Adhyaya 22
The Kuru Line, Bhīṣma and Vyāsa; Pāṇḍavas, Parīkṣit, and Future Kings (Chandravaṁśa Continuation)
ఈ అధ్యాయంలో చంద్రవంశ కథనం కురువంశం వరకు, మహాభారత నాయకుల వరకు కొనసాగుతుంది. మొదట పాంచాల వంశంలో ద్రుపదుడు, ద్రౌపది, ధృష్టద్యుమ్నుడు మొదలైన వారి సంక్షిప్త వివరణ, తరువాత సంవరణుడు–తపతి కుమారుడు కురు కురుక్షేత్రంలో రాజవంశ పునాది వేసినట్లు చెప్పబడింది. కురు సంతతిలో ప్రతీపుని కుమారులు దేవాపి, శాంతను, బాహ్లీక; దేవాపి రాజ్యానికి అనర్హత, యోగబలంతో జీవించి భవిష్యత్తులో వంశ పునరుద్ధరణలో పాత్ర అనే విషయాలు వస్తాయి. శాంతనుని నుండి భీష్ముడు, తరువాత చిత్రాంగదుడు, విచిత్రవీర్యుడు, అలాగే వ్యాసదేవుడు (కృష్ణద్వైపాయనుడు) నియోగం ద్వారా ధృతరాష్ట్రుడు, పాండుడు, విదురుడు జన్మించినట్లు వర్ణన. కౌరవ–పాండవుల జననం, భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు పరీక్షితుని రక్షించిన ఘట్టం, జనమేజయాది వారసులు, కలియుగంలో చివరి కురు రాజు క్షేమక వరకు పరంపర, తదుపరి మాగధ/బార్హద్రథ వంశ సూచనతో అధ్యాయం ముగుస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच मित्रायुश्च दिवोदासाच्च्यवनस्तत्सुतो नृप । सुदास: सहदेवोऽथ सोमको जन्तुजन्मकृत् ॥ १ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పాడు—ఓ రాజా, దివోదాసుని కుమారుడు మిత్రాయు. మిత్రాయునికి నాలుగు కుమారులు—చ్యవన, సుదాస, సహదేవ, సోమక. సోమకుని కుమారుడు జంతు.
Verse 2
तस्य पुत्रशतं तेषां यवीयान् पृषत: सुत: । स तस्माद् द्रुपदो जज्ञे सर्वसम्पत्समन्वित: ॥ २ ॥
సోమకునికి వంద మంది కుమారులు; వారిలో చిన్నవాడు పృషతుడు. పృషతుని నుండి సమస్త ఐశ్వర్యసంపన్నుడైన రాజు ద్రుపదుడు జన్మించాడు.
Verse 3
द्रुपदाद् द्रौपदी तस्य धृष्टद्युम्नादय: सुता: । धृष्टद्युम्नाद् धृष्टकेतुर्भार्म्या: पाञ्चालका इमे ॥ ३ ॥
మహారాజు ద్రుపదుని నుండి ద్రౌపది జన్మించింది. ద్రుపదునికి ధృష్టద్యుమ్నుడు మొదలైన అనేక కుమారులు కూడా ఉన్నారు. ధృష్టద్యుమ్నుని నుండి ధృష్టకేతు అనే కుమారుడు పుట్టాడు. వీరందరూ భార్మ్యాశ్వ వంశజులు, పాంచాల వంశముగా ప్రసిద్ధులు.
Verse 4
योऽजमीढसुतो ह्यन्य ऋक्ष: संवरणस्तत: । तपत्यां सूर्यकन्यायां कुरुक्षेत्रपति: कुरु: ॥ ४ ॥ परीक्षि: सुधनुर्जह्नुर्निषधश्च कुरो: सुता: । सुहोत्रोऽभूत् सुधनुषश्च्यवनोऽथ तत: कृती ॥ ५ ॥
అజమీఢుని మరో కుమారుడు ఋక్షుడు. ఋక్షుని నుండి సంవరణుడు; సంవరణుని భార్య సూర్యకన్య తపతి గర్భంలో కురుక్షేత్రాధిపతి రాజు కురు జన్మించాడు. కురుకు నాలుగు కుమారులు—పరీక్షి, సుధను, జహ్ను, నిషధ. సుధనుని నుండి సుహోత్రుడు; సుహోత్రుని నుండి చ్యవనుడు; చ్యవనుని నుండి కృతీ జన్మించాడు.
Verse 5
योऽजमीढसुतो ह्यन्य ऋक्ष: संवरणस्तत: । तपत्यां सूर्यकन्यायां कुरुक्षेत्रपति: कुरु: ॥ ४ ॥ परीक्षि: सुधनुर्जह्नुर्निषधश्च कुरो: सुता: । सुहोत्रोऽभूत् सुधनुषश्च्यवनोऽथ तत: कृती ॥ ५ ॥
అజమీఢుని మరో కుమారుడు ఋక్షుడు. ఋక్షుని నుండి సంవరణుడు; సంవరణుని భార్య సూర్యకన్య తపతి గర్భంలో కురుక్షేత్రాధిపతి రాజు కురు జన్మించాడు. కురుకు నాలుగు కుమారులు—పరీక్షి, సుధను, జహ్ను, నిషధ. సుధనుని నుండి సుహోత్రుడు; సుహోత్రుని నుండి చ్యవనుడు; చ్యవనుని నుండి కృతీ జన్మించాడు.
