Adhyaya 23
Genealogies from Yayāti’s Sons to the Yadu Dynasty; Romapāda–Ṛṣyaśṛṅga; Kārtavīryārjuna; and the Rise of Yādava Branches
ఈ అధ్యాయంలో యయాతి సంతాన వంశావళి మరింతగా కొనసాగుతుంది. మొదట అనువు వంశం ఉశీనర, శిబి ద్వారా విస్తరిస్తుంది; తరువాత బలి కుమారులు—అంగ, వంగ, కలింగ, సుహ్మ, పుండ్ర, ఓడ్ర—తూర్పు ప్రాంతాలకు పేర్లుగా నిలిచిన రాజులుగా చెప్పబడి వంశకథ భూగోళ చరిత్రతో అనుసంధానమవుతుంది. అంగ వంశంలో రోమపాదుని సంతానలేమి దశరథునితో సంబంధం మరియు ఋష్యశృంగ ముని రాకతో తొలగుతుంది; ఆయన రాగానే అనావృష్టి తొలగి యజ్ఞం జరుగుతుంది, దశరథుని పుత్రేష్టి సాధ్యమై, రోమపాదునికి చతురంగుడు కుమారుడిగా లభిస్తాడు. తరువాత అధిరథుడు కర్ణుని దత్తత తీసుకోవడం ద్వారా భాగవత వంశావళి మహాభారత స్మృతితో కలుస్తుంది. ద్రుహ్యు యొక్క ఉత్తర శాఖ, తుర్వసు పరంపర, మరుతుడు దుష్మంతుని దత్తత తీసుకోవడం, దుష్మంతుడు పూరువద్ద రాజ్యార్థం తిరిగి రావడం సంక్షేపంగా చెప్పబడతాయి. ఆపై శ్రీకృష్ణ అవతార వంశమైన యదువంశాన్ని ప్రధానంగా చేసి యాదవ ప్రవాహాలు వివరించబడతాయి—సహస్రజితుని హైహయ వంశం, దత్తాత్రేయ కృపతో అష్టసిద్ధులు పొందిన కార్తవీర్యార్జునుడు, తాలజంఘుల వినాశనం, మధు–వృష్ణి మూలంగా యాదవ/మాధవ/వృష్ణి పేర్ల ఉద్భవం. చివరగా క్రోష్టా వంశం శశబిందువరకు, అలాగే జ్యామఘ–శైబ్యా అద్భుత ఘట్టం—దైవానుగ్రహంతో వంధ్యత్వం తొలగి విదర్భుని జననం—తదుపరి అధ్యాయ వంశవికాసానికి పీఠికగా నిలుస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अनो: सभानरश्चक्षु: परेष्णुश्च त्रय: सुता: । सभानरात् कालनर: सृञ्जयस्तत्सुतस्तत: ॥ १ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—యయాతి యొక్క నాల్గవ కుమారుడైన అనునకు సభానర, చక్షు, పరేష్ణు అనే ముగ్గురు కుమారులు ఉన్నారు. ఓ రాజా, సభానరునుండి కాలనరుడు, కాలనరునుండి సృంజయుడు అనే కుమారుడు జన్మించెను.
Verse 2
जनमेजयस्तस्य पुत्रो महाशालो महामना: । उशीनरस्तितिक्षुश्च महामनस आत्मजौ ॥ २ ॥
సృంజయుని కుమారుడు జనమేజయుడు. జనమేజయునుండి మహాశాలుడు, మహాశాలునుండి మహామనుడు, మరియు మహామనునికి ఉశీనరుడు, తితిక్షుడు అనే ఇద్దరు కుమారులు కలిగిరి.
Verse 3
शिबिर्वर: कृमिर्दक्षश्चत्वारोशीनरात्मजा: । वृषादर्भ: सुधीरश्च मद्र: केकय आत्मवान् ॥ ३ ॥ शिबेश्चत्वार एवासंस्तितिक्षोश्च रुषद्रथ: । ततो होमोऽथ सुतपा बलि: सुतपसोऽभवत् ॥ ४ ॥
ఉశీనరునికి నలుగురు కుమారులు—శిబి, వర, కృమి, దక్ష. శిబికి మరల నలుగురు—వృషాదర్భ, సుధీర, మద్ర, ఆత్మతత్త్వవిత్తైన కేకయ. తితిక్షుని కుమారుడు రుషద్రథ; రుషద్రథ నుండి హోమ, హోమ నుండి సుతపా, సుతపా నుండి బలి జన్మించాడు.
