Adhyaya 10

Verse 1

श्रीशुक उवाच खट्‍वाङ्गाद् दीर्घबाहुश्च रघुस्तस्मात् पृथुश्रवा: । अजस्ततो महाराजस्तस्माद् दशरथोऽभवत् ॥ १ ॥

శ్రీశుకుడు చెప్పెను—మహారాజ ఖట్వాంగుని కుమారుడు దీర్ఘబాహువు; అతని కుమారుడు ప్రసిద్ధ మహారాజ రఘువు. రఘువునుండి అజుడు, అజునుండి మహానుభావుడు మహారాజ దశరథుడు జన్మించాడు।

Verse 2

तस्यापि भगवानेष साक्षाद् ब्रह्ममयो हरि: । अंशांशेन चतुर्धागात् पुत्रत्वं प्रार्थित: सुरै: । रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्ना इति संज्ञया ॥ २ ॥

దేవతల ప్రార్థనచేత సాక్షాత్ బ్రహ్మమయుడైన భగవాన్ హరి తన అంస-అంసాంశాలతో నాలుగు రూపాలుగా కుమారులై అవతరించాడు—రామ, లక్ష్మణ, భరత, శత్రుఘ్న అనే నామాలతో।

Verse 3

तस्यानुचरितं राजन्नृषिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । श्रुतं हि वर्णितं भूरि त्वया सीतापतेर्मुहु: ॥ ३ ॥

ఓ రాజా! తత్త్వదర్శి ఋషులు భగవాన్ రామచంద్రుని దివ్య లీలలను విస్తారంగా వర్ణించారు. నీవు సీతాపతి రాముని గురించి మళ్లీ మళ్లీ విన్నావు; అందుచేత నేను సంక్షేపంగా చెప్పుదును—విను।

Verse 4

गुर्वर्थे त्यक्तराज्यो व्यचरदनुवनं पद्मपद्भ्यां प्रियाया: पाणिस्पर्शाक्षमाभ्यां मृजितपथरुजो यो हरीन्द्रानुजाभ्याम् । वैरूप्याच्छूर्पणख्या: प्रियविरहरुषारोपितभ्रूविजृम्भ- त्रस्ताब्धिर्बद्धसेतु: खलदवदहन: कोसलेन्द्रोऽवतान्न: ॥ ४ ॥

తండ్రి ప్రతిజ్ఞను నిలుపుటకై గురువాక్యానుసారం రాజ్యాన్ని త్యజించి, ప్రియ సీతతో కలిసి అతి సుకుమారమైన పద్మపాదాలతో అడవులలో సంచరించినవాడు—ఆ పాదాలు సీతా హస్తస్పర్శానికీ భారమై అనిపించునంత సున్నితమైనవి—అటువంటి ఆయన మార్గశ్రమను వానరరాజు మరియు అనుజ లక్ష్మణుడు తొలగించారు। శూర్పణఖ ముక్కు-చెవులు కోసి, సీతావియోగక్రోధంతో భ్రూవిక్షేపమాత్రంతో సముద్రాన్ని భయపెట్టి సేతువు కట్టించి, రావణకులాన్ని అడవిదావానలంలా దహించిన కోసలేంద్ర శ్రీరాముడు మమ్మల్ని రక్షించుగాక।

Verse 5

विश्वामित्राध्वरे येन मारीचाद्या निशाचरा: । पश्यतो लक्ष्मणस्यैव हता नैर्ऋतपुङ्गवा: ॥ ५ ॥

విశ్వామిత్రుడు నిర్వహించిన యాగశాలలో, లక్ష్మణుని సమక్షంలోనే, శ్రీరాముడు మారీచుడు మొదలైన రాక్షసులను సంహరించాడు.

Verse 6

यो लोकवीरसमितौ धनुरैशमुग्रं सीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् । आदाय बालगजलील इवेक्षुयष्टिं सज्ज्यीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये ॥ ६ ॥ जित्वानुरूपगुणशीलवयोऽङ्गरूपां सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् । मार्गे व्रजन् भृगुपतेर्व्यनयत् प्ररूढं दर्पं महीमकृत यस्त्रिरराजबीजाम् ॥ ७ ॥

ఓ రాజా! సీతా స్వయంవరంలో శ్రీరాముడు శివుని ధనస్సును చెరకుగడలా సులభంగా విరిచాడు.

Verse 7

यो लोकवीरसमितौ धनुरैशमुग्रं सीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् । आदाय बालगजलील इवेक्षुयष्टिं सज्ज्यीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये ॥ ६ ॥ जित्वानुरूपगुणशीलवयोऽङ्गरूपां सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् । मार्गे व्रजन् भृगुपतेर्व्यनयत् प्ररूढं दर्पं महीमकृत यस्त्रिरराजबीजाम् ॥ ७ ॥

సీతను వివాహం చేసుకుని తిరిగి వస్తుండగా, ఇరవై ఒక్క సార్లు రాజులను సంహరించిన పరశురాముని గర్వాన్ని రాముడు అణిచివేశాడు.

