Adhyaya 17
Viṣṇupadī Gaṅgā: Descent, Cosmic Pathways, and Śiva’s Praise of Saṅkarṣaṇa
పంచమ స్కంధంలోని భూ-మండల వర్ణనలో ఈ అధ్యాయం స్థల వివరణ నుంచి గంగాదేవి పవిత్ర గమనానికి మలుపు తిప్పుతుంది. వామనదేవుడు త్రివిక్రమరూపంలో పాదాన్ని విస్తరించగా బ్రహ్మాండావరణం చీలి కారణజలాలు ప్రవేశించి గంగగా మారాయి; భగవద్భాదరేణువల్ల ఆమె గులాబీ వర్ణంతో ‘విష్ణుపది’గా నిత్యపావనకారిణి. గంగా ధ్రువలోకంలో ధ్రువ మహారాజు ఆనందావేశంతో శిరస్సుపై స్వీకరిస్తాడు; తరువాత సప్తర్షుల వద్దకు చేరి తపస్సు పరిపాకమని, ఆధ్యాత్మిక ధనమని వారు భావిస్తారు. ఆపై చంద్రలోకాన్ని దాటి మేరుశిఖరంలోని బ్రహ్మలోకానికి చేరి నాలుగు ప్రధాన ధారలుగా విడుతుంది—సీత, అలకనందా, చక్షు, భద్రా—అవి వర్షాలు, సముద్రాలను సేద్యం చేస్తాయి. తరువాత కథ ఇలావృత-వర్షానికి మారుతుంది; అక్కడ దుర్గారక్షణలో శివుడు ఒక్కడే నివసించి, సంకర్షణుని స్తోత్రం చేసి ప్రభువు సృష్టి, మాయలకు అతీతుడని స్థాపిస్తాడు. దీని ద్వారా తదుపరి వర్షాలు, వారి పాలకులు, అక్కడ ఆరాధ్యమైన భగవద్విస్తారాల వివరాలకు పీఠిక ఏర్పడుతుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत्र भगवत: साक्षाद्यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्विक्रमतो वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नोर्ध्वाण्डकटाहविवरेणान्त:प्रविष्टा या बाह्यजलधारा तच्चरणपङ्कजावनेजनारुणकिञ्जल्कोपरञ्जिताखिलजगदघमलापहोपस्पर्शनामला साक्षाद्भगवत्पदीत्यनुपलक्षितवचोऽभिधीयमानातिमहता कालेन युगसहस्रोपलक्षणेन दिवो मूर्धन्यवततार यत्तद्विष्णुपदमाहु: ॥ १ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—ఓ రాజా! బలి మహారాజు యజ్ఞమండపంలో యజ్ఞస్వరూపుడైన భగవాన్ విష్ణువు వామనదేవునిగా ప్రత్యక్షమయ్యాడు. ఆయన వామ పాదాన్ని విస్తరించగా, పెద్దవేలు నఖం బ్రహ్మాండ ఆవరణాన్ని చీల్చి రంధ్రం చేసింది; ఆ రంధ్రం ద్వారా కారణసముద్రపు పవిత్ర జలధార ఈ విశ్వంలో ప్రవేశించి గంగగా ప్రవహించింది. భగవంతుని పదపద్మాలను కడిగినందున, వాటిపై ఉన్న ఎర్రని రేణువుల స్పర్శతో గంగాజలం సుందరమైన గులాబీ వర్ణాన్ని పొందింది. ఆ దివ్య జలాన్ని తాకిన మాత్రాన జీవులు పాపమలినత నుండి శుద్ధి పొందుతారు, అయినా గంగాజలం నిత్యనిర్మలమే; అందుకే ఆమె ‘విష్ణుపదీ’ అని ప్రసిద్ధి. అనంతరం సహస్ర యుగాల కాలానంతరం గంగా ధ్రువలోకానికి అవతరించింది; అందువల్ల పండితులు ధ్రువలోకాన్ని ‘విష్ణుపదం’ అని ప్రకటిస్తారు।
