Adhyaya 11
Lord Rāmacandra’s Charity, Sītā’s Departure, and the Lord’s Return to Vaikuṇṭha
రామరాజ్యం స్థాపించి సూర్యవంశంలో ఆదర్శ రాజధర్మాన్ని చూపిన తరువాత, ఈ అధ్యాయంలో శ్రీరామచంద్రుడు ఆచార్యుని ఆధ్వర్యంలో వైభవమైన యజ్ఞాలు చేసి, దక్షిణగా తన రాజ్యాన్ని నాలుగు దిక్కులుగా విరజిమ్మి, చివరికి సమస్తాన్ని బ్రాహ్మణులకు అర్పించినట్లు వర్ణిస్తుంది—పరమేశ్వరుడు తానే తనను పూజించుకుంటూ ఆదర్శ దానం, వైరాగ్యాన్ని బోధిస్తున్నాడని ఇది వెల్లడిస్తుంది. బ్రాహ్మణులు ఆయన నిజమైన దానం—హృదయప్రకాశం—వల్ల తృప్తి చెంది, ఆయన పరమత్వాన్ని స్తుతించి ధనాన్ని తిరిగి సమర్పిస్తారు. తరువాత రాముడు వేషధారణతో సీతపై ప్రజానిందను విని, అజ్ఞాన గుసగుసల మధ్య రాజధర్మ గౌరవాన్ని కాపాడేందుకు గర్భవతి సీతను విడిచిపెడతాడు; సీత వాల్మీకి ఆశ్రమంలో శరణు పొంది లవకుశులను ప్రసవిస్తుంది. లక్ష్మణ, భరత, శత్రుఘ్నుల కుమారుల ద్వారా వంశవిస్తారం, శత్రుఘ్నుడు లవణుణ్ని సంహరించి మథురను స్థాపించడం కూడా చెప్పబడుతుంది. సీత రామధ్యానంలో భూమిలో లీనమవుతుంది; రాముడు దివ్య శోకాన్ని అనుభవించి బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటిస్తూ దీర్ఘకాలం అగ్నిహోత్రం చేసి, చివరికి బ్రహ్మజ్యోతికి అతీతమైన తన వైకుంఠధామానికి తిరిగి వెళ్తాడు. ముగింపులో రాముని నిర్మల కీర్తి, ఆయన లీలాశ్రవణం మోక్షప్రదమని ప్రశంసించి, తదుపరి పరిషిత్తు ప్రశ్నకు మార్గం వేస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच भगवानात्मनात्मानं राम उत्तमकल्पकै: । सर्वदेवमयं देवमीजेऽथाचार्यवान् मखै: ॥ १ ॥
శ్రీశుకుడు చెప్పెను—ఆ తరువాత భగవాన్ శ్రీరామచంద్రుడు ఆచార్యుని స్వీకరించి ఉత్తమ సామగ్రితో యజ్ఞాలు నిర్వహించాడు. ఆయన సమస్త దేవతల అధిపతి కనుక, తానే తనను తాను ఆరాధించాడు.
Verse 2
होत्रेऽददाद् दिशं प्राचीं ब्रह्मणे दक्षिणां प्रभु: । अध्वर्यवे प्रतीचीं वा उत्तरां सामगाय स: ॥ २ ॥
భగవాన్ రామచంద్రుడు హోతా ఋత్వికునికి తూర్పు దిశను, బ్రహ్మ ఋత్వికునికి దక్షిణాన్ని, అధ్వర్యువుకు పడమటను, సామవేదం పాడే ఉద్గాతకు ఉత్తరాన్ని దానమిచ్చాడు. ఈ విధంగా తన రాజ్యాన్ని దానంగా ఇచ్చాడు.
Verse 3
आचार्याय ददौ शेषां यावती भूस्तदन्तरा । मन्यमान इदं कृत्स्नं ब्राह्मणोऽर्हति नि:स्पृह: ॥ ३ ॥
తర్వాత ‘నిష్కామ బ్రాహ్మణులే సమస్త లోకానికి అర్హులు’ అని భావించి, తూర్పు-పడమట-ఉత్తర-దక్షిణ మధ్య మిగిలిన భూమంతా ఆచార్యునికి దానమిచ్చాడు.