Verse 6
वसुस्तस्योपरिचरो बृहद्रथमुखास्तत: । कुशाम्बमत्स्यप्रत्यग्रचेदिपाद्याश्च चेदिपा: ॥ ६ ॥
కృతీ కుమారుడు ఉపరిచర వసువు. అతని కుమారుల్లో బృహద్రథుడు మొదలుగా కుశాంబ, మత్స్య, ప్రత్యగ్ర, చేదిప తదితరులు ఉన్నారు. ఉపరిచర వసువు కుమారులందరూ చేది దేశాధిపతులయ్యారు.
Verse 7
बृहद्रथात् कुशाग्रोऽभूदृषभस्तस्य तत्सुत: । जज्ञे सत्यहितोऽपत्यं पुष्पवांस्तत्सुतो जहु: ॥ ७ ॥
బృహద్రథుని నుండి కుశాగ్రుడు జన్మించాడు; కుశాగ్రుని నుండి ఋషభుడు; ఋషభుని నుండి సత్యహితుడు. సత్యహితుని కుమారుడు పుష్పవాన్, పుష్పవానుని కుమారుడు జహు.
Verse 8
अन्यस्यामपि भार्यायां शकले द्वे बृहद्रथात् । ये मात्रा बहिरुत्सृष्टे जरया चाभिसन्धिते । जीव जीवेति क्रीडन्त्या जरासन्धोऽभवत् सुत: ॥ ८ ॥
ఇంకొక భార్య గర్భంలో బృహద్రథునికి కుమారుడు రెండు భాగాలుగా పుట్టాడు. తల్లి వాటిని బయట పడేసింది; తరువాత ‘జరా’ అనే రాక్షసి ఆటగా ఆ రెండు భాగాలను కలిపి “జీవించు, జీవించు!” అని చెప్పగా జరాసంధుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
Verse 9
ततश्च सहदेवोऽभूत् सोमापिर्यच्छ्रुतश्रवा: । परीक्षिरनपत्योऽभूत् सुरथो नाम जाह्नव: ॥ ९ ॥
జరాసంధుని నుండి సహదేవుడు పుట్టాడు; సహదేవుని నుండి సోమాపి; సోమాపి నుండి శ్రుతశ్రవా. కురు వంశస్థుడైన పరీక్షి సంతానం లేకుండెను; అయితే కురు వంశస్థుడైన జాహ్నునికి సురథుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
Verse 10
ततो विदूरथस्तस्मात् सार्वभौमस्ततोऽभवत् । जयसेनस्तत्तनयो राधिकोऽतोऽयुताय्वभूत् ॥ १० ॥
సురథుని నుండి విదూరథుడు పుట్టాడు; అతనినుండి సార్వభౌముడు జన్మించాడు. సార్వభౌముని నుండి జయసేనుడు; జయసేనుని కుమారుడు రాధికుడు; రాధికుని నుండి అయుతాయువు పుట్టాడు.
Verse 11
ततश्चाक्रोधनस्तस्माद् देवातिथिरमुष्य च । ऋक्षस्तस्य दिलीपोऽभूत् प्रतीपस्तस्य चात्मज: ॥ ११ ॥
అయుతాయుని నుండి అక్రోధనుడు అనే కుమారుడు; అతని కుమారుడు దేవాతిథి. దేవాతిథి నుండి ఋక్షుడు; ఋక్షుని నుండి దిలీపుడు; దిలీపుని కుమారుడు ప్రతీపుడు.
Verse 12
देवापि: शान्तनुस्तस्य बाह्लीक इति चात्मजा: । पितृराज्यं परित्यज्य देवापिस्तु वनं गत: ॥ १२ ॥ अभवच्छान्तनू राजा प्राङ्महाभिषसंज्ञित: । यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं यौवनमेति स: ॥ १३ ॥
ప్రతీపుని కుమారులు దేవాపి, శాంతను, బాహ్లీకుడు. దేవాపి పితృరాజ్యాన్ని విడిచి అరణ్యానికి వెళ్లినందున శాంతను రాజయ్యాడు. పూర్వజన్మలో మహాభిష అని ప్రసిద్ధుడైన శాంతను చేతి స్పర్శతో వృద్ధుడినీ యౌవనానికి మార్చగలడు।
Verse 13
देवापि: शान्तनुस्तस्य बाह्लीक इति चात्मजा: । पितृराज्यं परित्यज्य देवापिस्तु वनं गत: ॥ १२ ॥ अभवच्छान्तनू राजा प्राङ्महाभिषसंज्ञित: । यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं यौवनमेति स: ॥ १३ ॥
ప్రతీపుని కుమారులు దేవాపి, శాంతను, బాహ్లీకుడు. దేవాపి పితృరాజ్యాన్ని విడిచి అరణ్యానికి వెళ్లినందున శాంతను రాజయ్యాడు. పూర్వజన్మలో మహాభిష అని ప్రసిద్ధుడైన శాంతను చేతి స్పర్శతో వృద్ధుడినీ యౌవనానికి మార్చగలడు।
Verse 14
शान्तिमाप्नोति चैवाग्र्यां कर्मणा तेन शान्तनु: । समा द्वादश तद्राज्ये न ववर्ष यदा विभु: ॥ १४ ॥ शान्तनुर्ब्राह्मणैरुक्त: परिवेत्तायमग्रभुक् । राज्यं देह्यग्रजायाशु पुरराष्ट्रविवृद्धये ॥ १५ ॥
తన కర్మచేత ప్రజలకు ఉత్తమ శాంతి కలిగించేవాడు కాబట్టి అతని పేరు శాంతను. ఒకసారి అతని రాజ్యంలో పన్నెండు సంవత్సరాలు వర్షం పడలేదు. అప్పుడు బ్రాహ్మణులు అన్నారు—“నీవు అన్నయ్య హక్కును అనుభవిస్తున్నావు; రాజ్యము, నగరము అభివృద్ధి కోసం వెంటనే రాజ్యాన్ని అన్నయ్యకు అప్పగించు।”
Verse 15