Verse 2
यत्र ह वाव वीरव्रत औत्तानपादि: परमभागवतोऽस्मत्कुलदेवताचरणारविन्दोदकमिति यामनुसवनमुत्कृष्यमाणभगवद्भक्तियोगेन दृढं क्लिद्यमानान्तर्हृदय औत्कण्ठ्यविवशामीलितलोचनयुगलकुड्मलविगलितामलबाष्पकलयाभिव्यज्यमानरोमपुलककुलकोऽधुनापि परमादरेण शिरसा बिभर्ति ॥ २ ॥
అక్కడ వీరవ్రతుడైన ఉత్తానపాదుని కుమారుడు ధ్రువ మహారాజు పరమ భాగవతుడిగా ప్రసిద్ధుడు. విష్ణు భగవానుని పదపద్మాలను కడిగిన గంగాజలమే కులదేవత చరణోదకమని తెలిసి, తన ధ్రువలోకంలో నేటికీ ఆ జలాన్ని పరమ భక్తితో శిరస్సుపై ధరిస్తాడు. హృదయగర్భంలో కృష్ణభక్తి యోగం దృఢమై, అతడు ఉత్కంఠతో విహ్వలుడై, అర్ధోన్మీలిత నేత్రాల నుంచి పవిత్ర అశ్రుధారలు జారగా, సర్వాంగంలో రోమాంచం ఉప్పొంగుతుంది.
Verse 3
तत: सप्त ऋषयस्तत्प्रभावाभिज्ञा यां ननु तपसआत्यन्तिकी सिद्धिरेतावती भगवति सर्वात्मनि वासुदेवेऽनुपरतभक्तियोगलाभेनैवोपेक्षितान्यार्थात्मगतयो मुक्तिमिवागतां मुमुक्षव इव सबहुमानमद्यापि जटाजूटैरुद्वहन्ति ॥ ३ ॥
ఆ తరువాత ఆ ప్రభావాన్ని బాగా తెలిసిన సప్తర్షులు నేటికీ గంగాజలాన్ని తమ జటాజూటాలలో గౌరవంతో ధరిస్తున్నారు. వారు నిర్ణయించారు—సర్వాత్ముడైన వాసుదేవ భగవానునిలో నిరంతర భక్తియోగం లభించడమే తపస్సుల పరమసిద్ధి, పరమధనం. ఈ అఖండ భక్తి లభించినందున ధర్మం, అర్థం, కామం వంటి ఇతర మార్గాలను, అంతేకాదు బ్రహ్మలయంలో లీనమయ్యే ముక్తినీ, తృణప్రాయంగా భావించి ఉపేక్షిస్తారు; జ్ఞానులు ముక్తిని పరమంగా భావించినట్లే, ఈ మహాత్ములు భక్తినే జీవనసిద్ధిగా అంగీకరిస్తారు.
Verse 4
ततोऽनेकसहस्रकोटिविमानानीकसङ्कुलदेवयानेनावतरन्तीन्दुमण्डलमावार्य ब्रह्मसदने निपतति ॥ ४ ॥
ఆ తరువాత ధ్రువలోక సమీపంలోని ఏడు లోకాలను పవిత్రం చేసిన గంగాజలం, దేవయానమనే ఆకాశమార్గంలో అనేక సహస్రకోటి దివ్య విమానాల సమూహంతో నిండిన మార్గం గుండా అవతరిస్తుంది. అది చంద్రలోకాన్ని ముంచెత్తి, చివరకు మేరుపర్వత శిఖరంపై ఉన్న బ్రహ్మసదనంలో పడుతుంది.
Verse 5
तत्र चतुर्धा भिद्यमाना चतुर्भिर्नामभिश्चतुर्दिशमभिस्पन्दन्ती नदनदीपतिमेवाभिनिविशति सीतालकनन्दा चक्षुर्भद्रेति ॥ ५ ॥
అక్కడ మేరుశిఖరంపై గంగ నాలుగు శాఖలుగా విడిపోయి, నాలుగు పేర్లతో నాలుగు దిశలకూ ఉప్పొంగుతూ ప్రవహించి, చివరకు నదనదీపతియైన సముద్రంలోనే ప్రవేశిస్తుంది. ఆ నాలుగు ధారలు—సీత, అలకనందా, చక్షు, భద్రా అని పిలవబడతాయి.