Verse 4
शिबिर्वर: कृमिर्दक्षश्चत्वारोशीनरात्मजा: । वृषादर्भ: सुधीरश्च मद्र: केकय आत्मवान् ॥ ३ ॥ शिबेश्चत्वार एवासंस्तितिक्षोश्च रुषद्रथ: । ततो होमोऽथ सुतपा बलि: सुतपसोऽभवत् ॥ ४ ॥
ఉశీనరుని నలుగురు కుమారులు—శిబి, వర, కృమి, దక్ష. శిబికి నలుగురు కుమారులు—వృషాదర్భ, సుధీర, మద్ర, ఆత్మతత్త్వవిత్తైన కేకయ. తితిక్షుని కుమారుడు రుషద్రథ; అతనివలన హోమ, హోమవలన సుతపా, సుతపావలన బలి జన్మించాడు.
Verse 5
अङ्गवङ्गकलिङ्गाद्या: सुह्मपुण्ड्रौड्रसंज्ञिता: । जज्ञिरे दीर्घतमसो बले: क्षेत्रे महीक्षित: ॥ ५ ॥
లోకాధిపతి బలியின் భార్య గర్భంలో దీర్ఘతమ ఋషి వీర్యముచే ఆరు కుమారులు జన్మించారు—అంగ, వంగ, కలింగ, సుహ్మ, పుండ్ర, ఓడ్ర।
Verse 6
चक्रु: स्वनाम्ना विषयान् षडिमान् प्राच्यकांश्च ते । खलपानोऽङ्गतो जज्ञे तस्माद् दिविरथस्तत: ॥ ६ ॥
అంగ మొదలైన ఆరుగురు తూర్పు దేశంలో తమ తమ పేర్లతో ఆరు రాజ్యాలను స్థాపించారు. అంగుని నుండి ఖలపానుడు జన్మించాడు; ఖలపానుని నుండి దివిరథుడు పుట్టాడు.
Verse 7
सुतो धर्मरथो यस्य जज्ञे चित्ररथोऽप्रजा: । रोमपाद इति ख्यातस्तस्मै दशरथ: सखा ॥ ७ ॥ शान्तां स्वकन्यां प्रायच्छदृष्यशृङ्ग उवाह याम् । देवेऽवर्षति यं रामा आनिन्युर्हरिणीसुतम् ॥ ८ ॥ नाट्यसङ्गीतवादित्रैर्विभ्रमालिङ्गनार्हणै: । स तु राज्ञोऽनपत्यस्य निरूप्येष्टिं मरुत्वते ॥ ९ ॥ प्रजामदाद् दशरथो येन लेभेऽप्रजा: प्रजा: । चतुरङ्गो रोमपादात् पृथुलाक्षस्तु तत्सुत: ॥ १० ॥
దివిరథునికి ధర్మరథుడు కుమారుడు; ధర్మరథుని కుమారుడు చిత్రరథుడు, అతడు రోమపాదుడని ప్రసిద్ధి. రోమపాదుడు సంతానహీనుడు కావడంతో అతని మిత్రుడు మహారాజ దశరథుడు తన కుమార్తె శాంతాను అతనికి ఇచ్చెను; శాంతా ఋష్యశృంగుని వివాహమాడింది. దేవతలు వర్షం కురిపించకపోయినప్పుడు, నర్తకుల నాట్య-గీత-వాద్యాలు, ఆలింగన-ఆరాధనల ఆకర్షణతో ఋష్యశృంగుని అడవిలోనుండి తీసికొని వచ్చి మరుత్వానునకు యజ్ఞం చేయించిరి; అతడు వచ్చిన వెంటనే వర్షం పడెను. తరువాత ఋష్యశృంగుడే సంతానహీనుడైన దశరథుని కోసం పుత్రేష్టి యజ్ఞం నిర్వహించగా దశరథునికి కుమారులు కలిగిరి. రోమపాదునికి కూడా ఋష్యశృంగ కృపవల్ల చతురంగుడు పుట్టెను; చతురంగుని నుండి పృథులాక్షుడు జన్మించాడు.
