिहोत्रो नामैतस्यात्मजौ रमणकधातकिनामानौ वर्षपती नियुज्य स स्वयं पूर्वजवद्भ‍गवत्कर्मशील एवास्ते ॥ ३१ ॥

ఆ ద్వీపానికి అధిపతి ప్రియవ్రతుని కుమారుడైన వీతిహోత్రుడు. అతనికి రమణకుడు, ధాతకి అనే ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారు. ద్వీపపు రెండు భాగాలను వారికి వర্ষపతులుగా అప్పగించి, తాను తన అన్న మెధాతిథి వలె భగవంతుని సేవాకర్మలలోనే నిమగ్నుడై ఉన్నాడు.

Verse 32

तद्वर्षपुरुषा भगवन्तं ब्रह्मरूपिणं सकर्मकेण कर्मणाऽऽराधयन्तीदं चोदाहरन्ति ॥ ३२ ॥

ఆ ప్రాంత నివాసులు భౌతిక కోరికల నెరవేర్పుకోసం భగవంతుని బ్రహ్మరూపంగా, కర్మతో కూడిన కర్మచర్యల ద్వారా ఆరాధించి, ఈ విధంగా స్తుతిని ఉచ్చరిస్తారు.

Verse 33

यत्तत्कर्ममयं लिङ्गं ब्रह्मलिङ्गं जनोऽर्चयेत् । एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नम इति ॥ ३३ ॥

యజ్ఞాది కర్మముల రూపమైన బ్రహ్మలింగముగా జనులు ఆరాధించు బ్రహ్మదేవుడు ఏకాంత, అద్వయ, శాంత పరమేశ్వరునకు అచంచల భక్తుడు; ఆ భగవంతుడైన బ్రహ్మకు నమస్కారం.

Verse 34

ऋषिरुवाच तत: परस्ताल्लोकालोकनामाचलो लोकालोकयोरन्तराले परित उपक्षिप्त: ॥ ३४ ॥

ఋషి పలికెను—ఆ తరువాత లోకములు మరియు అలోకముల మధ్యస్థానంలో చుట్టూరా వ్యాపించి ‘లోకాలొక’ అనే పర్వతము స్థితిచెందింది.

Verse 35

यावन्मानसोत्तरमेर्वोरन्तरं तावती भूमि: काञ्चन्यन्याऽऽदर्शतलोपमा यस्यां प्रहित: पदार्थो न कथञ्चित्पुन: प्रत्युपलभ्यते तस्मात्सर्वसत्त्वपरिहृतासीत् ॥ ३५ ॥

మధురజల సముద్రము అవతల, సుమేరు మధ్యభాగము నుండి మానసోత్తర సరిహద్దు వరకు ఎంత విస్తారమో అంత భూమి ఉంది; దాని తరువాత లోకాలొక పర్వతం వరకు బంగారు భూమి, అద్దంలా ప్రతిబింబించే తళుకుతో, అక్కడ పడిన వస్తువు మళ్లీ కనబడదు; అందుచేత సమస్త జీవులు దానిని విడిచిపోయారు.

Verse 36

लोकालोक इति समाख्या यदनेनाचलेन लोकालोकस्यान्तर्वर्तिनावस्थाप्यते ॥ ३६ ॥

ఈ పర్వతము ‘లోకాలొక’ అని ప్రసిద్ధి, ఎందుకంటే ఈ అచలమే లోకము-అలోకము మధ్య సరిహద్దును స్థాపిస్తుంది.