Verse 4
इत्ययं तदलङ्कारवासोभ्यामवशेषित: । तथा राज्ञ्यपि वैदेही सौमङ्गल्यावशेषिता ॥ ४ ॥
ఈ విధంగా బ్రాహ్మణులకు అన్నీ దానమిచ్చిన తరువాత, భగవాన్ రామచంద్రునికి తన వస్త్రాలు మరియు ఆభరణాలే మిగిలాయి. అలాగే రాణి వైదేహి సీతకూ కేవలం సౌమంగళ్య చిహ్నమైన ముక్కుపుడక మాత్రమే మిగిలింది.
Verse 5
ते तु ब्राह्मणदेवस्य वात्सल्यं वीक्ष्य संस्तुतम् । प्रीता: क्लिन्नधियस्तस्मै प्रत्यर्प्येदं बभाषिरे ॥ ५ ॥
యజ్ఞకార్యాలలో నిమగ్నమైన బ్రాహ్మణులందరూ బ్రాహ్మణదేవుడైన శ్రీరాముని ప్రశంసనీయమైన వాత్సల్యాన్ని చూచి పరమానందించారు. హృదయం కరిగి ఆయన ఇచ్చిన ద్రవ్యాన్ని తిరిగి సమర్పించి ఇలా పలికారు.
Verse 6
अप्रत्तं नस्त्वया किं नु भगवन् भुवनेश्वर । यन्नोऽन्तर्हृदयं विश्य तमो हंसि स्वरोचिषा ॥ ६ ॥
ఓ భగవన్, ఓ భువనేశ్వరా! మీరు మాకు ఇవ్వనిది ఏముంది? మా అంతఃహృదయంలో ప్రవేశించి మీ స్వప్రకాశంతో అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించారు—ఇదే పరమ దానం; భౌతిక దానం మాకు అవసరం లేదు.
Verse 7
नमो ब्रह्मण्यदेवाय रामायाकुण्ठमेधसे । उत्तमश्लोकधुर्याय न्यस्तदण्डार्पिताङ्घ्रये ॥ ७ ॥
బ్రాహ్మణ్యదేవుడైన శ్రీరామునకు నమస్కారం—ఆయన మేధస్సు ఎప్పుడూ చింతతో కలత చెందదు. మీరు ఉత్తమశ్లోకులలో అగ్రగణ్యులు; దండాధికారానికి అతీతమైన ఋషులు మీ పాదాల వద్ద దండాన్ని ఉంచి శరణు పొందుతారు—ఆ పాదాలకు మా ప్రణామాలు.
Verse 8
कदाचिल्लोकजिज्ञासुर्गूढो रात्र्यामलक्षित: । चरन्वाचोऽशृणोद् रामो भार्यामुद्दिश्य कस्यचित् ॥ ८ ॥
శుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—ఒకసారి ప్రజల అభిప్రాయం తెలుసుకోవాలనే ఉద్దేశంతో శ్రీరాముడు రాత్రివేళ వేషం మార్చుకొని గుప్తంగా సంచరించెను. అప్పుడు ఆయన ఎవరో ఒకరు తన భార్య సీతాదేవిని గురించి అననుకూలంగా మాట్లాడటం విన్నాడు.
Verse 9
नाहं बिभर्मि त्वां दुष्टामसतीं परवेश्मगाम् । स्त्रैणो हि बिभृयात् सीतां रामो नाहं भजे पुन: ॥ ९ ॥
[ఆ మనిషి తన దుష్చరిత్ర భార్యతో అన్నాడు] నీవు పరుల ఇంటికి వెళ్తావు; అందువల్ల నీవు అసతీ, అపవిత్రం. ఇక నేను నిన్ను పోషించను. భార్యవశుడైన వాడే సీతలాంటిదాన్ని స్వీకరిస్తాడు—రాముడు స్వీకరించాడు; కానీ నేను ఆయనలాగా భార్యవశుడు కాదు, కాబట్టి నిన్ను మళ్లీ స్వీకరించను.