Verse 8
सुतो धर्मरथो यस्य जज्ञे चित्ररथोऽप्रजा: । रोमपाद इति ख्यातस्तस्मै दशरथ: सखा ॥ ७ ॥ शान्तां स्वकन्यां प्रायच्छदृष्यशृङ्ग उवाह याम् । देवेऽवर्षति यं रामा आनिन्युर्हरिणीसुतम् ॥ ८ ॥ नाट्यसङ्गीतवादित्रैर्विभ्रमालिङ्गनार्हणै: । स तु राज्ञोऽनपत्यस्य निरूप्येष्टिं मरुत्वते ॥ ९ ॥ प्रजामदाद् दशरथो येन लेभेऽप्रजा: प्रजा: । चतुरङ्गो रोमपादात् पृथुलाक्षस्तु तत्सुत: ॥ १० ॥
దివిరథుని నుండి ధర్మరథుడు జన్మించాడు; అతని కుమారుడు చిత్రరథుడు, రోమపాదుడని ప్రసిద్ధి. రోమపాదుడు సంతానహీనుడు కావడంతో మిత్రుడు మహారాజ దశరథుడు తన కుమార్తె శాంతాను అతనికి ఇచ్చెను; తరువాత శాంతా ఋష్యశృంగుని వివాహం చేసుకుంది. దేవతలు వర్షం ఆపినప్పుడు, నర్తకుల నాట్య‑గీత‑వాద్యాలు, ఆలింగన‑పూజల ప్రలోభంతో ఋష్యశృంగుని అడవిలోనుండి తీసుకొచ్చారు; అతడు రాగానే వర్షం కురిసింది. తరువాత అతడు దశరథుని కోసం పుత్రేష్టి యాగం చేసి కుమారులను ప్రసాదించాడు; రోమపాదునికి ఋష్యశృంగ కృపవల్ల చతురంగుడు పుట్టి, అతనినుండి పృథులాక్షుడు జన్మించాడు.
Verse 9
सुतो धर्मरथो यस्य जज्ञे चित्ररथोऽप्रजा: । रोमपाद इति ख्यातस्तस्मै दशरथ: सखा ॥ ७ ॥ शान्तां स्वकन्यां प्रायच्छदृष्यशृङ्ग उवाह याम् । देवेऽवर्षति यं रामा आनिन्युर्हरिणीसुतम् ॥ ८ ॥ नाट्यसङ्गीतवादित्रैर्विभ्रमालिङ्गनार्हणै: । स तु राज्ञोऽनपत्यस्य निरूप्येष्टिं मरुत्वते ॥ ९ ॥ प्रजामदाद् दशरथो येन लेभेऽप्रजा: प्रजा: । चतुरङ्गो रोमपादात् पृथुलाक्षस्तु तत्सुत: ॥ १० ॥
దివిరథుని నుండి ధర్మరథుడు జన్మించాడు; అతని కుమారుడు చిత్రరథుడు, రోమపాదుడని ప్రసిద్ధి. రోమపాదుడు సంతానహీనుడు కావడంతో మిత్రుడు మహారాజ దశరథుడు తన కుమార్తె శాంతాను అతనికి ఇచ్చెను; తరువాత శాంతా ఋష్యశృంగుని వివాహం చేసుకుంది. దేవతలు వర్షం ఆపినప్పుడు, నర్తకుల నాట్య‑గీత‑వాద్యాలు, ఆలింగన‑పూజల ప్రలోభంతో ఋష్యశృంగుని అడవిలోనుండి తీసుకొచ్చారు; అతడు రాగానే వర్షం కురిసింది. తరువాత అతడు దశరథుని కోసం పుత్రేష్టి యాగం చేసి కుమారులను ప్రసాదించాడు; రోమపాదునికి ఋష్యశృంగ కృపవల్ల చతురంగుడు పుట్టి, అతనినుండి పృథులాక్షుడు జన్మించాడు.