Verse 37

स लोकत्रयान्ते परित ईश्वरेण विहितो यस्मात्सूर्यादीनां ध्रुवापवर्गाणां ज्योतिर्गणानां गभस्तयोऽर्वाचीनांस्त्रींल्लोकानावितन्वाना न कदाचित्पराचीना भवितुमुत्सहन्ते तावदुन्नहनायाम: ॥ ३७ ॥

శ్రీకృష్ణుని పరమ సంకల్పముచే ‘లోకాలొక’ పర్వతము భూః, భువః, స్వః అనే త్రిలోకాల బాహ్య సరిహద్దుగా స్థాపించబడింది, సూర్యాది జ్యోతిర్గణాల కిరణాలు ఆ హద్దులోనే వ్యాపించునట్లు. సూర్యుని నుండి ధ్రువలోకము వరకు ఉన్న ప్రకాశమాన గ్రహనక్షత్రాలు త్రిలోకములలో వెలుగు పంచుతాయి గాని, ఈ పర్వత సరిహద్దును దాటి వెళ్లలేవు; ఎందుకంటే ఇది ధ్రువలోకమునకన్నా ఎత్తుగా నిలిచి కిరణాలను అడ్డుకుంటుంది.

Verse 38

एतावाँल्लोकविन्यासो मानलक्षणसंस्थाभिर्विचिन्तित: कविभि: स तु पञ्चाशत्कोटिगणितस्य भूगोलस्य तुरीयभागोऽयं लोकालोकाचल: ॥ ३८ ॥

దోషం, భ్రమ, మోసం వంటి ప్రవృత్తులేని పండిత మహర్షులు లోకవ్యవస్థను, వాటి లక్షణాలు, ప్రమాణాలు, స్థానాలను విచారించి వివరించారు. సుమేరు నుండి లోకాలొక పర్వతం వరకు దూరం విశ్వ వ్యాసంలో నాల్గవ భాగం—అంటే 12 కోట్లు 50 లక్షల యోజనాలు—అని వారు స్థిరపరిచారు.

Verse 39

तदुपरिष्टाच्चतसृष्वाशास्वात्मयोनिनाखिलजगद्गुरुणाधिनिवेशिता ये द्विरदपतय ऋषभ: पुष्करचूडो वामनोऽपराजित इति सकललोकस्थितिहेतव: ॥ ३९ ॥

లోకాలొక పర్వత శిఖరంపై, సమస్త జగత్తుకు గురువైన బ్రహ్మదేవుడు నాలుగు దిక్కులలో నాలుగు గజపతులను స్థాపించాడు. ఆ శ్రేష్ఠ గజాల పేర్లు ఋషభ, పుష్కరచూడ, వామన, అపరాజిత. వీరే విశ్వంలోని లోకవ్యవస్థ నిలిచేలా ధారకులు.

Verse 40

तेषां स्वविभूतीनां लोकपालानां च विविधवीर्योपबृंहणाय भगवान् परममहापुरुषो महाविभूतिपतिरन्तर्याम्यात्मनो विशुद्धसत्त्वं धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याद्यष्टमहासिद्ध्युपलक्षणं विष्वक्सेनादिभि: स्वपार्षदप्रवरै: परिवारितो निजवरायुधोपशोभितैर्निजभुजदण्डै: सन्धारय-माणस्तस्मिन् गिरिवरे समन्तात्सकललोकस्वस्तय आस्ते ॥ ४० ॥

ఆ గజపతులు మరియు లోకపాలుల వివిధ శక్తులు వృద్ధి చెందుటకును, సమస్త లోకాల మంగళార్థమునకును, పరమ మహాపురుషుడైన భగవాన్—సర్వ దివ్య ఐశ్వర్యాల అధిపతి, అంతర్యామి—లోకాలొక పర్వత శిఖరంపై విశుద్ధ సత్త్వమయ దివ్య దేహంతో విరాజిల్లుతాడు. విష్వక్సేనాది శ్రేష్ఠ పార్షదులతో పరివృతుడై, నాలుగు చేతుల్లో దివ్యాయుధాలతో అలంకృతుడై, ధర్మం, జ్ఞానం, వైరాగ్యం, ఐశ్వర్యం మరియు అణిమా-లఘిమా-మహిమా వంటి సిద్ధులను ప్రదర్శిస్తూ లోకహితం కాపాడుతాడు.

Verse 41

आकल्पमेवं वेषं गत एष भगवानात्मयोगमायया विरचितविविधलोकयात्रागोपीयायेत्यर्थ: ॥ ४१ ॥

భగవాన్ తన ఆత్మయోగమాయ శక్తిచేత ఈ విధమైన వేషం, రూపాన్ని కల్పాంతం వరకు ధరించును; వివిధ లోకాల నిర్వహణ-లీల గోప్యంగా ఉండుటకును, లోకస్థితి నిలిచుటకును ఇదే భావం.