Verse 6
सीता तु ब्रह्मसदनात्केसराचलादिगिरिशिखरेभ्योऽधोऽध: प्रस्रवन्ती गन्धमादनमूर्धसु पतित्वान्तरेण भद्राश्ववर्षं प्राच्यां दिशि क्षारसमुद्रमभिप्रविशति ॥ ६ ॥
సీత అనే గంగాశాఖ బ్రహ్మసదనంనుంచి బయలుదేరి, కేసరాచలాది పర్వతశిఖరాల నుంచి క్రిందకు క్రిందకు ప్రవహిస్తూ, మేరువును చుట్టిన కేసరసమాన శిఖరాల నుంచి జారిపడి గంధమాదన పర్వత శిఖరంపై పడుతుంది. అక్కడి నుంచి మధ్యలో భద్రాశ్వవర్షాన్ని సేదతీరుస్తూ తూర్పు దిశలో క్షారసముద్రంలో ప్రవేశిస్తుంది.
Verse 7
एवं माल्यवच्छिखरान्निष्पतन्ती ततोऽनुपरतवेगा केतुमालमभि चक्षु: प्रतीच्यां दिशि सरित्पतिं प्रविशति ॥ ७ ॥
ఈ విధంగా గంగానది యొక్క ‘చక్షు’ అనే శాఖ మాల్యవాన్ పర్వతశిఖరమునుండి పడి కేతుమాల-వర్షములో నిరంతర వేగముతో ప్రవహించి పశ్చిమ దిశలో లవణసముద్రములో ప్రవేశిస్తుంది।
Verse 8
भद्रा चोत्तरतो मेरुशिरसो निपतिता गिरिशिखराद्गिरिशिखरमतिहाय शृङ्गवत: शृङ्गादवस्यन्दमाना उत्तरांस्तु कुरूनभित उदीच्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति ॥ ८ ॥
గంగానది యొక్క ‘భద్రా’ అనే శాఖ మేరు పర్వతం ఉత్తర భాగమునుండి ప్రవహించి, క్రమంగా కుముద, నీల, శ్వేత, శృంగవాన్ పర్వత శిఖరాలపై పడుతూ, ఉత్తర కురు దేశమును దాటి ఉత్తర దిశలో లవణసముద్రములో ప్రవేశిస్తుంది।
Verse 9
तथैवालकनन्दा दक्षिणेन ब्रह्मसदनाद्बहूनि गिरिकूटान्यतिक्रम्य हेमकूटाद्धैमकूटान्यतिरभसतररंहसा लुठयन्ती भारतमभिवर्षं दक्षिणस्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति यस्यां स्नानार्थं चागच्छत: पुंस: पदे पदेऽश्वमेधराजसूयादीनां फलं न दुर्लभमिति ॥ ९ ॥
అదేవిధంగా గంగానది యొక్క ‘అలకనందా’ అనే శాఖ బ్రహ్మసదనము దక్షిణ భాగమునుండి ప్రవహించి, అనేక పర్వతశిఖరాలను దాటి, తీవ్రమైన వేగంతో హేమకూట మరియు హిమకూట పర్వతశిఖరాలపై పడుతుంది. తరువాత భారత-వర్షమును ముంచెత్తుతూ దక్షిణ దిశలో లవణసముద్రములో ప్రవేశిస్తుంది. ఈ నదిలో స్నానార్థం వచ్చే వారు ధన్యులు; వారికి ప్రతి అడుగులో అశ్వమేధ, రాజసూయ యజ్ఞఫలము సులభముగా లభిస్తుంది।
Verse 10
अन्ये च नदा नद्यश्च वर्षे वर्षे सन्ति बहुशो मेर्वादिगिरिदुहितर: शतश: ॥ १० ॥
ఇంకా అనేక పెద్దచిన్న నదులు ప్రతి వర్షములో ఉన్నాయి; అవి మేరు మొదలైన పర్వతాల కుమార్తెలవలె వందల శాఖలుగా ప్రవహిస్తాయి।