Verse 10
इति लोकाद् बहुमुखाद् दुराराध्यादसंविद: । पत्या भीतेन सा त्यक्ता प्राप्ता प्राचेतसाश्रमम् ॥ १० ॥
శుకదేవ గోస్వామి అన్నాడు—అల్పజ్ఞానం, దుష్టచరిత్ర గల జనులు అనేక ముఖాలుగా అర్థరహిత మాటలు పలుకుతారు. అలాంటి దుర్జనుల భయంతో ప్రభువు రామచంద్రుడు గర్భిణీ అయిన సీతాదేవిని కూడా విడిచెను; అప్పుడు సీత ప్రాచేతసుడు వాల్మీకి ముని ఆశ్రమానికి చేరింది.
Verse 11
अन्तर्वत्न्यागते काले यमौ सा सुषुवे सुतौ । कुशो लव इति ख्यातौ तयोश्चक्रे क्रिया मुनि: ॥ ११ ॥
కాలం వచ్చినప్పుడు గర్భిణీ అయిన సీతాదేవి యమజులైన ఇద్దరు కుమారులను ప్రసవించింది; వారు తరువాత కుశుడు, లవుడు అని ప్రసిద్ధులయ్యారు. వారి జన్మసంస్కారాది క్రియలను వాల్మీకి ముని నిర్వహించాడు.
Verse 12
अङ्गदश्चित्रकेतुश्च लक्ष्मणस्यात्मजौ स्मृतौ । तक्ष: पुष्कल इत्यास्तां भरतस्य महीपते ॥ १२ ॥
ఓ మహారాజ పరీక్షిత్! లక్ష్మణునికి అంగదుడు, చిత్రకేతువు అనే ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారని స్మరించబడింది. అలాగే ఓ రాజా, భరతునికి తక్షుడు, పుష్కలుడు అనే ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారు.
Verse 13
सुबाहु: श्रुतसेनश्च शत्रुघ्नस्य बभूवतु: । गन्धर्वान् कोटिशो जघ्ने भरतो विजये दिशाम् ॥ १३ ॥ तदीयं धनमानीय सर्वं राज्ञे न्यवेदयत् । शत्रुघ्नश्च मधो: पुत्रं लवणं नाम राक्षसम् । हत्वा मधुवने चक्रे मथुरां नाम वै पुरीम् ॥ १४ ॥
శత్రుఘ్నునికి సుబాహు, శ్రుతసేన అనే ఇద్దరు కుమారులు కలిగారు. దిక్విజయ యాత్రలో భరతుడు కోటానుకోట్లు గంధర్వులను సంహరించి వారి ధనాన్ని తెచ్చి రాజు రామచంద్రునికి సమర్పించాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా మధు రాక్షసుని కుమారుడైన లవణ అనే రాక్షసుణ్ని వధించి మధువనంలో ‘మథురా’ అనే నగరాన్ని స్థాపించాడు.
Verse 14
सुबाहु: श्रुतसेनश्च शत्रुघ्नस्य बभूवतु: । गन्धर्वान् कोटिशो जघ्ने भरतो विजये दिशाम् ॥ १३ ॥ तदीयं धनमानीय सर्वं राज्ञे न्यवेदयत् । शत्रुघ्नश्च मधो: पुत्रं लवणं नाम राक्षसम् । हत्वा मधुवने चक्रे मथुरां नाम वै पुरीम् ॥ १४ ॥
శత్రుఘ్నునికి సుబాహు, శ్రుతసేన అనే ఇద్దరు కుమారులు కలిగారు. దిక్విజయ యాత్రలో భరతుడు కోటానుకోట్లు గంధర్వులను సంహరించి వారి ధనాన్ని తెచ్చి రాజు రామచంద్రునికి సమర్పించాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా మధు రాక్షసుని కుమారుడైన లవణ అనే రాక్షసుణ్ని వధించి మధువనంలో ‘మథురా’ అనే నగరాన్ని స్థాపించాడు.
Verse 15
मुनौ निक्षिप्य तनयौ सीता भर्त्रा विवासिता । ध्यायन्ती रामचरणौ विवरं प्रविवेश ह ॥ १५ ॥
భర్తచే విసర్జింపబడిన సీతాదేవి తన ఇద్దరు కుమారులను వాల్మీకి ముని ఆశ్రమానికి అప్పగించింది. అనంతరం శ్రీరామచంద్రుని పాదపద్మాలను ధ్యానిస్తూ భూమిలో ప్రవేశించింది.