शान्तिमाप्नोति चैवाग्र्यां कर्मणा तेन शान्तनु: । समा द्वादश तद्राज्ये न ववर्ष यदा विभु: ॥ १४ ॥ शान्तनुर्ब्राह्मणैरुक्त: परिवेत्तायमग्रभुक् । राज्यं देह्यग्रजायाशु पुरराष्ट्रविवृद्धये ॥ १५ ॥
తన కర్మచేత ప్రజలకు ఉత్తమ శాంతి కలిగించేవాడు కాబట్టి అతని పేరు శాంతను. ఒకసారి అతని రాజ్యంలో పన్నెండు సంవత్సరాలు వర్షం పడలేదు. అప్పుడు బ్రాహ్మణులు అన్నారు—“నీవు అన్నయ్య హక్కును అనుభవిస్తున్నావు; రాజ్యము, నగరము అభివృద్ధి కోసం వెంటనే రాజ్యాన్ని అన్నయ్యకు అప్పగించు।”
Verse 16
एवमुक्तो द्विजैर्ज्येष्ठं छन्दयामास सोऽब्रवीत् । तन्मन्त्रिप्रहितैर्विप्रैर्वेदाद् विभ्रंशितो गिरा ॥ १६ ॥ वेदवादातिवादान् वै तदा देवो ववर्ष ह । देवापिर्योगमास्थाय कलापग्राममाश्रित: ॥ १७ ॥
బ్రాహ్మణులు ఇలా చెప్పగా శాంతను అరణ్యానికి వెళ్లి తన అన్న దేవాపిని రాజ్యాన్ని స్వీకరించమని వేడుకున్నాడు. కానీ ముందుగా శాంతనుని మంత్రి అశ్వవారుడు కొందరు బ్రాహ్మణులను ప్రేరేపించి దేవాపిని వేదవిధులను అతిక్రమించేలా చేశాడు; అందువల్ల దేవాపి వేదమార్గం నుండి తప్పి వేదనింద చేసి పతితుడయ్యాడు, కాబట్టి రాజ్యాన్ని అంగీకరించలేదు. అప్పుడు శాంతను మళ్లీ రాజయ్యాడు, ఇంద్రుడు ప్రసన్నుడై వర్షాలు కురిపించాడు. తరువాత దేవాపి యోగమార్గాన్ని ఆశ్రయించి మనస్సు-ఇంద్రియాలను నియంత్రిస్తూ కలాపగ్రామం అనే గ్రామానికి వెళ్లి ఇప్పటికీ అక్కడే నివసిస్తున్నాడు।
Verse 17
एवमुक्तो द्विजैर्ज्येष्ठं छन्दयामास सोऽब्रवीत् । तन्मन्त्रिप्रहितैर्विप्रैर्वेदाद् विभ्रंशितो गिरा ॥ १६ ॥ वेदवादातिवादान् वै तदा देवो ववर्ष ह । देवापिर्योगमास्थाय कलापग्राममाश्रित: ॥ १७ ॥
బ్రాహ్మణులు ఇలా చెప్పగా మహారాజు శాంతను అరణ్యానికి వెళ్లి తన జ్యేష్ఠ సోదరుడు దేవాపిని రాజ్యభారం స్వీకరించమని ప్రార్థించాడు. కానీ మంత్రివర్యుడి ప్రేరణతో కొందరు బ్రాహ్మణులు దేవాపిని వేదవిధుల నుండి తప్పించారు; అతడు వేదనింద చేసి రాజ్యాన్ని అంగీకరించలేదు. అప్పుడు శాంతనుడే మళ్లీ రాజయ్యాడు, ఇంద్రుడు సంతోషించి వర్షాలు కురిపించాడు. తరువాత దేవాపి యోగమార్గం ఆశ్రయించి కలాపగ్రామంలో నివసించాడు.
Verse 18
सोमवंशे कलौ नष्टे कृतादौ स्थापयिष्यति । बाह्लीकात्सोमदत्तोऽभूद् भूरिर्भूरिश्रवास्तत: ॥ १८ ॥ शलश्च शान्तनोरासीद् गङ्गायां भीष्म आत्मवान् । सर्वधर्मविदां श्रेष्ठो महाभागवत: कवि: ॥ १९ ॥
కలియుగంలో సోమవంశం నశించిన తరువాత, తదుపరి సత్యయుగ ఆరంభంలో దేవాపి ఈ లోకంలో సోమవంశాన్ని మళ్లీ స్థాపిస్తాడు. బాహ్లీకుని నుండి సోమదత్తుడు పుట్టాడు; అతనికి భూరి, భూరిశ్రవా, శల అనే ముగ్గురు కుమారులు. శాంతనునికి గంగ గర్భంలో భీష్ముడు జన్మించాడు—ఆత్మజ్ఞాని, ధర్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడు, మహాభాగవతుడు, కవి।
Verse 19
सोमवंशे कलौ नष्टे कृतादौ स्थापयिष्यति । बाह्लीकात्सोमदत्तोऽभूद् भूरिर्भूरिश्रवास्तत: ॥ १८ ॥ शलश्च शान्तनोरासीद् गङ्गायां भीष्म आत्मवान् । सर्वधर्मविदां श्रेष्ठो महाभागवत: कवि: ॥ १९ ॥
కలియుగంలో సోమవంశం నశించిన తరువాత, తదుపరి సత్యయుగ ఆరంభంలో దేవాపి ఈ లోకంలో సోమవంశాన్ని మళ్లీ స్థాపిస్తాడు. బాహ్లీకుని నుండి సోమదత్తుడు పుట్టాడు; అతనికి భూరి, భూరిశ్రవా, శల అనే ముగ్గురు కుమారులు. శాంతనునికి గంగ గర్భంలో భీష్ముడు జన్మించాడు—ఆత్మజ్ఞాని, ధర్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడు, మహాభాగవతుడు, కవి।
Verse 20
वीरयूथाग्रणीर्येन रामोऽपि युधि तोषित: । शान्तनोर्दासकन्यायां जज्ञे चित्राङ्गद: सुत: ॥ २० ॥
భీష్మదేవుడు వీరయోధులలో అగ్రగణ్యుడు; యుద్ధంలో ఆయన భగవాన్ పరశురామునికీ సంతృప్తి కలిగించాడు. శాంతనుని వీర్యంతో మత్స్యకన్య సత్యవతి గర్భంలో చిత్రాంగదుడు జన్మించాడు.