Verse 42

योऽन्तर्विस्तार एतेन ह्यलोकपरिमाणं च व्याख्यातं यद्ब‍‌हिर्लोकालोकाचलात् । तत: परस्ताद्योगेश्वरगतिं विशुद्धामुदाहरन्ति ॥ ४२ ॥

ప్రియ రాజా, లోకాలొక పర్వతం వెలుపల ‘అలోక-వర్ష’ అనే భూభాగం ఉంది; దాని విస్తీర్ణం పర్వతం లోపలి ప్రాంతంతో సమానం—అంటే 12 కోట్లు 50 లక్షల యోజనాలు. అలోక-వర్షకు ఆపై యోగేశ్వరుల విశుద్ధ గతి ఉంది; అది ప్రకృతి గుణాల అధికారానికి అతీతమైనందున సంపూర్ణంగా పవిత్రం.

Verse 43

अण्डमध्यगत: सूर्यो द्यावाभूम्योर्यदन्तरम् । सूर्याण्डगोलयोर्मध्ये कोट्य: स्यु: पञ्चविंशति: ॥ ४३ ॥

సూర్యుడు బ్రహ్మాండ మధ్యభాగంలో, భూర్లోకము మరియు భువర్ల్లోకము మధ్యనున్న అంతరిక్షంలో స్థితుడై ఉన్నాడు. సూర్యుని నుండి బ్రహ్మాండ పరిధి వరకు దూరం ఇరవై ఐదు కోటి యోజనాలు.

Verse 44

मृतेऽण्ड एष एतस्मिन् यदभूत्ततो मार्तण्ड इति व्यपदेश: । हिरण्यगर्भ इति यद्धिरण्याण्डसमुद्भ‍व: ॥ ४४ ॥

సూర్యదేవుడు వైరాజుడని కూడా పిలువబడతాడు; ఎందుకంటే సమస్త జీవులకు సమష్టి భౌతిక దేహరూపుడు. సృష్టికాలంలో ఈ జడ బ్రహ్మాండ అండంలో ప్రవేశించినందున మార్తండుడని, హిరణ్యగర్భుడు (బ్రహ్మ) నుండి దేహం పొందినందున హిరణ్యగర్భుడని కూడా అంటారు.

Verse 45

सूर्येण हि विभज्यन्ते दिश: खं द्यौर्मही भिदा । स्वर्गापवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वश: ॥ ४५ ॥

ఓ రాజా, సూర్యదేవుడు మరియు సూర్యలోకం సమస్త దిశలను విభజిస్తాయి. సూర్యుని సన్నిధి వల్లనే ఆకాశం, ఉన్నత లోకాలు, ఈ భూమి మరియు అధోలోకాల భేదం మనకు తెలుస్తుంది. అలాగే ఎక్కడ భోగస్థానాలు, ఎక్కడ మోక్షమార్గం, ఎక్కడ నరకం, ఎక్కడ పాతాళం అన్నదీ సూర్యునివల్లనే తెలిసేది.

Verse 46

देवतिर्यङ्‍मनुष्याणां सरीसृपसवीरुधाम् । सर्वजीवनिकायानां सूर्य आत्मा द‍ृगीश्वर: ॥ ४६ ॥

దేవతలు, మనుషులు, జంతువులు, పక్షులు, కీటకాలు, సరీసృపాలు, లతలు మరియు వృక్షాలు—సమస్త జీవసమూహం సూర్యలోకము నుండి లభించే తాపం మరియు ప్రకాశంపై ఆధారపడుతుంది. అంతేకాదు, సూర్యుని సన్నిధి వల్లనే అందరికీ దర్శనం కలుగుతుంది; అందువల్ల ఆయన దృగీశ్వరుడు, దృష్టికి అధిష్ఠాత దేవుడు అని పిలువబడతాడు.