Adhyaya 24
Sāṅkhya of Creation and Annihilation (Sarga–Nirodha-viveka)
ఉద్ధవునికి శ్రీకృష్ణుడు ఇచ్చే క్రమబద్ధ ఉపదేశం కొనసాగుతుంది. ఈ అధ్యాయంలో భేద‑భ్రమాన్ని తొలగించేందుకు సాంఖ్యరీతిలో సృష్టి‑ప్రళయ వివేచనాన్ని వివరించాడు. వ్యక్తీకరణకు ముందు ద్రష్ట‑దృశ్యాలు ఏక పరబ్రహ్మలో అభేదంగా ఉంటాయి; లీలా మరియు జీవుల భోగప్రవృత్తి కోసం అదే తత్త్వం ప్రకృతి, జీవుడు అని భాసిస్తుంది. భగవద్దృష్టి వల్ల గుణాలు క్షోభించి సూత్ర/మహత్, అహంకారం, తన్మాత్రలు, స్థూలభూతాలు, ఇంద్రియాలు మరియు వాటి అధిదేవతలు ఉద్భవించి బ్రహ్మాండం ఏర్పడుతుంది; తరువాత బ్రహ్మా లోకవ్యవస్థలు, గమ్యస్థానాల ద్వితీయ సృష్టి చేస్తాడు. ఆపై నిరోధక్రమంలో దేహం‑విశ్వం క్రమంగా భూతాలు, గుణాలు, దేవతలు, మనస్సు, అహంకారం, అవ్యక్త ప్రకృతి, కాలం, మహాపురుషునిలో లయమై చివరికి పరమాత్మ మాత్రమే మిగులుతాడు. ఈ జ్ఞానం సూర్యోదయంలా అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించి ద్వైతం తిరిగి ప్రవేశించకుండా కాపాడి, వివేకాన్ని స్థిరభక్తి‑సంశయనివృత్తి వైపు నడిపిస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను—ఇప్పుడు నేను నీకు ప్రాచీన మహర్షులు సుస్థిరంగా నిర్ణయించిన సాంఖ్యశాస్త్రాన్ని వివరించుదును. దీనిని తెలిసినవాడు వెంటనే ద్వైత కల్పనాభ్రమాన్ని విడిచిపెడతాడు.
Verse 2
आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥
ఆదిలో కృతయుగంలో—అందరూ ఆధ్యాత్మిక వివేకంలో నిపుణులై ఉన్నప్పుడు—మరియు అంతకుముందు ప్రళయకాలంలో కూడా, జ్ఞానం మరియు జ్ఞేయం ఒక్కటే, నిర్వికల్పంగా ఉండెను. ద్రష్టా దృశ్యంతో అభిన్నుడై ఒంటరిగా నిలిచెను.
Verse 3
तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥
ఆ పరమసత్యము మాయాఫలరూపముగా ప్రకాశించినప్పటికీ నిర్వికల్పము, వాక్కు-మనస్సులకు అగోచరము, మహత్తరము; అది ద్విధగా అవతరించింది—ప్రకృతి మరియు జీవులు, ప్రకృతి వికాసాలను భోగించదలచినవారు।
Verse 4
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
ఈ రెండు ప్రకటనలలో ఒకటి ప్రకృతి—అది సూక్ష్మ కారణములు మరియు స్థూల కార్యరూప పదార్థములు రెండింటినీ ధరించును. మరొకటి జ్ఞానస్వరూప పురుషుడు (జీవుడు), అతడే భోక్తగా చెప్పబడును।
Verse 5
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥
నా దృష్టిచేత ప్రకృతి క్షోభింపబడినప్పుడు, పురుషుడు (జీవుడు) అనుమతించినప్పుడూ, ప్రకృతిలోని మూడు గుణాలు—తమస్, రజస్, సత్త్వం—ప్రకటమయ్యాయి; బద్ధజీవుల మిగిలిన కోరికలను నెరవేర్చుటకై।
Verse 6
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥
ఆ గుణాల నుండి సూత్రం (ప్రధానం) ఉద్భవించింది; దానితో మహత్-తత్త్వం సంయుక్తమైంది. ఆ మహత్-తత్త్వం వికారం చెందగా అహంకారం జన్మించింది, అది జీవుల మోహానికి కారణం।
Verse 7
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
తన్మాత్రలు, ఇంద్రియాలు, మనస్సుకు కారణమైన అహంకారం చిత్-అచిత్ రెండింటినీ ఆశ్రయించి త్రివిధముగా ప్రకటిస్తుంది: వైకారిక (సాత్త్విక), తైజస (రాజస), తామస।
Verse 8
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥
తమోగుణ అహంకారము నుండి తన్మాత్రలు పుట్టి, వాటి నుండి స్థూలభూతములు జనించాయి. రజోగుణ అహంకారము నుండి ఇంద్రియములు ప్రదర్శించాయి; సత్త్వగుణ (వైకృత) అహంకారము నుండి ఏకాదశ దేవతలు ఉద్భవించారు.