Verse 8

य: सत्यपाशपरिवीतपितुर्निदेशं स्त्रैणस्य चापि शिरसा जगृहे सभार्य: । राज्यं श्रियं प्रणयिन: सुहृदो निवासं त्यक्त्वा ययौ वनमसूनिव मुक्तसङ्ग: ॥ ८ ॥

తండ్రి ఆజ్ఞను శిరసావహించి, శ్రీరాముడు ముक्ताత్మ వలె రాజ్యం, భోగాలను వదిలి సీతతో అడవికి వెళ్ళాడు.

Verse 9

रक्ष:स्वसुर्व्यकृत रूपमशुद्धबुद्धे- स्तस्या: खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् । जघ्ने चतुर्दशसहस्रमपारणीय- कोदण्डपाणिरटमान उवास कृच्छ्रम् ॥ ९ ॥

అడవిలో సంచరిస్తూ, రాముడు శూర్పణఖను విరూపిని చేసి, ఖరదూషణులతో సహా పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులను సంహరించాడు.

Verse 10

सीताकथाश्रवणदीपितहृच्छयेन सृष्टं विलोक्य नृपते दशकन्धरेण । जघ्नेऽद्भ‍ुतैणवपुषाश्रमतोऽपकृष्टो मारीचमाशु विशिखेन यथा कमुग्र: ॥ १० ॥

ఓ రాజా పరీక్షిత్తు, సీతాదేవి సౌందర్యాన్ని గురించి విన్న రావణుడు కామంతో మోహితుడయ్యాడు. రాముని ఆశ్రమం నుండి దూరం చేయడానికి, అతను మారీచుని బంగారు జింక రూపంలో పంపాడు. రాముడు ఆ మాయా జింకను వెంబడించి, శివుడు దక్షుని చంపినట్లుగా, తన బాణంతో దానిని సంహరించాడు.

Verse 11

रक्षोऽधमेन वृकवद् विपिनेऽसमक्षं वैदेहराजदुहितर्यपयापितायाम् । भ्रात्रा वने कृपणवत् प्रियया वियुक्त: स्त्रीसङ्गिनां गतिमिति प्रथयंश्चचार ॥ ११ ॥

రాముడు, లక్ష్మణుడు లేని సమయంలో, రావణుడు సీతాదేవిని అపహరించాడు. గొర్రెను తోడేలు ఎత్తుకుపోయినట్లుగా ఇది జరిగింది. భార్యా వియోగంతో రాముడు దుఃఖిస్తున్నట్లు నటిస్తూ, స్త్రీల పట్ల ఆసక్తి ఉన్నవారి గతిని లోకానికి చూపించాడు.

Verse 12

दग्ध्वात्मकृत्यहतकृत्यमहन् कबन्धं सख्यं विधाय कपिभिर्दयितागतिं तै: । बुद्ध्वाथ वालिनि हते प्लवगेन्द्रसैन्यै- र्वेलामगात् स मनुजोऽजभवार्चिताङ्‌घ्रि: ॥ १२ ॥

బ్రహ్మ, శివులచే పూజింపబడే రాముడు, జటాయువుకు అంత్యక్రియలు జరిపాడు. కబంధుని చంపి, వానరులతో మైత్రి చేసుకుని, వాలిని వధించాడు. సీతాదేవి జాడ తెలుసుకుని, వానర సైన్యంతో సముద్ర తీరానికి చేరుకున్నాడు.

Verse 13

यद्रोषविभ्रमविवृत्तकटाक्षपात- सम्भ्रान्तनक्रमकरो भयगीर्णघोष: । सिन्धु: शिरस्यर्हणं परिगृह्य रूपी पादारविन्दमुपगम्य बभाष एतत् ॥ १३ ॥

సముద్రుడు రానందున రాముడు కోపించాడు. ఆయన చూపుకే మొసళ్ళు, షార్క్ చేపలు భయపడ్డాయి. అప్పుడు సముద్రుడు భయంతో కానుకలు తీసుకుని వచ్చి, రాముని పాదాలపై పడి శరణు వేడుకున్నాడు.

Verse 14

न त्वां वयं जडधियो नु विदाम भूमन् कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम् । यत्सत्त्वत: सुरगणा रजस: प्रजेशा मन्योश्च भूतपतय: स भवान् गुणेश: ॥ १४ ॥

ఓ సర్వాంతర్యామీ! మేము మందబుద్ధులం, మిమ్మల్ని గుర్తించలేకపోయాము. మీరు జగత్తుకు అధిపతి, ఆదిపురుషుడు. దేవతలు సత్వగుణంతో, ప్రజాపతులు రజోగుణంతో, శివుడు తమోగుణంతో ఉంటారు, కానీ మీరు ఈ గుణాలన్నింటికీ అధీశులు.