Verse 11
तत्रापि भारतमेव वर्षं कर्मक्षेत्रमन्यान्यष्ट वर्षाणि स्वर्गिणां पुण्यशेषोपभोगस्थानानि भौमानि स्वर्गपदानि व्यपदिशन्ति ॥ ११ ॥
తొమ్మిది వర్షాలలో భారత-వర్షమే కర్మక్షేత్రముగా భావించబడుతుంది. పండితులు, సాధువులు మిగిలిన ఎనిమిది వర్షాలను స్వర్గలోకముల నుండి తిరిగి వచ్చిన అత్యంత పుణ్యవంతులు తమ మిగిలిన పుణ్యఫలాన్ని అనుభవించే స్థలాలుగా—భూమిపై స్వర్గసమాన పదాలుగా—వర్ణిస్తారు।
Verse 12
एषु पुरुषाणामयुतपुरुषायुर्वर्षाणां देवकल्पानां नागायुतप्राणानां वज्रसंहननबलवयोमोदप्रमुदितमहासौरतमिथुनव्यवायापवर्गवर्षधृतैकगर्भ कलत्राणां तत्र तु त्रेतायुगसम: कालो वर्तते ॥ १२ ॥
ఈ ఎనిమిది వర్షాలలో మనుష్యుల ఆయుష్షు భూగణన ప్రకారం పది వేల సంవత్సరాలు. నివాసులు దైవసమానులు, పది వేల ఏనుగుల బలంతో, వజ్రంలా దృఢమైన దేహాలతో ఉంటారు. వారి యౌవనం మధురం; స్త్రీపురుషులు దీర్ఘకాలం మహారతి-సుఖాన్ని అనుభవిస్తారు. భోగ సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత, జీవితం లో ఒక సంవత్సరం మిగిలినప్పుడు భార్య గర్భం ధరిస్తుంది. అక్కడి సుఖ ప్రమాణం త్రేతాయుగ సమానము।
Verse 13
यत्र ह देवपतय: स्वै: स्वैर्गणनायकैर्विहितमहार्हणा: सर्वर्तुकुसुमस्तबकफलकिसलयश्रियाऽऽनम्यमानविटपलता विटपिभिरुपशुम्भमानरुचिरकाननाश्रमायतनवर्षगिरिद्रोणीषु तथा चामलजलाशयेषु विकचविविधनववनरुहामोदमुदितराजहंसजलकुक्कुटकारण्डवसारसचक्रवाकादिभिर्मधुकरनिकराकृतिभिरुपकूजितेषु जलक्रीडादिभिर्विचित्रविनोदै: सुललितसुरसुन्दरीणां कामकलिलविलासहासलीलावलोकाकृष्टमनोदृष्टय: स्वैरं विहरन्ति ॥ १३ ॥
ఆ భూభాగాలన్నింటిలో దేవపతులు తమ తమ గణనాయకులతో కలిసి మహాసత్కారాలతో పూజింపబడుతూ ఉంటారు. ఋతువుకు తగిన పుష్పగుచ్ఛాలు, ఫలాలు, కిసలయాల శోభతో వంగిన లతావృక్షాలు, వృక్షసమూహాలు అందమైన వనాశ్రమాలను అలంకరిస్తాయి. సరిహద్దు పర్వతాల లోయల్లో నిర్మల జలాశయాలు ఉన్నాయి; వాటిలో కొత్తగా వికసించిన వివిధ కమలాల సువాసనతో రాజహంసలు, బాతులు, జలకుక్కుటాలు, కారండవాలు, సారసాలు, చక్రవాకాలు ఉల్లసిస్తాయి; తేనెటీగల మధుర గుంజనం వినిపిస్తుంది. అటువంటి సరస్సుల తీరాల్లో వారు జలక్రీడలు మొదలైన విచిత్ర వినోదాలతో స్వేచ్ఛగా విహరిస్తారు. దేవాంగనల క్రీడా-హాస-విలాసభరితమైన కామదృష్టి వారిని ఆకర్షిస్తుంది; సేవకులు చందనలేపనం, పుష్పమాలలు నిత్యం సమర్పిస్తారు—ఇలా ఎనిమిది దివ్యవర్షాల నివాసులు పరస్పర ఆకర్షణలో ఆనందిస్తారు।