Verse 10
सुतो धर्मरथो यस्य जज्ञे चित्ररथोऽप्रजा: । रोमपाद इति ख्यातस्तस्मै दशरथ: सखा ॥ ७ ॥ शान्तां स्वकन्यां प्रायच्छदृष्यशृङ्ग उवाह याम् । देवेऽवर्षति यं रामा आनिन्युर्हरिणीसुतम् ॥ ८ ॥ नाट्यसङ्गीतवादित्रैर्विभ्रमालिङ्गनार्हणै: । स तु राज्ञोऽनपत्यस्य निरूप्येष्टिं मरुत्वते ॥ ९ ॥ प्रजामदाद् दशरथो येन लेभेऽप्रजा: प्रजा: । चतुरङ्गो रोमपादात् पृथुलाक्षस्तु तत्सुत: ॥ १० ॥
దివిరథుని నుండి ధర్మరథుడు జన్మించాడు; అతని కుమారుడు చిత్రరథుడు, రోమపాదుడని ప్రసిద్ధి. రోమపాదుడు సంతానహీనుడు కావడంతో మిత్రుడు మహారాజ దశరథుడు తన కుమార్తె శాంతాను అతనికి ఇచ్చెను; తరువాత శాంతా ఋష్యశృంగుని వివాహం చేసుకుంది. దేవతలు వర్షం ఆపినప్పుడు, నర్తకుల నాట్య‑గీత‑వాద్యాలు, ఆలింగన‑పూజల ప్రలోభంతో ఋష్యశృంగుని అడవిలోనుండి తీసుకొచ్చారు; అతడు రాగానే వర్షం కురిసింది. తరువాత అతడు దశరథుని కోసం పుత్రేష్టి యాగం చేసి కుమారులను ప్రసాదించాడు; రోమపాదునికి ఋష్యశృంగ కృపవల్ల చతురంగుడు పుట్టి, అతనినుండి పృథులాక్షుడు జన్మించాడు.
Verse 11
बृहद्रथो बृहत्कर्मा बृहद्भानुश्च तत्सुता: । आद्याद् बृहन्मनास्तस्माज्जयद्रथ उदाहृत: ॥ ११ ॥
పృథులాక్షుని కుమారులు బృహద్రథుడు, బృహత్కర్మా, బృహద్భాను. పెద్దవాడైన బృహద్రథుని నుండి బృహన్మనా అనే కుమారుడు, బృహన్మనానుండి జయద్రథుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
Verse 12
विजयस्तस्य सम्भूत्यां ततो धृतिरजायत । ततो धृतव्रतस्तस्य सत्कर्माधिरथस्तत: ॥ १२ ॥
జయద్రథుని భార్య సంభూతి గర్భంలో విజయుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు. విజయుని నుండి ధృతి, ధృతినుండి ధృతవ్రతుడు, ధృతవ్రతుని నుండి సత్కర్మా, సత్కర్మా నుండి అధిరథుడు జన్మించాడు.
Verse 13
योऽसौ गङ्गातटे क्रीडन् मञ्जूषान्तर्गतं शिशुम् । कुन्त्यापविद्धं कानीनमनपत्योऽकरोत् सुतम् ॥ १३ ॥
గంగాతీరంలో ఆడుకుంటూ ఉన్న అధిరథుడు ఒక పెట్టెలో దాచిన శిశువును కనుగొన్నాడు; వివాహానికి ముందే పుట్టినందున కుంతీ అతనిని విడిచిపెట్టింది. సంతానం లేని అధిరథుడు అతనిని తన కుమారుడిగా పెంచాడు।
Verse 14
वृषसेन: सुतस्तस्य कर्णस्य जगतीपते । द्रुह्योश्च तनयो बभ्रु: सेतुस्तस्यात्मजस्तत: ॥ १४ ॥
ఓ రాజా, కర్ణుని కుమారుడు వృషసేనుడు. యయాతి మూడవ కుమారుడు ద్రుహ్యునికి బభ్రు అనే కుమారుడు, బభ్రుని కుమారుడు సేతు అని ప్రసిద్ధి చెందాడు.
Verse 15
आरब्धस्तस्य गान्धारस्तस्य धर्मस्ततो धृत: । धृतस्य दुर्मदस्तस्मात् प्रचेता: प्राचेतस: शतम् ॥ १५ ॥
సేతువు కుమారుడు ఆరబ్ధుడు; ఆరబ్ధుని కుమారుడు గాంధారుడు; గాంధారుని కుమారుడు ధర్ముడు; ధర్ముని కుమారుడు ధృతుడు. ధృతుని కుమారుడు దుర్మదుడు; దుర్మదుని కుమారుడు ప్రచేతా, అతనికి ప్రాచేతసులు అనే వంద మంది కుమారులు ఉన్నారు.