Verse 15

कामं प्रयाहि जहि विश्रवसोऽवमेहं त्रैलोक्यरावणमवाप्नुहि वीर पत्नीम् । बध्नीहि सेतुमिह ते यशसो वितत्यै गायन्ति दिग्विजयिनो यमुपेत्य भूपा: ॥ १५ ॥

హే ప్రభూ! నా జలాన్ని మీ ఇష్టమొచ్చినట్లు వినియోగించండి. త్రిలోకాన్ని కలవరపెట్టే విశ్రవసుని కుమారుడు రావణుణ్ని సంహరించి సీతాదేవిని తిరిగి పొందండి. లంకకు వెళ్లుటకు నా జలం అడ్డుకాదు; అయినా మీ దివ్య యశస్సు వ్యాప్తి కోసం ఇక్కడ సేతువును నిర్మించండి—భవిష్యత్తు రాజులు, వీరులు ఈ అద్భుత కార్యాన్ని కీర్తిస్తారు.

Verse 16

बद्ध्वोदधौ रघुपतिर्विविधाद्रिकूटै: सेतुं कपीन्द्रकरकम्पितभूरुहाङ्गै: । सुग्रीवनीलहनुमत्प्रमुखैरनीकै- र्लङ्कां विभीषणद‍ृशाविशदग्रदग्धाम् ॥ १६ ॥

శుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—కపివీరుల చేతుల వలన కదిలిన వృక్షాలతో కూడిన వివిధ పర్వతశిఖరాలను సముద్రంలో వేయించి రఘుపతి సముద్రంపై సేతువును కట్టెను. ఆపై విభీషణుని మార్గదర్శనంతో, సుగ్రీవ, నీల, హనుమాన్ మొదలైన వానరసేనతో కలిసి, హనుమాన్ ముందుగా దహనం చేసిన లంకలో సీతాదేవిని విడిపించుటకు ప్రవేశించెను.

Verse 17

सा वानरेन्द्रबलरुद्धविहारकोष्ठ- श्रीद्वारगोपुरसदोवलभीविटङ्का । निर्भज्यमानधिषणध्वजहेमकुम्भ- श‍ृङ्गाटका गजकुलैर्ह्रदिनीव घूर्णा ॥ १७ ॥

లంకలో ప్రవేశించిన వానరసేన క్రీడాగృహాలు, ధాన్యకోశాలు, ధనభాండాగారాలు, రాజద్వారాలు, నగరగోపురద్వారాలు, సభామండపాలు, ప్రాసాద ముఖభాగాలు, పావురాల విశ్రాంతి స్థలాల వరకు ఆక్రమించింది. చౌరస్తాలు, వేదికలు, ధ్వజాలు, గుమ్మటాలపై ఉన్న స్వర్ణకలశాలు ధ్వంసమయ్యాక, లంక మొత్తం ఏనుగుల గుంపు కలవరపెట్టిన నదిలా కనిపించింది.

Verse 18

रक्ष:पतिस्तदवलोक्य निकुम्भकुम्भ- धूम्राक्षदुर्मुखसुरान्तकनरान्तकादीन् । पुत्रं प्रहस्तमतिकायविकम्पनादीन् सर्वानुगान् समहिनोदथ कुम्भकर्णम् ॥ १८ ॥

రాక్షసాధిపతి రావణుడు వానరసేన కలిగించిన కలవరాన్ని చూసి నికుంభ, కుంభ, ధూమ్రాక్ష, దుర్ముఖ, సురాంతక, నరాంతక మొదలైన రాక్షసులను, అలాగే తన కుమారుడు ఇంద్రజిత్తును పిలిచెను. ఆపై ప్రహస్త, అతికాయ, వికంపన మొదలైన వారిని, చివరికి కుంభకర్ణుని కూడా ఆహ్వానించి, శత్రువులతో యుద్ధానికి తన అనుచరులందరినీ ప్రేరేపించెను.

Verse 19

तां यातुधानपृतनामसिशूलचाप- प्रासर्ष्टिशक्तिशरतोमरखड्‌गदुर्गाम् । सुग्रीवलक्ष्मणमरुत्सुतगन्धमाद- नीलाङ्गदर्क्षपनसादिभिरन्वितोऽगात् ॥ १९ ॥

ఖడ్గం, త్రిశూలం, ధనుస్సు, ప్రాసం, ఋష్టి, శక్తిబాణం, శరాలు, తోమరాలు మొదలైన అజేయ ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన రాక్షససేనపై దాడి చేయుటకు, భగవాన్ రామచంద్రుడు లక్ష్మణునితో పాటు సుగ్రీవ, హనుమాన్, గంధమాదన, నీల, అంగద, జాంబవాన్, పనస మొదలైన వానరులతో చుట్టుముట్టబడి ముందుకు సాగెను.