Verse 21
विचित्रवीर्यश्चावरजो नाम्ना चित्राङ्गदो हत: । यस्यां पराशरात् साक्षादवतीर्णो हरे: कला ॥ २१ ॥ वेदगुप्तो मुनि: कृष्णो यतोऽहमिदमध्यगाम् । हित्वा स्वशिष्यान् पैलादीन्भगवान् बादरायण: ॥ २२ ॥ मह्यं पुत्राय शान्ताय परं गुह्यमिदं जगौ । विचित्रवीर्योऽथोवाह काशीराजसुते बलात् ॥ २३ ॥ स्वयंवरादुपानीते अम्बिकाम्बालिके उभे । तयोरासक्तहृदयो गृहीतो यक्ष्मणा मृत: ॥ २४ ॥
చిత్రాంగదుడు, అతని తమ్ముడు విచిత్రవీర్యుడు; అదే పేరున్న ఒక గంధర్వునిచేత హతుడయ్యాడు. శాంతనునికి ముందే సత్యవతి పరాశర ముని ద్వారా సాక్షాత్ హరి యొక్క కళ అయిన కృష్ణద్వైపాయన వేదవ్యాసుని ప్రసవించింది; ఆయన వేదరక్షక ముని. ఆయన నుండే నేను శుకుడిగా జన్మించాను, ఆయన నుండే శ్రీమద్భాగవతాన్ని అధ్యయనం చేశాను. భగవాన్ బాదరాయణ వ్యాసుడు పైలాది శిష్యులను విడిచి, వైరాగ్యమున్న శాంతుడైన నాకీ పరమ గుహ్య భాగవతాన్ని ఉపదేశించాడు. తరువాత విచిత్రవీర్యుడు కాశీరాజ కుమార్తెలైన అంబికా, అంబాలికలను స్వయంవరం నుండి బలవంతంగా తీసుకువచ్చి వివాహం చేసుకున్నాడు; కానీ వారిపై ఆసక్తితో యక్ష్మా వ్యాధితో మరణించాడు.
Verse 22
विचित्रवीर्यश्चावरजो नाम्ना चित्राङ्गदो हत: । यस्यां पराशरात् साक्षादवतीर्णो हरे: कला ॥ २१ ॥ वेदगुप्तो मुनि: कृष्णो यतोऽहमिदमध्यगाम् । हित्वा स्वशिष्यान् पैलादीन्भगवान् बादरायण: ॥ २२ ॥ मह्यं पुत्राय शान्ताय परं गुह्यमिदं जगौ । विचित्रवीर्योऽथोवाह काशीराजसुते बलात् ॥ २३ ॥ स्वयंवरादुपानीते अम्बिकाम्बालिके उभे । तयोरासक्तहृदयो गृहीतो यक्ष्मणा मृत: ॥ २४ ॥
చిత్రాంగద అనే గంధర్వుడి చేత చిత్రాంగదుడు హతుడయ్యాడు. సత్యవతి శాంతనువుతో వివాహానికి ముందే పరాశర ముని ద్వారా హరి కళారూపుడైన శ్రీకృష్ణ ద్వైపాయన వేదవ్యాసుని ప్రసవించింది. ఆయన నుండే నేను శుకదేవుడు జన్మించి, ఆయన నుండే శ్రీమద్భాగవతాన్ని అధ్యయనం చేసాను. పైలాది శిష్యులను విడిచి భగవాన్ బాదరాయణుడు నాకు ఈ పరమ గుహ్య భాగవతాన్ని ఉపదేశించాడు.
Verse 23
विचित्रवीर्यश्चावरजो नाम्ना चित्राङ्गदो हत: । यस्यां पराशरात् साक्षादवतीर्णो हरे: कला ॥ २१ ॥ वेदगुप्तो मुनि: कृष्णो यतोऽहमिदमध्यगाम् । हित्वा स्वशिष्यान् पैलादीन्भगवान् बादरायण: ॥ २२ ॥ मह्यं पुत्राय शान्ताय परं गुह्यमिदं जगौ । विचित्रवीर्योऽथोवाह काशीराजसुते बलात् ॥ २३ ॥ स्वयंवरादुपानीते अम्बिकाम्बालिके उभे । तयोरासक्तहृदयो गृहीतो यक्ष्मणा मृत: ॥ २४ ॥
భగవాన్ వ్యాసదేవుడు నాకు, శాంత స్వభావముగల తన కుమారునికి, ఈ పరమ గుహ్య భాగవతాన్ని చెప్పాడు. తరువాత విచిత్రవీర్యుడు బలాత్కారంగా స్వయంవరం నుండి తీసుకొచ్చిన కాశీరాజుని ఇద్దరు కుమార్తెలైన అంబికా, అంబాలికలను వివాహం చేసుకున్నాడు.