Verse 16
म्लेच्छाधिपतयोऽभूवन्नुदीचीं दिशमाश्रिता: । तुर्वसोश्च सुतो वह्निर्वह्नेर्भर्गोऽथ भानुमान् ॥ १६ ॥
ప్రచేతుని వంద మంది కుమారులు వేదసంస్కృతి లేని ఉత్తర దిశను ఆశ్రయించి అక్కడ రాజులై పాలించారు. యయాతి రెండవ కుమారుడు తుర్వసు; తుర్వసుని కుమారుడు వహ్ని; వహ్నికి భర్గ; భర్గునికి భానుమాన్.
Verse 17
त्रिभानुस्तत्सुतोऽस्यापि करन्धम उदारधी: । मरुतस्तत्सुतोऽपुत्र: पुत्रं पौरवमन्वभूत् ॥ १७ ॥
భానుమానుని కుమారుడు త్రిభాను; అతని కుమారుడు ఉదారబుద్ధి కరంధమ. కరంధముని కుమారుడు మరుతుడు; అతనికి సంతానం లేకపోవడంతో పూరువంశానికి చెందిన ఒక కుమారుడిని (దుష్మంతుని) దత్తత తీసుకుని తన కుమారుడిగా చేసుకున్నాడు.
Verse 18
दुष्मन्त: स पुनर्भेजे स्ववंशं राज्यकामुक: । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशं नरर्षभ ॥ १८ ॥ वर्णयामि महापुण्यं सर्वपापहरं नृणाम् । यदोर्वंशं नर: श्रुत्वा सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ १९ ॥
మహారాజు దుష్మంతుడు రాజ్యాభిలాషతో, మరుతుని తండ్రిగా స్వీకరించినప్పటికీ, మళ్లీ తన మూల వంశమైన పూరువంశానికి తిరిగి వెళ్లాడు. ఓ నరశ్రేష్ఠ పరীক্ষిత్! ఇప్పుడు నేను మహారాజు యయాతి యొక్క జ్యేష్ఠపుత్రుడు యదువు వంశాన్ని వర్ణిస్తున్నాను; ఇది పరమ పుణ్యకరం, పాపఫలాలను నశింపజేస్తుంది, దీనిని వినడమే మనిషిని సమస్త పాపప్రతిక్రియల నుండి విముక్తుడిని చేస్తుంది.
Verse 19
दुष्मन्त: स पुनर्भेजे स्ववंशं राज्यकामुक: । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशं नरर्षभ ॥ १८ ॥ वर्णयामि महापुण्यं सर्वपापहरं नृणाम् । यदोर्वंशं नर: श्रुत्वा सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ १९ ॥
యదువంశ కథ పరమ పుణ్యకరం; ఇది మనుషుల పాపాలను హరించేది. ఎవడు శ్రద్ధతో దీనిని వింటాడో, వాడు సమస్త పాపప్రతిక్రియల నుండి విముక్తుడవుతాడు.
Verse 20
यत्रावतीर्णो भगवान् परमात्मा नराकृति: । यदो: सहस्रजित्क्रोष्टा नलो रिपुरिति श्रुता: ॥ २० ॥ चत्वार: सूनवस्तत्र शतजित् प्रथमात्मज: । महाहयो रेणुहयो हैहयश्चेति तत्सुता: ॥ २१ ॥
సర్వజీవుల హృదయాలలో నివసించే పరమాత్మ అయిన భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు మానవరూపంగా స్వయంగా అవతరించినది యదువంశంలోనే. యదువుకు నాలుగు కుమారులు—సహస్రజిత్, క్రోష్టా, నల, రిపు—అని వినబడుతుంది.
Verse 21
यत्रावतीर्णो भगवान् परमात्मा नराकृति: । यदो: सहस्रजित्क्रोष्टा नलो रिपुरिति श्रुता: ॥ २० ॥ चत्वार: सूनवस्तत्र शतजित् प्रथमात्मज: । महाहयो रेणुहयो हैहयश्चेति तत्सुता: ॥ २१ ॥
ఆ నలుగురిలో జ్యేష్ఠుడు సహస్రజిత్; అతనికి శతజిత్ అనే కుమారుడు. శతజిత్కు మూడు కుమారులు—మహాహయ, రేణుహయ, హైహయ—ఉన్నారు.