Verse 16
तच्छ्रुत्वा भगवान् रामो रुन्धन्नपि धिया शुच: । स्मरंस्तस्या गुणांस्तांस्तान्नाशक्नोद् रोद्धुमीश्वर: ॥ १६ ॥
మాతా సీత భూమిలో ప్రవేశించిందని విన్న భగవాన్ శ్రీరాముడు శోకంతో కలత చెందాడు. పరమేశ్వరుడైనా, సీతాదేవి మహత్తర గుణాలను స్మరిస్తూ తన ప్రేమజన్య దుఃఖాన్ని ఆపలేకపోయాడు.
Verse 17
स्त्रीपुंप्रसङ्ग एतादृक्सर्वत्र त्रासमावह: । अपीश्वराणां किमुत ग्राम्यस्य गृहचेतस: ॥ १७ ॥
స్త్రీ-పురుష ఆకర్షణ అనే ఈ సంగమం ఎక్కడైనా భయాన్ని కలిగిస్తుంది. బ్రహ్మా, శివ వంటి నియంత్రకులకూ ఇది భయహేతువే; ఇక గృహాసక్తులైన సాధారణుల సంగతి ఏమనాలి?
Verse 18
तत ऊर्ध्वं ब्रह्मचर्यं धार्यन्नजुहोत् प्रभु: । त्रयोदशाब्दसाहस्रमग्निहोत्रमखण्डितम् ॥ १८ ॥
ఆ తరువాత ప్రభువు శ్రీరాముడు సంపూర్ణ బ్రహ్మచర్యాన్ని ఆచరించి, పదమూడు వేల సంవత్సరాలు విఘాతం లేకుండా అగ్నిహోత్ర యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాడు.
Verse 19
स्मरतां हृदि विन्यस्य विद्धं दण्डककण्टकै: । स्वपादपल्लवं राम आत्मज्योतिरगात् तत: ॥ १९ ॥
యజ్ఞం ముగించిన తరువాత, దండకారణ్యంలో ముళ్లచే కొన్నిసార్లు గాయపడిన తన పాదపద్మాలను శ్రీరాముడు తనను స్మరించే భక్తుల హృదయాలలో స్థాపించాడు. ఆపై బ్రహ్మజ్యోతికి అతీతమైన తన వైకుంఠధామానికి ప్రవేశించాడు.
Verse 20
नेदं यशो रघुपते: सुरयाच्ञयात्त- लीलातनोरधिकसाम्यविमुक्तधाम्न: । रक्षोवधो जलधिबन्धनमस्त्रपूगै: किं तस्य शत्रुहनने कपय: सहाया: ॥ २० ॥
దేవతల ప్రార్థనచేత బాణవర్షంతో రావణవధం, సముద్రంపై సేతు నిర్మాణం—ఇవి రఘుపతి యొక్క నిజమైన మహిమ కాదు. నిత్య లీలామయమైన దివ్యదేహం కలవాడు, సమానుడు గాని అధికుడు గాని లేనివాడు, అతనికి శత్రుహననంలో వానరుల సహాయం ఎందుకు?
Verse 21
यस्यामलं नृपसद:सु यशोऽधुनापि गायन्त्यघघ्नमृषयो दिगिभेन्द्रपट्टम् । तं नाकपालवसुपालकिरीटजुष्ट- पादाम्बुजं रघुपतिं शरणं प्रपद्ये ॥ २१ ॥
పాపనాశకమైన ఆయన నిర్మల నామయశస్సు, దిక్కులన్నిటిని జయించిన గజపట్టంలా అన్ని దిశలలో ఇప్పటికీ గానమవుతోంది. అటువంటి రఘుపతి పాదపద్మాలకు నేను శరణు పొందుతున్నాను. మార్కండేయాది ఋషులు రాజసభలలో ఆయన గుణాలను గానంచేస్తారు; శివబ్రహ్మాదిదేవతలు మరియు ధర్మరాజులు తమ కిరీటాలను వంచి ఆయన పాదాలను పూజిస్తారు.