Verse 24
विचित्रवीर्यश्चावरजो नाम्ना चित्राङ्गदो हत: । यस्यां पराशरात् साक्षादवतीर्णो हरे: कला ॥ २१ ॥ वेदगुप्तो मुनि: कृष्णो यतोऽहमिदमध्यगाम् । हित्वा स्वशिष्यान् पैलादीन्भगवान् बादरायण: ॥ २२ ॥ मह्यं पुत्राय शान्ताय परं गुह्यमिदं जगौ । विचित्रवीर्योऽथोवाह काशीराजसुते बलात् ॥ २३ ॥ स्वयंवरादुपानीते अम्बिकाम्बालिके उभे । तयोरासक्तहृदयो गृहीतो यक्ष्मणा मृत: ॥ २४ ॥
స్వయంవరం నుండి తీసుకొచ్చిన అంబికా, అంబాలిక అనే ఇద్దరిపై హృదయం అతిగా ఆసక్తి చెందిన విచిత్రవీర్యుడు క్షయరోగానికి లోనై మరణించాడు.
Verse 25
क्षेत्रेऽप्रजस्य वै भ्रातुर्मात्रोक्तो बादरायण: । धृतराष्ट्रं च पाण्डुं च विदुरं चाप्यजीजनत् ॥ २५ ॥
సంతానంలేని సోదరుని క్షేత్రంలో, తల్లి ఆజ్ఞ ప్రకారం, బాదరాయణ వ్యాసుడు ధృతరాష్ట్రుడు, పాండుడు, విదురుడు అనే ముగ్గురిని జన్మింపజేశాడు.
Verse 26
गान्धार्यां धृतराष्ट्रस्य जज्ञे पुत्रशतं नृप । तत्र दुर्योधनो ज्येष्ठो दु:शला चापि कन्यका ॥ २६ ॥
ఓ రాజా! ధృతరాష్ట్రుని భార్య గాంధారీ గర్భంలో వంద మంది కుమారులు మరియు ఒక కుమార్తె జన్మించారు. వారిలో పెద్ద కుమారుడు దుర్యోధనుడు, కుమార్తె పేరు దుఃశలా.
Verse 27
शापान्मैथुनरुद्धस्य पाण्डो: कुन्त्यां महारथा: । जाता धर्मानिलेन्द्रेभ्यो युधिष्ठिरमुखास्त्रय: ॥ २७ ॥ नकुल: सहदेवश्च माद्रयां नासत्यदस्रयो: । द्रौपद्यां पञ्च पञ्चभ्य: पुत्रास्ते पितरोऽभवन् ॥ २८ ॥
ఋషి శాపం వల్ల పాండుడు దాంపత్యసుఖానికి నిరోధింపబడ్డాడు; అందుచేత కుంతీ గర్భంలో ధర్మరాజు, వాయుదేవుడు, ఇంద్రుడు అనుగ్రహంతో యుధిష్ఠిరుడు, భీముడు, అర్జునుడు అనే ముగ్గురు మహారథులు జన్మించారు. మాద్రీ గర్భంలో అశ్వినీకుమారుల ద్వారా నకులుడు, సహదేవుడు పుట్టారు. తరువాత ద్రౌపది గర్భంలో ఐదుగురు పాండవులకు ఐదుగురు కుమారులు పుట్టి—వారే నీ పితృవ్యులు.
Verse 28
शापान्मैथुनरुद्धस्य पाण्डो: कुन्त्यां महारथा: । जाता धर्मानिलेन्द्रेभ्यो युधिष्ठिरमुखास्त्रय: ॥ २७ ॥ नकुल: सहदेवश्च माद्रयां नासत्यदस्रयो: । द्रौपद्यां पञ्च पञ्चभ्य: पुत्रास्ते पितरोऽभवन् ॥ २८ ॥
మాద్రీ గర్భంలో నాసత్య-దస్ర అనే అశ్వినీకుమారుల కృపతో నకులుడు, సహదేవుడు జన్మించారు. అలాగే ద్రౌపది గర్భంలో ఐదుగురు పాండవులకు ఐదుగురు కుమారులు పుట్టారు; వారే నీ పితృవ్యులు.
Verse 29
युधिष्ठिरात् प्रतिविन्ध्य: श्रुतसेनो वृकोदरात् । अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलि: ॥ २९ ॥
యుధిష్ఠిరుని నుండి ప్రతివింధ్యుడు, వృకోదరుడు (భీముడు) నుండి శ్రుతసేనుడు, అర్జునుని నుండి శ్రుతకీర్తి, అలాగే నకులుని నుండి శతానీకుడు అనే కుమారులు జన్మించారు.
Verse 30
सहदेवसुतो राजञ्छ्रुतकर्मा तथापरे । युधिष्ठिरात् तु पौरव्यां देवकोऽथ घटोत्कच: ॥ ३० ॥ भीमसेनाद्धिडिम्बायां काल्यां सर्वगतस्तत: । सहदेवात् सुहोत्रं तु विजयासूत पार्वती ॥ ३१ ॥
ఓ రాజా, సహదేవుని కుమారుడు శ్రుతకర్ముడు. ఇంకా పాండవులకు ఇతర భార్యల ద్వారా కూడా కుమారులు కలిగారు. యుధిష్ఠిరుడు పౌరవీ గర్భంలో దేవకుడిని కనెను; భీమసేనుడు హిడింబా ద్వారా ఘటోత్కచుడిని, కాళీ ద్వారా సర్వగతుడిని కనెను. అలాగే పర్వతరాజు కుమార్తె విజయ ద్వారా సహదేవునికి సుహోత్రుడు జన్మించాడు.