Verse 14
नवस्वपि वर्षेषु भगवान्नारायणो महापुरुष: पुरुषाणां तदनुग्रहायात्मतत्त्वव्यूहेनात्मनाद्यापि सन्निधीयते ॥ १४ ॥
ఈ తొమ్మిది వర్షాలన్నింటిలో భక్తులపై కరుణ చూపుటకు మహాపురుషుడైన భగవాన్ నారాయణుడు వాసుదేవ, సంకర్షణ, ప్రద్యుమ్న, అనిరుద్ధ అనే చతుర్వ్యూహరూపంగా తనను విస్తరించి, ఇప్పటికీ భక్తుల సమీపంలో సన్నిధానమై వారి సేవను స్వీకరిస్తున్నాడు।
Verse 15
इलावृते तु भगवान् भव एक एव पुमान्न ह्यन्यस्तत्रापरो निर्विशति भवान्या: शापनिमित्तज्ञो यत्प्रवेक्ष्यत: स्त्रीभावस्तत्पश्चाद्वक्ष्यामि ॥ १५ ॥
శుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—ఇలావృత వర్షంలో ఏకైక పురుషుడు భగవాన్ భవుడు (శివుడు) మాత్రమే; అక్కడ మరే పురుషుడూ ప్రవేశించలేడు. భవానీ (దుర్గ) తన శాపానికి కారణాన్ని తెలుసు; ఎవడు అక్కడ ప్రవేశిస్తాడో అతడు వెంటనే స్త్రీభావాన్ని పొందుతాడు. దీనిని నేను తరువాత వివరిస్తాను।
Verse 16
भवानीनाथै: स्त्रीगणार्बुदसहस्रैरवरुध्यमानो भगवतश्चतुर्मूर्तेर्महापुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूर्तिं प्रकृतिमात्मन: सङ्कर्षणसंज्ञामात्मसमाधिरूपेण सन्निधाप्यैतदभिगृणन् भव उप-धावति ॥ १६ ॥
ఇలావృత వర్షంలో భగవాన్ శివుడు భవానీ యొక్క పది బిలియన్ల దాసీమణులచే ఎల్లప్పుడూ చుట్టుముట్టబడి, వారి సేవను స్వీకరిస్తూ ఉంటాడు. పరమేశ్వరుని చతుర్మూర్తి—వాసుదేవ, ప్రద్యుమ్న, అనిరుద్ధ, సంకర్షణ—లో నాల్గవ విస్తారం సంకర్షణ. ఆయన పరమాతీతుడే అయినా, భౌతిక జగత్తులో సంహారకార్యం తమోగుణంతో సంబంధముండుటవలన ‘తామసీ’ మూర్తిగా పిలువబడతాడు. శివుడు సంకర్షణనే తన అస్తిత్వానికి మూలకారణమని తెలిసి, సమాధిలో ఆయన సన్నిధానాన్ని స్థాపించి, క్రింది మంత్రాన్ని జపిస్తూ ఆయన శరణు కోరుతాడు।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच ॐ नमो भगवते महापुरुषाय सर्वगुणसङ्ख्यानायानन्तायाव्यक्ताय नम इति ॥ १७ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను—ॐ, మహాపురుష భగవంతునికి నమస్కారం; మీరు సమస్త దివ్య గుణాల ఆశ్రయం, అనంతుడు, భక్తిహీనులకు అవ్యక్తుడు—మీకు నమః।