Verse 22
स यै: स्पृष्टोऽभिदृष्टो वा संविष्टोऽनुगतोऽपि वा । कोसलास्ते ययु: स्थानं यत्र गच्छन्ति योगिन: ॥ २२ ॥
ప్రభువును తాకినవారు, దర్శించినవారు, ఆయనతో కలిసి కూర్చున్నవారు లేదా పడుకున్నవారు, లేక కేవలం ఆయనను అనుసరించిన కోసలవాసులందరూ—భక్తియోగులు చేరే ఆ ధామానికి వెళ్లారు; ఎందుకంటే శ్రీరామచంద్రుడు తన పరమధామానికి తిరిగిపోయాడు.
Verse 23
पुरुषो रामचरितं श्रवणैरुपधारयन् । आनृशंस्यपरो राजन् कर्मबन्धैर्विमुच्यते ॥ २३ ॥
ఓ రాజా పరీక్షిత్! ఎవడు శ్రద్ధతో చెవుల ద్వారా శ్రీరాముని లీలాచరిత్రాన్ని విని హృదయంలో నిలుపుకుంటాడో, అతడు అసూయ అనే రోగం నుండి విముక్తుడై కర్మబంధాల నుండి విడిపోతాడు.
Verse 24
श्रीराजोवाच कथं स भगवान् रामो भ्रातृन् वा स्वयमात्मन: । तस्मिन् वा तेऽन्ववर्तन्त प्रजा: पौराश्च ईश्वरे ॥ २४ ॥
శ్రీరాజా (పరీక్షిత్) అన్నాడు: భగవాన్ శ్రీరాముడు తన స్వయాత్మ విస్తారమైన సోదరులతో ఎలా ప్రవర్తించాడు? అలాగే ఆయన సోదరులు మరియు అయోధ్య ప్రజలు, పౌరులు ఆ ఈశ్వరుని పట్ల ఎలా వ్యవహరించారు?
Verse 25
श्रीबादरायणिरुवाच अथादिशद् दिग्विजये भ्रातृंस्त्रिभुवनेश्वर: । आत्मानं दर्शयन् स्वानां पुरीमैक्षत सानुग: ॥ २५ ॥
శ్రీశుకదేవుడు పలికెను—భరతుని వినతితో రాజ్యాన్ని స్వీకరించిన త్రిభువనేశ్వరుడు శ్రీరామచంద్రుడు తన తమ్ముళ్లను దిగ్విజయానికి పంపెను; తాను సహాయకులతో రాజధానిలోనే ఉండి ప్రజలకు దర్శనమిచ్చి పరిపాలనను పర్యవేక్షించెను।
Verse 26
आसिक्तमार्गां गन्धोदै: करिणां मदशीकरै: । स्वामिनं प्राप्तमालोक्य मत्तां वा सुतरामिव ॥ २६ ॥
శ్రీరామచంద్రుని రాజ్యంలో అయోధ్య వీధులు సుగంధ జలాలతో చల్లబడేవి; ఏనుగుల తొండాల నుండి చిమ్మే మద-శీకరాల సువాసన బిందువులతో కూడ తడిసేవి. ప్రభువు స్వయంగా నగర వ్యవహారాలను పర్యవేక్షించుట చూచి ప్రజలు ఆ వైభవాన్ని ఎంతో మెచ్చుకున్నారు।
Verse 27
प्रासादगोपुरसभाचैत्यदेवगृहादिषु । विन्यस्तहेमकलशै: पताकाभिश्च मण्डिताम् ॥ २७ ॥
ప్రాసాదాలు, గోపురాలు, సభామందిరాలు, చైత్యాలు, దేవాలయాలు మొదలైన చోట్ల బంగారు కలశాలు నిలిపి, నానావిధ పతాకాలతో అన్నీ అలంకరింపబడ్డాయి।
Verse 28
पूगै: सवृन्तै रम्भाभि: पट्टिकाभि: सुवाससाम् । आदर्शैरंशुकै: स्रग्भि: कृतकौतुकतोरणाम् ॥ २८ ॥
శ్రీరామచంద్రుడు ఎక్కడెక్కడికి వెళ్లినచోట అక్కడ అరటి చెట్లు, వృంతాలతో కూడిన పోగ చెట్లు, పుష్పఫలసమృద్ధితో మంగళతోరణాలు కట్టబడెను. అవి రంగురంగుల వస్త్రపతాకాలు, పట్టికలు, అద్దాలు, పుష్పమాలలతో అలంకరింపబడ్డాయి।
Verse 29
तमुपेयुस्तत्र तत्र पौरा अर्हणपाणय: । आशिषो युयुजुर्देव पाहीमां प्राक्त्वयोद्धृताम् ॥ २९ ॥
శ్రీరామచంద్రుడు ఎక్కడెక్కడికి వెళ్లినచోట అక్కడ అక్కడ పౌరులు పూజాసామగ్రి చేతబట్టి ఆయనను సమీపించి ఆశీర్వాదాలు కోరిరి. వారు—“హే దేవా! వరాహావతారంలో సముద్రతలమునుండి భూమిని మీరు उद्धరించినట్లే, ఇప్పుడు దానిని కాపాడుము; మాకు ఆశీర్వదించుము” అని ప్రార్థించిరి।