Verse 31
सहदेवसुतो राजञ्छ्रुतकर्मा तथापरे । युधिष्ठिरात् तु पौरव्यां देवकोऽथ घटोत्कच: ॥ ३० ॥ भीमसेनाद्धिडिम्बायां काल्यां सर्वगतस्तत: । सहदेवात् सुहोत्रं तु विजयासूत पार्वती ॥ ३१ ॥
భీమసేనుని ద్వారా హిడింబా గర్భంలో ఘటోత్కచుడు, కాళీ గర్భంలో సర్వగతుడు జన్మించాడు. అలాగే పర్వతరాజు కుమార్తె విజయ గర్భంలో సహదేవునికి సుహోత్రుడు పుట్టాడు—ఇలా పాండవులకు ఇతర భార్యల ద్వారా కూడా కుమారులు కలిగారు.
Verse 32
करेणुमत्यां नकुलो नरमित्रं तथार्जुन: । इरावन्तमुलुप्यां वै सुतायां बभ्रुवाहनम् । मणिपुरपते: सोऽपि तत्पुत्र: पुत्रिकासुत: ॥ ३२ ॥
కరేణుమతీ గర్భమున నకులునికి నరమిత్రుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు. అలాగే నాగకన్య ఉలూపీ గర్భమున అర్జునునికి ఇరావాన్, మణిపుర రాజకుమార్తె గర్భమున బభ్రువాహనుడు జన్మించాడు; అతడు మణిపురపతికి పుత్రికాసుతుడుగా, దత్తపుత్రుడుగా నిలిచాడు.
Verse 33
तव तात: सुभद्रायामभिमन्युरजायत । सर्वातिरथजिद् वीर उत्तरायां ततो भवान् ॥ ३३ ॥
ఓ రాజా! నీ తండ్రి అభిమన్యుడు సుభద్ర గర్భమున అర్జునుని కుమారుడుగా జన్మించాడు. అతడు సమస్త అతిరథులను జయించిన వీరుడు; అతనివలన విరాటరాజ కుమార్తె ఉత్తర గర్భమున నీవు జన్మించావు.
Verse 34
परिक्षीणेषु कुरुषु द्रौणेर्ब्रह्मास्त्रतेजसा । त्वं च कृष्णानुभावेन सजीवो मोचितोऽन्तकात् ॥ ३४ ॥
కురు వంశము క్షీణించినప్పుడు ద్రోణపుత్రుని బ్రహ్మాస్త్ర తేజస్సుతో నీవు కూడా నశించబోయావు; కాని శ్రీకృష్ణుని మహిమా-కృపవలన నీవు మరణమునుండి రక్షింపబడి జీవించి నిలిచావు.
Verse 35
तवेमे तनयास्तात जनमेजयपूर्वका: । श्रुतसेनो भीमसेन उग्रसेनश्च वीर्यवान् ॥ ३५ ॥
ఓ తాతా! నీ కుమారులు—జనమేజయుడు (జ్యేష్ఠుడు), శ్రుతసేనుడు, భీమసేనుడు, మరియు వీర్యవంతుడైన ఉగ్రసేనుడు—అత్యంత పరాక్రమశాలులు.
Verse 36
जनमेजयस्त्वां विदित्वा तक्षकान्निधनं गतम् । सर्पान् वै सर्पयागाग्नौ स होष्यति रुषान्वित: ॥ ३६ ॥
తక్షక సర్పమువలన నీ మరణమని తెలిసి నీ కుమారుడు జనమేజయుడు కోపంతో నిండిపోయి, సర్పయాగ అగ్నిలో సమస్త సర్పులను దహింపజేయుటకు ఆహుతులు సమర్పించును.
Verse 37
कालषेयं पुरोधाय तुरं तुरगमेधषाट् । समन्तात् पृथिवीं सर्वां जित्वा यक्ष्यति चाध्वरै: ॥ ३७ ॥
కాలషుని కుమారుడు తూరుని పురోహితునిగా నియమించి జనమేజయుడు సమంతాత్ భూమిని జయించి అనేక అశ్వమేధ యజ్ఞాలు నిర్వహిస్తాడు; అందువల్ల ‘తురగమేధషాట్’ అని ప్రసిద్ధి పొందుతాడు।
Verse 38
तस्य पुत्र: शतानीको याज्ञवल्क्यात् त्रयीं पठन् । अस्त्रज्ञानं क्रियाज्ञानं शौनकात् परमेष्यति ॥ ३८ ॥
జనమేజయుని కుమారుడు శతానీకుడు యాజ్ఞవల్క్యుని వద్ద త్రయీ వేదాలను మరియు క్రియాజ్ఞానాన్ని అధ్యయనం చేస్తాడు; కృపాచార్యుని వద్ద అస్త్రవిద్యను, ఋషి శౌనకుని వద్ద పరబ్రహ్మవిద్యను పొందుతాడు।
Verse 39
सहस्रानीकस्तत्पुत्रस्ततश्चैवाश्वमेधज: । असीमकृष्णस्तस्यापि नेमिचक्रस्तु तत्सुत: ॥ ३९ ॥
శతానీకుని కుమారుడు సహస్రానీకుడు, అతని కుమారుడు అశ్వమేధజుడు; అశ్వమేధజుని నుండి అసీమకృష్ణుడు, అతని కుమారుడు నేమిచక్రుడు అవుతాడు।
Verse 40
गजाह्वये हृते नद्या कौशाम्ब्यां साधु वत्स्यति । उक्तस्ततश्चित्ररथस्तस्माच्छुचिरथ: सुत: ॥ ४० ॥
నది వల్ల గజాహ్వయ (హస్తినాపుర) నగరం మునిగినప్పుడు నేమిచక్రుడు కౌశాంబీలో సద్భావంతో నివసిస్తాడు. అతని కుమారుడు చిత్రరథుడు ప్రసిద్ధి పొందుతాడు; చిత్రరథుని కుమారుడు శుచిరథుడు।
Verse 41
तस्माच्च वृष्टिमांस्तस्य सुषेणोऽथ महीपति: । सुनीथस्तस्य भविता नृचक्षुर्यत् सुखीनल: ॥ ४१ ॥
శుచిరథుని నుండి వృష్టిమాన్ జన్మిస్తాడు; అతని కుమారుడు సుషేణుడు సమస్త భూమికి చక్రవర్తి అవుతాడు. సుషేణుని కుమారుడు సునీథుడు, అతని కుమారుడు నృచక్షుడు, నృచక్షుని కుమారుడు సుఖీనలుడు।