Verse 20

तेऽनीकपा रघुपतेरभिपत्य सर्वे द्वन्द्वं वरूथमिभपत्तिरथाश्वयोधै: । जघ्नुर्द्रुमैर्गिरिगदेषुभिरङ्गदाद्या: सीताभिमर्षहतमङ्गलरावणेशान् ॥ २० ॥

అంగదుడు మొదలైన వానరసేనాధిపతులు రఘుపతి రాముని పక్షాన నిలిచి శత్రువుల ఏనుగులు, కాలాళ్లు, గుర్రాలు, రథసేనలపై దూకి, పెద్ద చెట్లు, పర్వతశిఖరాలు, గదలు, బాణాలు విసిరి వారిని సంహరించారు. సీతామాత క్రోధశాపంతో మంగళం కోల్పోయిన రావణసైన్యాన్ని రామసేన నాశనం చేసింది।

Verse 21

रक्ष:पति: स्वबलनष्टिमवेक्ष्य रुष्ट आरुह्य यानकमथाभिससार रामम् । स्व:स्यन्दने द्युमति मातलिनोपनीते विभ्राजमानमहनन्निशितै: क्षुरप्रै: ॥ २१ ॥

రాక్షసాధిపతి రావణుడు తన సైన్యం నశించినదాన్ని చూసి తీవ్రంగా కోపించాడు. పుష్పాలతో అలంకరించిన తన విమానాన్ని ఎక్కి రామచంద్రుని వైపు దూసుకొచ్చాడు. ఇంద్రుని సారథి మాతలి తెచ్చిన ప్రకాశవంతమైన రథంపై కూర్చున్న రాముని అతడు క్షురధారమైన పదునైన బాణాలతో కొట్టాడు।

Verse 22

रामस्तमाह पुरुषादपुरीष यन्न: कान्तासमक्षमसतापहृता श्ववत् ते । त्यक्तत्रपस्य फलमद्य जुगुप्सितस्य यच्छामि काल इव कर्तुरलङ्‍घ्यवीर्य: ॥ २२ ॥

శ్రీరాముడు అన్నాడు—ఓ మనుష్యభక్షకులలో కూడా మలంలాంటి ఘోరుడా! నీవు కుక్కవలె; ఇంటి యజమాని లేనప్పుడు కుక్క వంటగదిలోని ఆహారాన్ని దొంగిలించినట్లు, నా లేనప్పుడు నీవు నా భార్య సీతను అపహరించావు. లజ్జలేని పాపీ! ఈ రోజు యమధర్మరాజువలె నేను నిన్ను శిక్షిస్తాను; నా వీర్యం అప్రతిహతం, నా ప్రయత్నం విఫలమవదు।

Verse 23

एवं क्षिपन् धनुषि संधितमुत्ससर्ज बाणं स वज्रमिव तद्‍धृदयं बिभेद । सोऽसृग् वमन् दशमुखैर्न्यपतद् विमाना- द्धाहेति जल्पति जने सुकृतीव रिक्त: ॥ २३ ॥

ఇలా రావణుని గద్దించి, శ్రీరాముడు ధనుస్సుకు బాణం సంధించి లక్ష్యమేసి విడిచాడు; ఆ బాణం వజ్రంలా రావణుని హృదయాన్ని చీల్చింది. రావణుడు తన పది ముఖాల నుంచి రక్తం ఉమ్ముతూ విమానం నుంచి కింద పడిపోయాడు. అది చూసి అతని అనుచరులు “హాయ్! హాయ్!” అంటూ కలకలం రేపారు—పుణ్యఫలం క్షీణించినప్పుడు పుణ్యవంతుడు స్వర్గం నుంచి పడిపోవటంలా।

Verse 24

ततो निष्क्रम्य लङ्काया यातुधान्य: सहस्रश: । मन्दोदर्या समं तत्र प्ररुदन्त्य उपाद्रवन् ॥ २४ ॥

ఆ తరువాత లంక నుండి వేలాది రాక్షసస్త్రీలు బయటకు వచ్చారు. రావణుని భార్య మందోదరి ముందుండగా, వారు నిరంతరం విలపిస్తూ అక్కడికి పరుగెత్తి వచ్చి, యుద్ధంలో పడిపోయిన రావణుడు మరియు ఇతర రాక్షసుల శవాల దగ్గరకు చేరారు—తమ తమ భర్తల దేహాల వద్దకు చేరుకున్నారు।

Verse 25

स्वान् स्वान् बन्धून् परिष्वज्य लक्ष्मणेषुभिरर्दितान् । रुरुदु: सुस्वरं दीना घ्नन्त्य आत्मानमात्मना ॥ २५ ॥

లక్ష్మణుని బాణాలకు బలైన తమ భర్తలను కౌగిలించుకుని, ఆ స్త్రీలు తమ వక్షస్థలాలను బాదుకుంటూ దీనంగా, బిగ్గరగా రోదించారు.

Verse 26

हा हता: स्म वयं नाथ लोकरावण रावण । कं यायाच्छरणं लङ्का त्वद्विहीना परार्दिता ॥ २६ ॥

ఓ నాథా! ఓ రావణా! లోకాలను ఏడిపించిన వాడా! ఇప్పుడు మేమే హతమయ్యాము. నీవు లేని, శత్రువులచే పీడించబడుతున్న ఈ లంక ఇప్పుడు ఎవరిని శరణు వేడుతుంది?