Verse 9
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥
నా ప్రేరణచేత ఈ సమస్త తత్త్వములు క్రమబద్ధంగా కలసి కార్యనిర్వహణకు దిగి, సమష్టిగా బ్రహ్మాండ అండమును జనింపజేశాయి; అది నా ఉత్తమ నివాసస్థానము.
Verse 10
तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥
కారణజలములో తేలియాడుతున్న ఆ అండములో నేను స్వయంగా అవతరించాను. నా నాభి నుండి ‘విశ్వ’ అనే కమలం పుట్టి, అందులో స్వయంభూ బ్రహ్ముడు జన్మించాడు.
Verse 11
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥
విశ్వాత్ముడైన బ్రహ్ముడు నా అనుగ్రహముచేత రజోగుణముతో యుక్తుడై మహాతపస్సు ఆచరించి, భూః, భువః, స్వః అనే మూడు లోకములను వాటి అధిపతి దేవతలతో కూడ సృష్టించాడు.
Verse 12
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥
స్వర్గలోకము దేవతల నివాసముగా స్థాపించబడింది; భువర్లోకము భూతప్రేతాదుల స్థలముగా; భూలోకము మనుష్యులు మరియు ఇతర మర్త్యజీవుల నివాసముగా నిలిచింది. మోక్షార్థమై యత్నించే సిద్ధులు ఈ మూడు విభాగాలకన్నా పైకి ప్రాప్తి చెందుతారు.
Verse 13
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥
ప్రభువు బ్రహ్మ భూమి క్రింద అసురులకూ నాగసర్పాలకూ లోకాన్ని సృష్టించాడు. ఈ విధంగా త్రిగుణమయ కర్మల ఫలితానుసారంగా త్రిలోక గమ్యాలు ఏర్పాటయ్యాయి।
Verse 14
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
యోగం, తపస్సు మరియు సన్యాసం ద్వారా మహర్లోక, జనోలోక, తపోలోక, సత్యలోకమనే నిర్మల గమ్యాలు లభిస్తాయి; కానీ భక్తియోగం ద్వారా నా పరమ ధామం పొందుతారు।
Verse 15
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
కాలశక్తిగా కార్యనిర్వాహకుడైన నేను ఈ జగత్తులో కర్మఫలాలను ఏర్పాటు చేశాను. అందువల్ల గుణప్రవాహమనే ఈ మహానదిలో జీవుడు కొన్నిసార్లు పైకి తేలి, కొన్నిసార్లు మళ్లీ మునుగుతాడు।
Verse 16
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥
ఈ జగత్తులో కనిపించే ఏ లక్షణమైనా—చిన్నదైనా పెద్దదైనా, సన్నదైనా స్థూలమైనా—అది తప్పకుండా ప్రకృతి మరియు పురుషుడు (జీవాత్మ) రెండింటి సంయోగంతోనే ఉంటుంది।
Verse 17
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
ఏదైతే ఏ వస్తువుకు ఆది మరియు అంతమో, అదే దాని మధ్యలోనూ ఉంటుంది. వికారం అనేది వ్యవహార సౌలభ్యార్థం పెట్టిన పేరు-రూపం మాత్రమే—బంగారంతో కంకణాలు, కుండలాలు; మట్టితో కుండలు, పలకలు. ఆరంభంలోనూ అంతంలోనూ బంగారం, మట్టే మిగులుతాయి; కాబట్టి మధ్య దశలోనూ అవే ఆధారంగా ఉంటాయి।
Verse 18
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
మునుపటి పదార్థాన్ని ఉపాదానంగా తీసుకొని మరొక రూపంగా మారేది; దాని ఆది అంతం అదే అయితే అది ‘సత్యం’ అని చెప్పబడుతుంది।
Verse 19
प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥
దాని ఉపాదానం ప్రకృతి, దానికి ఆధారం పరమ పురుషుడు మహావిష్ణువు, దానిని కాలం వ్యక్తం చేస్తుంది—ప్రకృతి, విష్ణు, కాలం ఈ త్రయం నేనే పరబ్రహ్మను।
Verse 20
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥
భగవంతుని దృష్టి ప్రకృతిపై ఉన్నంతకాలం, సృష్టి క్రమక్రమంగా నిత్యం కొనసాగుతుంది; గుణాల మహా విసర్గం ప్రవహిస్తుంది।
Verse 21
विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
నేనే విరాట్-రూపానికి ఆధారం; లోకాల పునఃపునః సృష్టి, స్థితి, ప్రళయాల ద్వారా అది అంతులేని వైవిధ్యాన్ని చూపుతుంది. పంచభూతాల సమన్వయంతో భువనాలతో కలిసి ప్రత్యేక రూపాలను వ్యక్తం చేస్తుంది।
Verse 22
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ప్రళయ సమయంలో జీవి యొక్క నశ్వర దేహం అన్నంలో లీనమవుతుంది; అన్నం ధాన్యాలలో, ధాన్యాలు భూమిలో, భూమి గంధ-తన్మాత్రలో. గంధం నీటిలో, నీరు రసంలో, రసం అగ్నిలో, అగ్ని రూపంలో; రూపం స్పర్శలో, స్పర్శ వాయువులో, వాయువు ఆకాశంలో, ఆకాశం శబ్ద-తన్మాత్రలో. ఇంద్రియాలు తమ తమ అధిష్ఠాత్ర దేవతలలో, వారు మనస్సులో, మనస్సు సాత్త్విక అహంకారంలో; శబ్దం తామస అహంకారంలో, అది మహత్తత్త్వంలో; మహత్తత్త్వం గుణాలలో, గుణాలు అవ్యక్తంలో, అవ్యక్తం కాలంలో; కాలం మహాపురుషునిలో, ఆ జీవబీజం అజన్మ పరమాత్మ అయిన నాలో లీనమవుతుంది. నేనే ఏకైక ఆత్మ, స్వయంస్థితుడను; సృష్టి-ప్రళయాలు నాలో నుంచే వ్యక్తమవుతాయి।
Verse 23
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
గంధము నీటిలో లీనమవుతుంది, నీరు తన గుణమైన రుచిలో లీనమవుతుంది. రుచి అగ్నిలో మరియు అగ్ని రూపంలో లీనమవుతాయి.