Verse 30
तत: प्रजा वीक्ष्य पतिं चिरागतं दिदृक्षयोत्सृष्टगृहा: स्त्रियो नरा: । आरुह्य हर्म्याण्यरविन्दलोचन- मतृप्तनेत्रा: कुसुमैरवाकिरन् ॥ ३० ॥
ఆపై చాలాకాలం తరువాత ప్రభువును దర్శించి, దర్శనాభిలాషతో స్త్రీ‑పురుష ప్రజలు ఇళ్లను విడిచి మహాళ్ల పైకప్పులపైకి ఎక్కారు. పద్మనేత్రుడైన శ్రీరామచంద్రుని ముఖదర్శనంతోనూ తృప్తి చెందని కళ్లతో ఆయనపై పుష్పవర్షం కురిపించారు.
Verse 31
अथ प्रविष्ट: स्वगृहं जुष्टं स्वै: पूर्वराजभि: । अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम् ॥ ३१ ॥ विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभि: । स्थलैर्मारकतै: स्वच्छैर्भ्राजत्स्फटिकभित्तिभि: ॥ ३२ ॥ चित्रस्रग्भि: पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकै: । मुक्ताफलैश्चिदुल्लासै: कान्तकामोपपत्तिभि: ॥ ३३ ॥ धूपदीपै: सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनै: । स्त्रीपुम्भि: सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणै: ॥ ३४ ॥
ఆపై శ్రీరామచంద్రుడు తన పూర్వ రాజులు సేవించిన స్వగృహమైన రాజభవనంలో ప్రవేశించాడు. అది అనంతమైన ధనభాండారాలతో సమృద్ధిగా, అమూల్యమైన మహోపకరణాలతో నిండినది.
Verse 32
अथ प्रविष्ट: स्वगृहं जुष्टं स्वै: पूर्वराजभि: । अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम् ॥ ३१ ॥ विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभि: । स्थलैर्मारकतै: स्वच्छैर्भ्राजत्स्फटिकभित्तिभि: ॥ ३२ ॥ चित्रस्रग्भि: पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकै: । मुक्ताफलैश्चिदुल्लासै: कान्तकामोपपत्तिभि: ॥ ३३ ॥ धूपदीपै: सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनै: । स्त्रीपुम्भि: सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणै: ॥ ३४ ॥
ద్వారపు ఇరువైపులా ప్రవాళంతో చేసిన ఆసనస్థానాలు ఉండేవి; ప్రాంగణాలు వైదూర్యమణి స్తంభపంక్తులతో చుట్టుముట్టబడ్డవి; నేల స్వచ్ఛంగా మెరుస్తున్న మరకతమణితో, గోడలు ప్రకాశించే స్ఫటికంలా వెలిగేవి.
Verse 33
अथ प्रविष्ट: स्वगृहं जुष्टं स्वै: पूर्वराजभि: । अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम् ॥ ३१ ॥ विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभि: । स्थलैर्मारकतै: स्वच्छैर्भ्राजत्स्फटिकभित्तिभि: ॥ ३२ ॥ चित्रस्रग्भि: पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकै: । मुक्ताफलैश्चिदुल्लासै: कान्तकामोपपत्तिभि: ॥ ३३ ॥ धूपदीपै: सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनै: । स्त्रीपुम्भि: सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणै: ॥ ३४ ॥
ఆ భవనం విచిత్రమైన మాలలు, ధ్వజపట్టికలు, మణిగణాలతో నేసిన వస్త్రాలతో సుసज्जితమై ఉండేది. ఆనందాన్ని పంచే ముత్యాలు మరియు మనోహరమైన, కామ్యమైన ఉపకరణాలతో అది మరింత ప్రకాశించేది.