Verse 22
धर्मस्तु हैहयसुतो नेत्र: कुन्ते: पिता तत: । सोहञ्जिरभवत् कुन्तेर्महिष्मान् भद्रसेनक: ॥ २२ ॥
హైహయుని కుమారుడు ధర్ముడు; ధర్ముని కుమారుడు నేత్రుడు, అతడే కుంతి తండ్రి. కుంతి నుండి సోహంజి, సోహంజి నుండి మహిష్మాన్, మహిష్మాన్ నుండి భద్రసేనకుడు జన్మించాడు.
Verse 23
दुर्मदो भद्रसेनस्य धनक: कृतवीर्यसू: । कृताग्नि: कृतवर्मा च कृतौजा धनकात्मजा: ॥ २३ ॥
భద్రసేనుని కుమారులు దుర్మదుడు మరియు ధనకుడు. ధనకుని కుమారులు కృతవీర్యుడు, కృతాగ్ని, కృతవర్మ, కృతౌజా.
Verse 24
अर्जुन: कृतवीर्यस्य सप्तद्वीपेश्वरोऽभवत् । दत्तात्रेयाद्धरेरंशात् प्राप्तयोगमहागुण: ॥ २४ ॥
కృతవీర్యుని కుమారుడు అర్జునుడు. అతడు ఏడు ద్వీపాలున్న సమస్త భూమికి చక్రవర్తి అయ్యాడు; హరి అంసమైన దత్తాత్రేయుని నుండి యోగశక్తి, మహాగుణాలు పొందాడు.
Verse 25
न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवा: । यज्ञदानतपोयोगै: श्रुतवीर्यदयादिभि: ॥ २५ ॥
యజ్ఞాలు, దానాలు, తపస్సు, యోగశక్తి, విద్య, పరాక్రమం, దయ మొదలైన వాటిలో కార్తవీర్యార్జునుని సమానుడు ఈ లోకంలో మరే రాజుకూ లేడు.
Verse 26
पञ्चाशीतिसहस्राणि ह्यव्याहतबल: समा: । अनष्टवित्तस्मरणो बुभुजेऽक्षय्यषड्वसु ॥ २६ ॥
ఎనభై ఐదు వేల సంవత్సరాలు అతడు అక్షయ బలంతో, చెదరని స్మృతితో భౌతిక ఐశ్వర్యాలను నిరంతరం అనుభవించాడు; అనగా ఆరు ఇంద్రియాలతో అక్షయ భోగాన్ని పొందాడు.
Verse 27
तस्य पुत्रसहस्रेषु पञ्चैवोर्वरिता मृधे । जयध्वज: शूरसेनो वृषभो मधुरूर्जित: ॥ २७ ॥
కార్తవీర్యార్జునుని వెయ్యి కుమారుల్లో పరశురామునితో యుద్ధానంతరం ఐదుగురే మిగిలారు—జయధ్వజ, శూరసేన, వృషభ, మధు, ఊర్జిత.
Verse 28
जयध्वजात् तालजङ्घस्तस्य पुत्रशतं त्वभूत् । क्षत्रं यत् तालजङ्घाख्यमौर्वतेजोपसंहृतम् ॥ २८ ॥
జయధ్వజునికి తాలజఙ్ఘుడు అనే కుమారుడు; అతనికి వంద మంది కుమారులు కలిగారు. ‘తాలజఙ్ఘ’ అని ప్రసిద్ధమైన ఆ క్షత్రియ వంశం, ఔర్వ ఋషి ప్రసాదించిన మహాతేజస్సు వల్ల మహారాజ సగరునిచేత సంహరింపబడింది.
Verse 29
तेषां ज्येष्ठो वीतिहोत्रो वृष्णि: पुत्रो मधो: स्मृत: । तस्य पुत्रशतं त्वासीद् वृष्णिज्येष्ठं यत: कुलम् ॥ २९ ॥
తాలజఙ్ఘుని కుమారులలో పెద్దవాడు వీతిహోత్రుడు. వీతిహోత్రుని కుమారుడు మధు; మధుని ప్రసిద్ధ కుమారుడు వృష్ణి. మధునికి కూడా వంద మంది కుమారులు కలిగారు; వారిలో వృష్ణి జ్యేష్ఠుడు—అందువల్ల వృష్ణి వంశం ప్రారంభమైంది.