Verse 18
भजे भजन्यारणपादपङ्कजंभगस्य कृत्स्नस्य परं परायणम् । भक्तेष्वलं भावितभूतभावनंभवापहं त्वा भवभावमीश्वरम् ॥ १८ ॥
హే ప్రభూ! నేను మీ పూజ్య పాదపద్మాలను భజిస్తున్నాను; మీరు సమస్త ఐశ్వర్యాల పరమ ఆశ్రయం. భక్తులపై కరుణతో మీరు వివిధ రూపాలలో ప్రత్యక్షమై వారిని తృప్తిపరుస్తారు; మీరు సంసార బంధనాన్ని తొలగిస్తారు, భక్తిహీనులను మీ సంకల్పంతో సంసారంలోనే బంధిస్తారు. నన్ను మీ నిత్య దాసుడిగా స్వీకరించండి।
Verse 19
न यस्य मायागुणचित्तवृत्तिभि-र्निरीक्षतो ह्यण्वपि दृष्टिरज्यते । ईशे यथा नोऽजितमन्युरंहसांकस्तं न मन्येत जिगीषुरात्मन: ॥ १९ ॥
మేము కోప బలాన్ని నియంత్రించలేము; అందువల్ల విషయాలను చూచినప్పుడు రాగద్వేషాలు తప్పవు. కానీ పరమేశ్వరుడు అలా కాదు—సృష్టి, స్థితి, లయార్థం జగత్తుపై దృష్టి వేసినా ఆయనకు అణుమాత్రం ప్రభావం లేదు. కాబట్టి ఇంద్రియజయాన్ని కోరువాడు ప్రభువు పాదపద్మాల శరణు పొందాలి; అప్పుడు అతడు విజయం పొందును।
Verse 20
असद्दृशो य: प्रतिभाति मायया क्षीबेव मध्वासवताम्रलोचन: । न नागवध्वोऽर्हण ईशिरे ह्रियायत्पादयो: स्पर्शनधर्षितेन्द्रिया: ॥ २० ॥
అశుద్ధ దృష్టిగలవారికి మాయవశంగా ప్రభువు నేత్రాలు మద్యం తాగినవాడివలె ఎర్రగా కనిపిస్తాయి; భ్రమించి వారు ప్రభువుపై కోపపడతారు, వారి కోపముచేత ప్రభువూ కోపంగా, భయంకరంగా కనిపిస్తాడు—ఇది మాయ మాత్రమే. సర్పదానవుని భార్యలు ప్రభువు పాదస్పర్శతో లజ్జపడి పూజలో ముందుకు సాగలేకపోయారు; అయినా ప్రభువు వారి స్పర్శతో కలత చెందలేదు, ఎందుకంటే ఆయన సమదృష్టి. అటువంటి భగవంతుని ఎవరు భజించరు?
Verse 21
यमाहुरस्य स्थितिजन्मसंयमंत्रिभिर्विहीनं यमनन्तमृषय: । न वेद सिद्धार्थमिव क्वचित्स्थितंभूमण्डलं मूर्धसहस्रधामसु॒ ॥ २१ ॥
శివుడు కొనసాగించాడు—మహర్షులు ప్రభువును సృష్టి, స్థితి, లయాలకు మూలమని అంటారు, అయినా ఆయనకు ఆ క్రియలతో నిజంగా సంబంధం లేదు; అందుకే ఆయన ‘అనంతుడు’. శేష అవతారంలో ఆయన సహస్ర ఫణాలపై సమస్త బ్రహ్మాండాలను ధరిస్తాడు, అయినా ప్రతి బ్రహ్మాండం ఆయనకు ఆవగింజంత కూడా భారంగా అనిపించదు. కాబట్టి సిద్ధిని కోరువాడు ఎవరు ఆయనను భజించరు?