Verse 27

न वै वेद महाभाग भवान् कामवशं गत: । तेजोऽनुभावं सीताया येन नीतो दशामिमाम् ॥ २७ ॥

ఓ మహాభాగా! కామవాంఛలకు లోనైన నీవు సీతాదేవి పాతివ్రత్య మహిమను తెలుసుకోలేకపోయావు. అందుకే శ్రీరాముని చేతిలో హతుడవై ఈ దుస్థితికి చేరుకున్నావు.

Verse 28

कृतैषा विधवा लङ्का वयं च कुलनन्दन । देह: कृतोऽन्नं गृध्राणामात्मा नरकहेतवे ॥ २८ ॥

ఓ కులదీపకా! నీవు లంకను, మమ్మల్ని విధవలను చేశావు. నీ దేహాన్ని రాబందులకు ఆహారంగా, నీ ఆత్మను నరకానికి అర్హమైనదిగా చేసుకున్నావు.

Verse 29

श्रीशुक उवाच स्वानां विभीषणश्चक्रे कोसलेन्द्रानुमोदित: । पितृमेधविधानेन यदुक्तं साम्परायिकम् ॥ २९ ॥

శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి పలికారు: కోసలేంద్రుడైన శ్రీరాముని అనుమతి పొంది, విభీషణుడు తన బంధువులకు శాస్త్రోక్తంగా అంత్యక్రియలు నిర్వహించాడు.

Verse 30

ततो ददर्श भगवानशोकवनिकाश्रमे । क्षामां स्वविरहव्याधिं शिंशपामूलमाश्रिताम् ॥ ३० ॥

అనంతరం భగవాన్ శ్రీరామచంద్రుడు అశోకవనికాశ్రమంలో శింశపా వృక్షమూలమున, తన వియోగవేదనతో క్షీణించిన సీతాదేవిని దర్శించాడు।

Verse 31

राम: प्रियतमां भार्यां दीनां वीक्ष्यान्वकम्पत । आत्मसन्दर्शनाह्लादविकसन्मुखपङ्कजाम् ॥ ३१ ॥

రాముడు తన ప్రియతమ భార్యను దీనస్థితిలో చూసి కరుణతో కంపించాడు. ఆయన సమక్షంలోకి రాగానే ప్రియదర్శనానందంతో ఆమె కమలముఖం వికసించింది।

Verse 32

आरोप्यारुरुहे यानं भ्रातृभ्यां हनुमद्युत: । विभीषणाय भगवान् दत्त्वा रक्षोगणेशताम् । लङ्कामायुश्च कल्पान्तं ययौ चीर्णव्रत: पुरीम् ॥ ३२ ॥

భగవాన్ శ్రీరామచంద్రుడు విభీషణునికి ఒక కల్పాంతం వరకు లంకలో రాక్షసగణాధిపత్యాన్ని ప్రసాదించి, సీతాదేవిని పుష్పాలతో అలంకరించిన విమానంలో ఎక్కించి, తాను కూడా భ్రాతలతో మరియు హనుమంతుడితో కలిసి ఆ విమానంలో आरोహించి, వనవాసవ్రతం పూర్తయిన తరువాత అయోధ్యకు తిరిగివచ్చాడు।

Verse 33

अवकीर्यमाण: सुकुसुमैर्लोकपालार्पितै: पथि । उपगीयमानचरित: शतधृत्यादिभिर्मुदा ॥ ३३ ॥

మార్గమున లోకపాలులు అర్పించిన సుగంధ సుకుసుమాలు ఆయనపై వర్షించగా, బ్రహ్మాది దేవతలు హర్షంతో ప్రభువు లీలాచరిత్రాన్ని గానమాడుతూ ఉండగా, భగవాన్ అయోధ్యాపురికి తిరిగివచ్చాడు।

Verse 34

गोमूत्रयावकं श्रुत्वा भ्रातरं वल्कलाम्बरम् । महाकारुणिकोऽतप्यज्जटिलं स्थण्डिलेशयम् ॥ ३४ ॥

అయోధ్యకు చేరిన రాముడు, తన లేనప్పుడు భరతుడు గోమూత్రంలో వండిన యవాన్ని తింటూ, వల్కలవస్త్రం ధరించి, జటలు పెట్టుకొని, కుశశయ్యపై నిద్రిస్తున్నాడని విని, మహాకరుణామయుడైన భగవాన్ అత్యంతంగా విచారించాడు।

Verse 35

भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भ‍िर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्‍मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥

ప్రభు రామచంద్రుడు అయోధ్యకు తిరిగి వస్తున్నాడని విని, భరతుడు రాముని పాదుకలను తన శిరస్సుపై ఉంచుకొని నందిగ్రామ శిబిరం నుండి పౌరులు, మంత్రులు, పురోహితులతో కలిసి అగ్రజ రాముని స్వాగతానికి బయలుదేరాడు।