Verse 30
माधवा वृष्णयो राजन् यादवाश्चेति संज्ञिता: । यदुपुत्रस्य च क्रोष्टो: पुत्रो वृजिनवांस्तत: । स्वाहितोऽतो विषद्गुर्वै तस्य चित्ररथस्तत: ॥ ३० ॥ शशबिन्दुर्महायोगी महाभागो महानभूत् । चतुर्दशमहारत्नश्चक्रवर्त्यपराजित: ॥ ३१ ॥
ఓ రాజన్ పరిక్షిత్! యదు, మధు, వృష్ణి తమ తమ వంశాలను స్థాపించినందున వారి వంశాలు యాదవ, మాధవ, వృష్ణి అని పిలువబడినవి. యదుపుత్రుడు క్రోష్టా కుమారుడు వృజినవాన్; అతని కుమారుడు స్వాహిత; అతని కుమారుడు విషద్గు; అతని కుమారుడు చిత్రరథ; చిత్రరథుని కుమారుడు శశబిందు.
Verse 31
माधवा वृष्णयो राजन् यादवाश्चेति संज्ञिता: । यदुपुत्रस्य च क्रोष्टो: पुत्रो वृजिनवांस्तत: । स्वाहितोऽतो विषद्गुर्वै तस्य चित्ररथस्तत: ॥ ३० ॥ शशबिन्दुर्महायोगी महाभागो महानभूत् । चतुर्दशमहारत्नश्चक्रवर्त्यपराजित: ॥ ३१ ॥
శశబిందు మహాయోగి, మహాభాగ్యవంతుడు, మహానుభావుడు అయ్యాడు. అతడు పద్నాలుగు మహారత్నాలకు అధిపతి, పద్నాలుగు ఐశ్వర్యాలతో సమృద్ధుడు, అపరాజిత చక్రవర్తిగా జగత్తుకు అధిపతిగా నిలిచాడు.
Verse 32
तस्य पत्नीसहस्राणां दशानां सुमहायशा: । दशलक्षसहस्राणि पुत्राणां तास्वजीजनत् ॥ ३२ ॥
ప్రసిద్ధ శశబిందునికి పది వేల భార్యలు ఉన్నారు. ప్రతి భార్య ద్వారా అతడు ఒక్కొక్క లక్ష మంది కుమారులను కనెను; అందువల్ల అతని కుమారుల సంఖ్య పది వేల లక్షలైంది.
Verse 33
तेषां तु षट्प्रधानानां पृथुश्रवस आत्मज: । धर्मो नामोशना तस्य हयमेधशतस्य याट् ॥ ३३ ॥
ఆ అనేక కుమారులలో ఆరుగురు ప్రధానులు; వారిలో పృథుశ్రవసుడు ముఖ్యుడు. పృథుశ్రవసుని కుమారుడు ధర్ముడు, ధర్ముని కుమారుడు ఉశనా; ఉశనా శత అశ్వమేధ యజ్ఞాలు నిర్వహించాడు.
Verse 34
तत्सुतो रुचकस्तस्य पञ्चासन्नात्मजा: शृणु । पूरुजिद्रुक्मरुक्मेषुपृथुज्यामघसंज्ञिता: ॥ ३४ ॥
ఉశనాకు కుమారుడు రుచకుడు. అతనికి ఐదు కుమారులు—పూరుజిత్, రుక్మ, రుక్మేషు, పృథు, జ్యామఘ. వీరి విషయాన్ని నన్ను విను.
Verse 35
ज्यामघस्त्वप्रजोऽप्यन्यां भार्यां शैब्यापतिर्भयात् । नाविन्दच्छत्रुभवनाद् भोज्यां कन्यामहारषीत् । रथस्थां तां निरीक्ष्याह शैब्या पतिममर्षिता ॥ ३५ ॥ केयं कुहक मत्स्थानं रथमारोपितेति वै । स्नुषा तवेत्यभिहिते स्मयन्ती पतिमब्रवीत् ॥ ३६ ॥
జ్యామఘుడికి సంతానం లేకపోయినా, భార్య శైబ్యా భయంతో మరో భార్యను స్వీకరించలేదు. ఒకసారి శత్రు రాజభవనం నుండి ఒక భోగ్య కన్యను తీసుకొచ్చాడు. ఆమె రథంలో కూర్చున్నదాన్ని చూసి శైబ్యా కోపించి భర్తతో—“ఓ మోసగాడా! రథంలో నా స్థానంలో కూర్చున్న ఈమె ఎవరు?” అని అంది.