Verse 42
परिप्लव: सुतस्तस्मान्मेधावी सुनयात्मज: । नृपञ्जयस्ततो दूर्वस्तिमिस्तस्माज्जनिष्यति ॥ ४२ ॥
సుఖీనలుని కుమారుడు పరిప్లవుడు; అతని కుమారుడు సునయుడు. సునయుని నుండి మేధావి, మేధావి నుండి నృపంజయుడు, నృపంజయుని నుండి దూర్వ, దూర్వ నుండి తిమి జన్మిస్తాడు।
Verse 43
तिमेर्बृहद्रथस्तस्माच्छतानीक: सुदासज: । शतानीकाद् दुर्दमनस्तस्यापत्यं महीनर: ॥ ४३ ॥
తిమి నుండి బృహద్రథుడు; బృహద్రథుని నుండి సుదాసుడు; సుదాసుని నుండి శతానీకుడు. శతానీకుని నుండి దుర్దమనుడు, అతని కుమారుడు మహీనరుడు అవుతాడు।
Verse 44
दण्डपाणिर्निमिस्तस्य क्षेमको भविता यत: । ब्रह्मक्षत्रस्य वै योनिर्वंशो देवर्षिसत्कृत: ॥ ४४ ॥ क्षेमकं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ । अथ मागधराजानो भाविनो ये वदामि ते ॥ ४५ ॥
మహీనరుని కుమారుడు దండపాణి; అతని కుమారుడు నిమి; నిమి నుండి రాజు క్షేమకుడు జన్మిస్తాడు. ఈ విధంగా బ్రాహ్మణ-క్షత్రియుల మూలమైన, దేవతలు మహర్షులు గౌరవించే చంద్రవంశాన్ని నేను నీకు వివరించాను. కలియుగంలో క్షేమకుడే చివరి రాజు అవుతాడు. ఇక మాగధ రాజవంశ భవిష్యత్తును చెబుతాను—విను।
Verse 45
दण्डपाणिर्निमिस्तस्य क्षेमको भविता यत: । ब्रह्मक्षत्रस्य वै योनिर्वंशो देवर्षिसत्कृत: ॥ ४४ ॥ क्षेमकं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ । अथ मागधराजानो भाविनो ये वदामि ते ॥ ४५ ॥
మహీనరుని కుమారుడు దండపాణి; అతని కుమారుడు నిమి; నిమి నుండి రాజు క్షేమకుడు జన్మిస్తాడు. ఈ విధంగా బ్రాహ్మణ-క్షత్రియుల మూలమైన, దేవతలు మహర్షులు గౌరవించే చంద్రవంశాన్ని నేను నీకు వివరించాను. కలియుగంలో క్షేమకుడే చివరి రాజు అవుతాడు. ఇక మాగధ రాజవంశ భవిష్యత్తును చెబుతాను—విను।
Verse 46
भविता सहदेवस्य मार्जारिर्यच्छ्रुतश्रवा: । ततो युतायुस्तस्यापि निरमित्रोऽथ तत्सुत: ॥ ४६ ॥ सुनक्षत्र: सुनक्षत्राद् बृहत्सेनोऽथ कर्मजित् । तत: सुतञ्जयाद् विप्र: शुचिस्तस्य भविष्यति ॥ ४७ ॥ क्षेमोऽथ सुव्रतस्तस्माद् धर्मसूत्र: समस्तत: । द्युमत्सेनोऽथ सुमति: सुबलो जनिता तत: ॥ ४८ ॥
జరాసంధుని కుమారుడు సహదేవునికి మార్జారి అనే కుమారుడు ఉంటాడు; మార్జారి నుండి శ్రుతశ్రవా; శ్రుతశ్రవా నుండి యుతాయు; యుతాయు నుండి నిరమిత్రుడు. నిరమిత్రుని కుమారుడు సునక్షత్ర; సునక్షత్ర నుండి బృహత్సేన; బృహత్సేన నుండి కర్మజిత్. కర్మజితుని కుమారుడు సుతంజయ; సుతంజయుని కుమారుడు విప్ర; అతని కుమారుడు శుచి. శుచినుండి క్షేమ; క్షేమ నుండి సువ్రత; సువ్రత నుండి ధర్మసూత్ర. ధర్మసూత్ర నుండి సమ; సమ నుండి ద్యుమత్సేన; ద్యుమత్సేన నుండి సుమతి; సుమతి నుండి సుబలుడు జన్మిస్తాడు।
Verse 47
भविता सहदेवस्य मार्जारिर्यच्छ्रुतश्रवा: । ततो युतायुस्तस्यापि निरमित्रोऽथ तत्सुत: ॥ ४६ ॥ सुनक्षत्र: सुनक्षत्राद् बृहत्सेनोऽथ कर्मजित् । तत: सुतञ्जयाद् विप्र: शुचिस्तस्य भविष्यति ॥ ४७ ॥ क्षेमोऽथ सुव्रतस्तस्माद् धर्मसूत्र: समस्तत: । द्युमत्सेनोऽथ सुमति: सुबलो जनिता तत: ॥ ४८ ॥
జరాసంధుని కుమారుడైన సహదేవునికి మార్జారి అనే కుమారుడు కలుగును. మార్జారినుండి శ్రుతశ్రవా, శ్రుతశ్రవానుండి యుతాయు, యుతాయునుండి నిరమిత్రుడు జన్మించును. నిరమిత్రుని కుమారుడు సునక్షత్రుడు; సునక్షత్రునుండి బృహత్సేనుడు, బృహత్సేనునుండి కర్మజితుడు కలుగును. కర్మజితునుండి సుతంజయుడు, సుతంజయునుండి విప్రుడు, విప్రుని కుమారుడు శుచిగా ఉండును. శుచినుండి క్షేముడు, క్షేమునుండి సువ్రతుడు, సువ్రతునుండి ధర్మసూత్రుడు జన్మించును. ధర్మసూత్రునుండి సముడు, సమునుండి ద్యుమత్సేనుడు, ద్యుమత్సేనునుండి సుమతి, సుమతినుండి సుబలుడు కలుగును.