Verse 36

भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भ‍िर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्‍मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥

నందిగ్రామంలోని తన శిబిరం నుండి భరతుడు గీత-వాద్యాల మధుర నాదాలతో బయలుదేరాడు; వేదవేత్త బ్రాహ్మణులు మళ్లీ మళ్లీ వేదమంత్రాలను ఘోషిస్తూ బ్రహ్మఘోషం చేశారు।

Verse 37

भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भ‍िर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्‍मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥

ఆ శోభాయాత్రలో అందమైన గుర్రాలు లాగుతున్న రథాలు, బంగారు తాళ్లతో చేసిన కట్టెలు; రథాలపై బంగారు కషాయంతో అలంకరించిన పతాకాలు, వివిధ ఆకార-వర్ణ ధ్వజాలు ఎగురుతుండగా, స్వర్ణ కవచధారులైన వీర సైనికులు కూడా తోడుగా ఉన్నారు।

Verse 38

भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भ‍िर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्‍मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥

ప్రసిద్ధ సుందర వేశ్యావర్గాలు, సేవకులు, పాదానుచరులు కూడా తోడుగా ఉండి, ఛత్రం, చామరం, వివిధ రత్నాలు మరియు రాజస్వాగతానికి తగిన అనేక కానుకలను మోసుకొచ్చారు; అలా భరతుని హృదయం కరిగి, కన్నులు కన్నీళ్లతో నిండగా, అతడు ప్రేమతో రాముని పాదాలపై పడి నమస్కరించాడు।

Verse 39

पादुके न्यस्य पुरत: प्राञ्जलिर्बाष्पलोचन: । तमाश्लिष्य चिरं दोर्भ्यां स्‍नापयन् नेत्रजैर्जलै: ॥ ३९ ॥ रामो लक्ष्मणसीताभ्यां विप्रेभ्यो येऽर्हसत्तमा: । तेभ्य: स्वयं नमश्चक्रे प्रजाभिश्च नमस्कृत: ॥ ४० ॥

భరతుడు పాదుకలను ముందుంచి, చేతులు జోడించి కన్నీళ్లతో నిండిన కన్నులతో నిలిచాడు; అప్పుడు రాముడు రెండు భుజాలతో అతనిని దీర్ఘకాలం ఆలింగనం చేసి, తన కన్నీళ్లతో భరతుని స్నానింపజేశాడు. తరువాత సీతా, లక్ష్మణులతో కలిసి రాముడు పండిత బ్రాహ్మణులకు మరియు వంశంలోని వృద్ధులకు నమస్కరించాడు; అయోధ్య ప్రజలు కూడా ప్రభువుకు నమస్కరించారు।

Verse 40

पादुके न्यस्य पुरत: प्राञ्जलिर्बाष्पलोचन: । तमाश्लिष्य चिरं दोर्भ्यां स्‍नापयन् नेत्रजैर्जलै: ॥ ३९ ॥ रामो लक्ष्मणसीताभ्यां विप्रेभ्यो येऽर्हसत्तमा: । तेभ्य: स्वयं नमश्चक्रे प्रजाभिश्च नमस्कृत: ॥ ४० ॥

భరతుడు శ్రీరామచంద్రుని పాదుకలను ముందుంచి అంజలి ఘటించి, కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో నిలిచెను. రాముడు రెండు భుజాలతో దీర్ఘకాలం ఆలింగనం చేసి తన కన్నీళ్ల జలంతో భరతుని స్నానింపజేసెను. తరువాత సీతా లక్ష్మణులతో కలిసి రాముడు బ్రాహ్మణులకూ వృద్ధులకూ నమస్కరించెను; అయోధ్య ప్రజలందరూ ప్రభువుకు ప్రణామం చేసిరి.

Verse 41

धुन्वन्त उत्तरासङ्गान् पतिं वीक्ष्य चिरागतम् । उत्तरा: कोसला माल्यै: किरन्तो ननृतुर्मुदा ॥ ४१ ॥

అయోధ్య ప్రజలు తమ రాజు దీర్ఘకాలానంతరం తిరిగి వచ్చినట్లు చూసి పరమానందంతో ఉప్పొంగిరి. వారు పై వస్త్రాలను ఊపుతూ, పుష్పమాలలను చల్లుతూ, హర్షంతో నర్తించిరి.

Verse 42

पादुके भरतोऽगृह्णाच्चामरव्यजनोत्तमे । विभीषण: ससुग्रीव: श्वेतच्छत्रं मरुत्सुत: ॥ ४२ ॥ धनुर्निषङ्गाञ्छत्रुघ्न: सीता तीर्थकमण्डलुम् । अबिभ्रदङ्गद: खड्‍गं हैमं चर्मर्क्षराण्नृप ॥ ४३ ॥

ఓ రాజా, భరతుడు శ్రీరాముని పాదుకలను మోసెను. సుగ్రీవుడు మరియు విభీషణుడు చామరమును, ఉత్తమ వ్యజనమును మోసిరి; మారుతిసుత హనుమంతుడు శ్వేత ఛత్రాన్ని ధరించెను. శత్రుఘ్నుడు ధనుస్సును మరియు రెండు నిషంగాలను మోసెను; సీతాదేవి తీర్థజలంతో నిండిన కమండలువును మోసెను. అంగదుడు ఖడ్గాన్ని, ఋక్షరాజ జాంబవంతుడు స్వర్ణ కవచఢాలును మోసిరి.