Verse 24
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
రూపం గాలిలో, గాలి స్పర్శలో లీనమవుతాయి. స్పర్శ ఆకాశంలో, ఆకాశం శబ్దంలో లీనమవుతాయి. ఇంద్రియాలు తమ మూలాలైన దేవతలలో లీనమవుతాయి.
Verse 25
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ఓ సౌమ్యుడా! ఇంద్రియాల మూలాలు మనస్సులో (సాత్విక అహంకారం) లీనమవుతాయి. శబ్దం తామసిక అహంకారంలో, ఆ అహంకారం మహత్ తత్వంలో లీనమవుతాయి.
Verse 26
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ఆ మహత్ తత్వం తన గుణాలలో లీనమవుతుంది. ఆ గుణాలు అవ్యక్త ప్రకృతిలో లీనమవుతాయి, ఆ అవ్యక్తం అవ్యయమైన కాలంలో లీనమవుతుంది.
Verse 27
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
కాలం మాయామయ జీవునిలో (మహాపురుషుడు) లీనమవుతుంది. ఆ జీవుడు అజుడనైన నాలో (పరమాత్మ) లీనమవుతాడు. చివరకు ఆత్మ ఒక్కటే మిగిలి, తనలో തాను స్థిరంగా ఉంటుంది.
Verse 28
एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥
ఆకాశంలోని చీకటి సూర్యోదయంతో ఎలా తొలగిపోతుందో, అలాగే ప్రళయ-తత్త్వజ్ఞానం గంభీర శిష్యుని మనస్సులోని ద్వైతభ్రమను తొలగిస్తుంది. మాయ ఏ విధంగా హృదయంలో ప్రవేశించినా అక్కడ నిలవలేను.
Verse 29
एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥
పరాపరాలను సమ్యక్ దర్శించే నేను, సృష్టి–ప్రళయాలను అనులోమ–ప్రతిలోమ విశ్లేషణతో వివరించిన ఈ సాంఖ్యవిధి సందేహగ్రంథిని ఛేదించి భ్రమను నశింపజేస్తుంది.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Sāṅkhya here as a curative science: by enumerating how prakṛti, guṇas, mind, senses, and elements arise and dissolve under the Lord’s supervision, the student stops misidentifying the Self with changing categories. The goal is immediate abandonment of dvaita-bhrama (material duality) and firm establishment of consciousness in the Supreme āśraya.
It presents a theistic Sāṅkhya sequence: the Lord’s glance agitates prakṛti; the guṇas manifest; from them arise sūtra and mahat; from mahat comes ahaṅkāra (threefold by guṇa); from tamasic ego come tanmātras and gross elements; from rajasic ego come the senses; from sattvic ego arise the presiding deities; these combine into the cosmic egg, within which the Lord appears and from whose navel Brahmā is born to perform secondary creation.
The universal egg (brahmāṇḍa) signifies the organized cosmos formed from coordinated elements. Kṛṣṇa’s entrance emphasizes that the universe is not self-sufficient: consciousness and order depend on the Supreme Person as indwelling controller. Brahmā’s birth from the lotus further marks visarga—secondary creation—occurring by divine empowerment rather than independent material causation.
Pralaya is explained as a graded laya: body merges into food and progressively into earth, subtle qualities, elements, sense-powers and their deities, mind, ego, total nature, guṇas, unmanifest nature, time, Mahā-puruṣa, and finally the Supreme Self alone. The repetition in the provided input likely reflects a textual duplication artifact; conceptually, the intended teaching is a single, continuous dissolution ladder meant for contemplative assimilation.
Mahā-puruṣa is the omniscient cosmic person who activates creation through time and oversees the living beings’ manifestation. In SB 11.24, Kṛṣṇa identifies the chain of causality—nature, time, Mahā-Viṣṇu/Mahā-puruṣa—as non-different from Himself in the sense that they rest upon and operate by His supreme identity as the Absolute Truth (āśraya).