Verse 36
ज्यामघस्त्वप्रजोऽप्यन्यां भार्यां शैब्यापतिर्भयात् । नाविन्दच्छत्रुभवनाद् भोज्यां कन्यामहारषीत् । रथस्थां तां निरीक्ष्याह शैब्या पतिममर्षिता ॥ ३५ ॥ केयं कुहक मत्स्थानं रथमारोपितेति वै । स्नुषा तवेत्यभिहिते स्मयन्ती पतिमब्रवीत् ॥ ३६ ॥
శైబ్యా ఇలా అడగగా జ్యామఘుడు—“ఈమె నీ కోడలు” అని అన్నాడు. ఆ మాటలు విని శైబ్యా నవ్వుతూ భర్తతో పలికింది.
Verse 37
अहं बन्ध्यासपत्नी च स्नुषा मे युज्यते कथम् । जनयिष्यसि यं राज्ञि तस्येयमुपयुज्यते ॥ ३७ ॥
శైబ్యా అంది—“నేను వంధ్యను, నాకు సౌతెనూ లేదు; మరి ఈమె నా కోడలు ఎలా అవుతుంది?” జ్యామఘుడు అన్నాడు—“రాణీ, నీవు కుమారుడిని ప్రసవించేలా నేను చేస్తాను; ఈమె అతనికే కోడలుగా (భార్యగా) అవుతుంది.”
Verse 38
अन्वमोदन्त तद्विश्वेदेवा: पितर एव च । शैब्या गर्भमधात् काले कुमारं सुषुवे शुभम् । स विदर्भ इति प्रोक्त उपयेमे स्नुषां सतीम् ॥ ३८ ॥
విశ్వేదేవులు మరియు పితృదేవతలు సంతోషించారు; వారి కృపవల్ల జ్యామఘుని మాట సత్యమైంది. సంతానం లేని శైబ్యా కూడా దేవకృపతో గర్భవతై, కాలానుగుణంగా శుభ కుమారుణ్ని ప్రసవించింది—అతడు ‘విదర్భ’ అని ప్రసిద్ధి. బాలుడు పుట్టకముందే ఆ కన్యను కోడలిగా స్వీకరించినందున, పెద్దయ్యాక విదర్భుడే ఆమెను వివాహం చేసుకున్నాడు.
Frequently Asked Questions
They show how Bhāgavata vaṁśānucarita links persons to regions: these sons become eponymous founders of eastern polities, turning genealogy into a map of sacred geography. The emphasis also illustrates how royal expansion is framed as a consequence of lineage, merit, and divine arrangement rather than mere conquest.
The text presents drought relief through yajña performed by Ṛṣyaśṛṅga, indicating that cosmic order (rain, fertility, prosperity) responds to dharma and sacrificial alignment. Its inclusion prevents the genealogy from becoming a bare list: it demonstrates poṣaṇa—divine protection mediated through a sage—and shows that kingship depends on brahminical sanctity and righteous ritual.
Adhiratha found the infant Karṇa in a basket by the Gaṅgā and raised him as his own. The Bhāgavata references Karṇa to anchor dynastic lines in widely known Itihāsa memory and to show how providence operates through unconventional lineage events (abandonment, adoption), while still weaving outcomes into the broader moral fabric of karma and destiny.
This is āśraya-oriented framing: the genealogies ultimately serve the revelation of Bhagavān as the Supreme Shelter. By explicitly stating Kṛṣṇa’s appearance in Yadu’s line, the text signals that the “purpose” of dynastic history is to lead the listener toward Kṛṣṇa-kathā and to interpret worldly succession as a pathway to divine descent.
He received mystic power (including aṣṭa-siddhi) from Dattātreya, described as an incarnation of the Supreme Personality of Godhead. Theologically, this shows that even unparalleled royal might is derivative—granted by divine agency—and therefore accountable to dharma; the later reduction of his lineage underscores that power without alignment to higher order is not ultimately secure.
It illustrates divine overruling of biological limitation and social predicament: despite Śaibyā’s barrenness and Jyāmagha’s constrained household situation, blessings from devas and pitṛs fulfill a seemingly impossible promise, resulting in Vidarbha’s birth. In vaṁśānucarita terms, it shows continuity of lineage as dependent on higher sanction, not merely human planning.