Verse 43

पादुके भरतोऽगृह्णाच्चामरव्यजनोत्तमे । विभीषण: ससुग्रीव: श्वेतच्छत्रं मरुत्सुत: ॥ ४२ ॥ धनुर्निषङ्गाञ्छत्रुघ्न: सीता तीर्थकमण्डलुम् । अबिभ्रदङ्गद: खड्‍गं हैमं चर्मर्क्षराण्नृप ॥ ४३ ॥

ఓ రాజా, భరతుడు శ్రీరాముని పాదుకలను మోసెను. సుగ్రీవుడు మరియు విభీషణుడు చామరమును, ఉత్తమ వ్యజనమును మోసిరి; మారుతిసుత హనుమంతుడు శ్వేత ఛత్రాన్ని ధరించెను. శత్రుఘ్నుడు ధనుస్సును మరియు రెండు నిషంగాలను మోసెను; సీతాదేవి తీర్థజలంతో నిండిన కమండలువును మోసెను. అంగదుడు ఖడ్గాన్ని, ఋక్షరాజ జాంబవంతుడు స్వర్ణ కవచఢాలును మోసిరి.

Verse 44

पुष्पकस्थो नुत: स्त्रीभि: स्तूयमानश्च वन्दिभि: । विरेजे भगवान् राजन् ग्रहैश्चन्द्र इवोदित: ॥ ४४ ॥

ఓ రాజా పరీక్షిత్, పుష్పక విమానంలో ఆసీనుడైన భగవంతుడు, స్త్రీల ప్రార్థనలతోనూ వందుల గుణగానంతోనూ స్తుతింపబడుతూ, గ్రహనక్షత్రాలతో కూడిన ఉదయచంద్రునివలె ప్రకాశించెను.

Verse 45

भ्रात्राभिनन्दित: सोऽथ सोत्सवां प्राविशत् पुरीम् । प्रविश्य राजभवनं गुरुपत्नी: स्वमातरम् ॥ ४५ ॥ गुरून् वयस्यावरजान् पूजित: प्रत्यपूजयत् । वैदेही लक्ष्मणश्चैव यथावत् समुपेयतु: ॥ ४६ ॥

అనంతరం అన్న భరతుడు స్వాగతించగా, భగవాన్ రామచంద్రుడు ఉత్సవ మధ్యలో అయోధ్య నగరంలో ప్రవేశించాడు. రాజభవనంలోకి వెళ్లి కైకేయి మొదలైన దశరథ భార్యలతో సహా సమస్త మాతృమూర్తులకు, ముఖ్యంగా తన తల్లి కౌశల్యకు, నమస్కరించి వశిష్ఠాది గురువులకు కూడా ప్రణామం చేశాడు. సమవయస్కులు, చిన్నవారు ఆయనను పూజించగా ఆయన యథావిధిగా ప్రత్యభివాదం చేశాడు; వైదేహి సీతా, లక్ష్మణుడు కూడా అలాగే చేశారు.

Verse 46

भ्रात्राभिनन्दित: सोऽथ सोत्सवां प्राविशत् पुरीम् । प्रविश्य राजभवनं गुरुपत्नी: स्वमातरम् ॥ ४५ ॥ गुरून् वयस्यावरजान् पूजित: प्रत्यपूजयत् । वैदेही लक्ष्मणश्चैव यथावत् समुपेयतु: ॥ ४६ ॥

తదుపరి వశిష్ఠాది గురువులు, సమవయస్కులు మరియు చిన్నవారు పూజించగా రాముడు వారికి యథావిధిగా గౌరవాన్ని తిరిగి అర్పించాడు. వైదేహి సీతా, లక్ష్మణుడు కూడా విధిగా నమస్కరించి అందరితో కలిసి రాజభవనంలో ప్రవేశించారు.

Verse 47

पुत्रान् स्वमातरस्तास्तु प्राणांस्तन्व इवोत्थिता: । आरोप्याङ्केऽभिषिञ्चन्त्यो बाष्पौघैर्विजहु: शुच: ॥ ४७ ॥

తమ కుమారులను చూసిన వెంటనే ఆ మాతలు ప్రాణాలు తిరిగి వచ్చినట్లుగా ఒక్కసారిగా లేచారు. కుమారులను ఒడిలో పెట్టుకొని కన్నీటి ప్రవాహాలతో స్నానమాచరింపజేసి దీర్ఘ వియోగ శోకాన్ని విడిచిపెట్టారు.