Verse 48
भविता सहदेवस्य मार्जारिर्यच्छ्रुतश्रवा: । ततो युतायुस्तस्यापि निरमित्रोऽथ तत्सुत: ॥ ४६ ॥ सुनक्षत्र: सुनक्षत्राद् बृहत्सेनोऽथ कर्मजित् । तत: सुतञ्जयाद् विप्र: शुचिस्तस्य भविष्यति ॥ ४७ ॥ क्षेमोऽथ सुव्रतस्तस्माद् धर्मसूत्र: समस्तत: । द्युमत्सेनोऽथ सुमति: सुबलो जनिता तत: ॥ ४८ ॥
జరాసంధుని కుమారుడైన సహదేవునికి మార్జారి అనే కుమారుడు కలుగును. మార్జారినుండి శ్రుతశ్రవా, శ్రుతశ్రవానుండి యుతాయు, యుతాయునుండి నిరమిత్రుడు జన్మించును. నిరమిత్రుని కుమారుడు సునక్షత్రుడు; సునక్షత్రునుండి బృహత్సేనుడు, బృహత్సేనునుండి కర్మజితుడు కలుగును. కర్మజితునుండి సుతంజయుడు, సుతంజయునుండి విప్రుడు, విప్రుని కుమారుడు శుచిగా ఉండును. శుచినుండి క్షేముడు, క్షేమునుండి సువ్రతుడు, సువ్రతునుండి ధర్మసూత్రుడు జన్మించును. ధర్మసూత్రునుండి సముడు, సమునుండి ద్యుమత్సేనుడు, ద్యుమత్సేనునుండి సుమతి, సుమతినుండి సుబలుడు కలుగును.
Verse 49
सुनीथ: सत्यजिदथ विश्वजिद् यद् रिपुञ्जय: । बार्हद्रथाश्च भूपाला भाव्या: साहस्रवत्सरम् ॥ ४९ ॥
సుబలునుండి సునీథుడు, సునీథునుండి సత్యజితుడు, సత్యజితునుండి విశ్వజితుడు, మరియు విశ్వజితునుండి రిపుఞ్జయుడు జన్మించును. వీరందరూ బృహద్రథ వంశానికి చెందిన రాజులై, వెయ్యి సంవత్సరాలు లోకాన్ని పాలించుదురు.
Frequently Asked Questions
Devāpi is the elder son of Pratīpa and brother of Śāntanu. In 9.22 he becomes a case study in adhikāra (fitness for rule): due to deviation from Vedic principles (instigated by political manipulation), he is rendered unfit to govern, and Śāntanu resumes kingship, after which rains return. The Bhāgavatam further gives Devāpi an eschatological role—after the Soma dynasty ends in Kali-yuga, he will reestablish it at the start of the next Satya-yuga—showing how Purāṇic history spans cyclical time and links morality, cosmic order, and dynastic continuity.
Parīkṣit’s rescue from the brahmāstra (released by Droṇa’s son) is narrated as poṣaṇa—Bhagavān’s direct protection of His devotee and of the dynastic line through which dharma is preserved. The episode underscores that royal continuity is not merely biological succession; it is safeguarded by Kṛṣṇa for the sake of sustaining righteous order and enabling the transmission of Bhāgavata teachings.
By inserting Vyāsa’s birth (from Parāśara and Satyavatī) and Śukadeva’s discipleship, the text authenticates transmission (paramparā) and anchors Śrīmad-Bhāgavatam within sacred history. It also frames Vyāsa not only as a genealogical figure but as an avatāra-like compiler and teacher who entrusts the Bhāgavatam to a renounced, desireless hearer—signaling that the ultimate purpose of history is liberation through śravaṇa and bhakti.
Jarāsandha appears within the Bṛhadratha line: born in two halves and joined by the she-demon Jarā, he embodies the Purāṇic motif that destiny and power can arise through extraordinary, non-linear means. In the genealogical architecture, his birth explains the continuity of the Magadha-associated line and sets up later political-historical trajectories that intersect with Kṛṣṇa’s līlā in wider Vaiṣṇava narrative memory.