Verse 22
यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानज: किल । यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसावैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥ एते वयं यस्य वशे महात्मन:स्थिता: शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिता: । महानहं वैकृततामसेन्द्रिया:सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥ २३ ॥
ఆ పరమ పురుషోత్తమ భగవానుని నుండే మహాగుణమయ శరీరధారి, రజోగుణప్రధాన బుద్ధికి ఆధారమైన అజ బ్రహ్ముడు ప్రాదుర్భవించాడు. ఆ బ్రహ్ముని నుండే నేను రుద్రుడిగా, వైకారిక అహంకారరూపంగా జన్మించాను; నా తేజస్సుతో ఇతర దేవతలు, పంచమహాభూతాలు మరియు ఇంద్రియాలను సృష్టిస్తాను. అందువల్ల మా అందరికన్నా మహానైన, మా అందరినీ—బ్రహ్ముని నన్ను కూడ—తాడు కట్టిన పక్షులవలె నియంత్రించే ఆ పరమేశ్వరుని ఆరాధిస్తున్నాను. ఆయన అనుగ్రహం వల్లనే సృష్టి-స్థితి-లయాలు జరుగుతాయి; ఆ పరమాత్మకు నమస్కారం.
Verse 23
यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानज: किल । यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसावैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥ एते वयं यस्य वशे महात्मन:स्थिता: शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिता: । महानहं वैकृततामसेन्द्रिया:सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥ २३ ॥
మేమందరం ఆ మహాత్మ భగవానుని వశంలోనే ఉన్నాము, తాడు కట్టిన పక్షులవలె. మహానహంకారం, వైకృత-తామస స్వభావాలు మరియు ఇంద్రియాలు—ఇవన్నీ ఆయన అనుగ్రహం వల్లనే మేము సృష్టిస్తాము; అందుచేత ఆ పరమ ప్రభువుకు పునఃపునః నమస్కారం।
Verse 24
यन्निर्मितां कर्ह्यपि कर्मपर्वणींमायां जनोऽयं गुणसर्गमोहित: । न वेद निस्तारणयोगमञ्जसातस्मै नमस्ते विलयोदयात्मने ॥ २४ ॥
ప్రభువుని మాయ ఈ జీవుణ్ని కర్మపర్వాలలో బంధించి గుణసృష్టి మోహంలో పడేస్తుంది; అందువల్ల దానినుంచి బయటపడే సులభ మార్గం అతనికి తెలియదు. కాబట్టి సృష్టి-ప్రళయాలకు కారణమైన, ఉదయ-విలయ స్వరూపుడైన ఆ ప్రభువుకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
Frequently Asked Questions
She is called Viṣṇupadī because her waters first touch and wash the lotus feet of Lord Viṣṇu before entering the universe. This contact establishes her as intrinsically purifying (pavitrīkaraṇa) and theologically marks her as grace descending from the Lord (āśraya), not merely a terrestrial river.
Gaṅgā descends to Dhruvaloka after an immense span of time, and Dhruva Mahārāja continuously receives that water on his head in devotion. Because the river is Viṣṇu’s foot-wash and reaches Dhruva’s realm, sages describe Dhruvaloka as ‘Viṣṇupada’—a realm defined by proximity to the Lord’s lotus feet and by unwavering remembrance of Kṛṣṇa.
Atop Mount Meru, Gaṅgā divides into four principal streams flowing in the cardinal directions: Sītā, Alakanandā, Cakṣu, and Bhadrā. Each branch is traced through specific mountains and varṣas, showing how sacred water structures the cosmic landscape and sanctifies multiple realms.
Bhārata-varṣa is singled out as karmabhūmi because it is the arena where deliberate dharma, yajña, and conscious spiritual choice are emphasized. The other varṣas are portrayed as enjoyment-realms for highly pious beings exhausting residual merit, whereas Bhārata-varṣa uniquely supports purposeful sādhana leading beyond karma to bhakti and mukti.
The chapter states that Lord Śiva is the only male in Ilāvṛta-varṣa and that Durgā prevents other men from entering, transforming intruders into women. The narrative underscores Ilāvṛta as a protected divine domain centered on Śiva’s worship and discipline, emphasizing boundaries around sacred space and the potency of the presiding śakti.
Śiva acknowledges Saṅkarṣaṇa as the original cause of his own existence and the transcendental foundation behind cosmic functions. Although Śiva is associated with destruction and the guṇa dynamics, his stotra clarifies that the Supreme Lord remains untouched by material modes; therefore, mastery over senses and liberation from māyā require shelter at the Lord’s lotus feet.