Verse 48

जटा निर्मुच्य विधिवत् कुलवृद्धै: समं गुरु: । अभ्यषिञ्चद् यथैवेन्द्रं चतु:सिन्धुजलादिभि: ॥ ४८ ॥

ఆపై గురువు వశిష్ఠుడు కులవృద్ధులతో కలిసి విధివిధానంగా రాముని జటలను తొలగించి శిరశ్శుద్ధి చేయించాడు. తరువాత నాలుగు సముద్రాల జలములతో మొదలైన ద్రవ్యాలతో, ఇంద్రునికి చేసే అభిషేకంలాగానే, రామునికి అభిషేకం నిర్వహించాడు.

Verse 49

एवं कृतशिर:स्‍नान: सुवासा: स्रग्व्यलङ्‍कृत: । स्वलङ्‍कृतै: सुवासोभिर्भ्रातृभिर्भार्यया बभौ ॥ ४९ ॥

ఈ విధంగా శిరస్నానం చేసి శుద్ధి పొందిన రాముడు సుందర వస్త్రాలు ధరించి, హారాలు మరియు ఆభరణాలతో అలంకరించబడ్డాడు. అలాగే అలంకరించుకున్న తన సోదరులు మరియు భార్యతో కలిసి ఆయన అపూర్వ తేజస్సుతో ప్రకాశించాడు.

Verse 50

अग्रहीदासनं भ्रात्रा प्रणिपत्य प्रसादित: । प्रजा: स्वधर्मनिरता वर्णाश्रमगुणान्विता: । जुगोप पितृवद् रामो मेनिरे पितरं च तम् ॥ ५० ॥

భరతుడు సంపూర్ణ శరణాగతితో నమస్కరించగా ప్రసన్నుడైన శ్రీరామచంద్రుడు రాజ్యాసనాన్ని స్వీకరించాడు. ఆయన ప్రజలను తండ్రివలె పరిరక్షించాడు; వర్ణాశ్రమధర్మంలో నిమగ్నమైన ప్రజలు ఆయననే తండ్రిగా భావించారు.

Verse 51

त्रेतायां वर्तमानायां काल: कृतसमोऽभवत् । रामे राजनि धर्मज्ञे सर्वभूतसुखावहे ॥ ५१ ॥

త్రేతాయుగంలో శ్రీరాముడు రాజైనప్పటికీ, ఆయన ధర్మజ్ఞుడైన పాలనవల్ల కాలం సత్యయుగంలా మారింది. అందరూ ధార్మికులై సంపూర్ణ సుఖంతో ఉన్నారు.

Verse 52

वनानि नद्यो गिरयो वर्षाणि द्वीपसिन्धव: । सर्वे कामदुघा आसन् प्रजानां भरतर्षभ ॥ ५२ ॥

ఓ భరతవంశశ్రేష్ఠుడైన మహారాజ పరిషిత్! శ్రీరాముని పాలనలో అడవులు, నదులు, పర్వతాలు, దేశాలు, ఏడు ద్వీపాలు మరియు ఏడు సముద్రాలు—అన్నీ ప్రజల అవసరాలను కామధేనువలె సమృద్ధిగా అందించాయి.

Verse 53

नाधिव्याधिजराग्लानिदु:खशोकभयक्लमा: । मृत्युश्चानिच्छतां नासीद् रामे राजन्यधोक्षजे ॥ ५३ ॥

అధోక్షజుడైన భగవాన్ శ్రీరాముడు ఈ లోకానికి రాజుగా ఉన్నప్పుడు, మానసిక-శారీరక బాధలు, వ్యాధి, వృద్ధాప్యం, గ్లాని, దుఃఖం, శోకం, భయం, అలసట—ఏదీ లేదు. మరణం కోరనివారికి మరణమూ లేదు.

Verse 54

एकपत्नीव्रतधरो राजर्षिचरित: शुचि: । स्वधर्मं गृहमेधीयं शिक्षयन् स्वयमाचरत् ॥ ५४ ॥

శ్రీరామచంద్రుడు ఏకపత్నీవ్రతధారి; ఇతర స్త్రీలతో ఆయనకు సంబంధం లేదు. ఆయన పవిత్రచరిత్రుడైన రాజర్షి. ముఖ్యంగా గృహస్థులకు వర్ణాశ్రమధర్మానుసారమైన సదాచారాన్ని బోధిస్తూ, తానే ఆచరించి ప్రజలకు ఆదర్శమయ్యాడు.

Verse 55

प्रेम्णानुवृत्त्या शीलेन प्रश्रयावनता सती । भिया ह्रिया च भावज्ञा भर्तु: सीताहरन्मन: ॥ ५५ ॥

మాత సీత ప్రేమతో సేవచేసే, శీలవతి, వినయవంతి, పతివ్రత, లజ్జాశీలి. భర్త భావాన్ని తెలిసి తన ప్రేమచర్యలతో ప్రభువు మనసును పూర్తిగా ఆకర్షించింది.