Verse 34
अथ प्रविष्ट: स्वगृहं जुष्टं स्वै: पूर्वराजभि: । अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम् ॥ ३१ ॥ विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभि: । स्थलैर्मारकतै: स्वच्छैर्भ्राजत्स्फटिकभित्तिभि: ॥ ३२ ॥ चित्रस्रग्भि: पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकै: । मुक्ताफलैश्चिदुल्लासै: कान्तकामोपपत्तिभि: ॥ ३३ ॥ धूपदीपै: सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनै: । स्त्रीपुम्भि: सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणै: ॥ ३४ ॥
ఆ భవనం సువాసనభరిత ధూపదీపాలతో, పుష్పాలంకారాలతో అలంకరించబడింది. లోపల దేవతలవలె కనిపించే స్త్రీ‑పురుషులు అనేక ఆభరణాలతో సజ్జితులై ఉండగా, అవి వారి దేహాలపై ధరించబడినందున మరింత అందంగా మెరిశాయి.
Verse 35
तस्मिन्स भगवान् राम: स्निग्धया प्रिययेष्टया । रेमे स्वारामधीराणामृषभ: सीतया किल ॥ ३५ ॥
ఆ మహలులో భగవాన్ శ్రీరామచంద్రుడు, పండితులలో శ్రేష్ఠుడు, తన ప్రియశక్తి అయిన సీతాదేవితో కలిసి నివసిస్తూ పరమశాంతిని ఆస్వాదించాడు।
Verse 36
बुभुजे च यथाकालं कामान् धर्ममपीडयन् । वर्षपूगान् बहून् नृणामभिध्याताङ्घ्रिपल्लव: ॥ ३६ ॥
ధ్యానంలో భక్తులు పూజించే కమలపాదాలు కలిగిన భగవాన్ శ్రీరామచంద్రుడు ధర్మాన్ని అతిక్రమించకుండా, యథాకాలం, అనేక సంవత్సరాల పాటు సమస్త ఆనందసామగ్రిని అనుభవించాడు।
Frequently Asked Questions
The episode presents the ideal of yajña with complete dakṣiṇā, demonstrating that a perfect king sees all opulence as Bhagavān’s trust and uses it for dharma. The Bhāgavatam also reveals a deeper theology: the Lord is the Supreme of all devas, so His worship and giving teach by example—showing vairāgya (detachment) and the supremacy of devotion over possession.
The text frames the criticism as arising from “men with a poor fund of knowledge,” yet it depicts Rāma acting to uphold the perceived standard of rāja-dharma and protect the moral authority of the throne in the eyes of society. In Bhāgavata theology, this is līlā in which the Lord models the gravity of leadership and the consequences of public cynicism, while Sītā remains spiritually spotless and sheltered by Vālmīki.
Lava and Kuśa are the twin sons born to Sītā in Vālmīki’s āśrama, with their saṁskāras performed by Vālmīki. They represent the continuation of the Solar dynasty narrative (vaṁśānucarita) and anchor Sītā’s vindicated sanctity within a sacred setting rather than within contested public opinion.
The chapter states that, meditating on Lord Rāmacandra’s lotus feet, Sītā entered into the earth—signifying her return to her divine source (Bhū-devī/earth) and her transcendence beyond worldly accusation. It functions as a theological closure: her purity is not adjudicated by society but affirmed by her divine departure.
The text says He enters His own abode, Vaikuṇṭha, beyond the brahmajyoti. ‘Brahmajyoti’ refers to the impersonal spiritual effulgence; ‘beyond’ indicates the personal realm where Bhagavān’s form, qualities, and līlā are fully manifest—attained by bhakti-yogīs.
The Bhāgavatam states that aural reception (śravaṇa) of Rāma-kathā cures matsarya (envy), which is a root disease of conditioned life, and thereby loosens bondage to karma (fruitive reactions). Hearing the Lord’s spotless fame reorients the heart from rivalry and suspicion toward reverence, gratitude, and devotion.