Adhyaya 1
The Curse on the Yadus Begins: Kṛṣṇa’s Plan to Withdraw His Dynasty
శుకదేవుడు పరీక్షిత్తుకు చెబుతాడు—భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు ముందుగా పాండవుల చేత కురుక్షేత్ర యుద్ధాన్ని జరిపించి భూమి భారాన్ని తొలగించాడు; తరువాత మిగిలిన ‘భారం’గా ఉన్న అత్యంత బలవంతులైన యాదవుల వైపు దృష్టి పెట్టాడు. బాహ్య శక్తి వారిని జయించలేదని తెలిసి, వెదురు ఘర్షణతో అగ్ని పుట్టినట్లు అంతర్గత కలహాన్ని ప్రేరేపించాలని నిర్ణయించి, బ్రాహ్మణ శాపాన్ని నిమిత్తంగా చేసుకొని వంశాన్ని ఉపసంహరించాలనుకున్నాడు. బ్రాహ్మణులను గౌరవించే వృష్ణులు శాపానికి పాత్రలైనందుకు పరీక్షిత్తు ఆశ్చర్యపడి శాప కారణం, శాప వాక్యం ఏమిటో అడుగుతాడు. శుకదేవుడు వసుదేవుని యజ్ఞానికి మహర్షుల రాక, తరువాత పిండారకంలో యదు యువకులు సామ్బను గర్భిణీ స్త్రీ వేషంలో పెట్టి ఋషులను ఎగతాళి చేసిన కథను వివరిస్తాడు. కోపించిన ఋషులు—ఇనుప గద పుట్టి వంశాన్ని నాశనం చేస్తుందని శపిస్తారు. గద ఉద్భవించి ఉగ్రసేనునికి తెలియజేయబడుతుంది; దానిని పొడిచేసి సముద్రంలో వేస్తారు; ఆ పొడిలోనుంచి రీడ్లు పెరుగుతాయి, మిగిలిన ఇనుపం జరా వేటగాడి బాణపు మొనగా మారుతుంది. అన్నీ తెలిసి, నివారించగలిగినా, శ్రీకృష్ణుడు కాలస్వరూపంగా దీనిని అనుమతించి యాదవుల స్వవినాశం మరియు తన నిష్క్రమణకు పునాది వేస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच कृत्वा दैत्यवधं कृष्ण: सरामो यदुभिर्वृत: । भुवोऽवतारयद् भारं जविष्ठं जनयन् कलिम् ॥ १ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—బలరామునితో కూడి, యదువులచే పరివృతుడైన శ్రీకృష్ణుడు అనేక దైత్యులను సంహరించాడు. ఆపై భూమి భారాన్ని దించుటకై, అతి వేగంగా కలియుగాన్ని ప్రేరేపించే సంఘర్షణను ఏర్పరచాడు।
Verse 2
ये कोपिता: सुबहु पाण्डुसुता: सपत्नै- र्दुर्द्यूतहेलनकचग्रहणादिभिस्तान् । कृत्वा निमित्तमितरेतरत: समेतान् हत्वा नृपान् निरहरत् क्षितिभारमीश: ॥ २ ॥
శత్రువుల అనేక అపరాధాలు—కపట ద్యూతం, అవమాన వాక్యాలు, ద్రౌపదీ కేశగ్రహణం మొదలైనవి—వల్ల పాండుపుత్రులు కోపితులయ్యారు. భగవంతుడు వారిని నిమిత్తముగా చేసుకొని కురుక్షేత్ర యుద్ధవ్యాజమున ఇరుపక్షాల రాజులను సేనలతో సమీకరింపజేసి, యుద్ధమార్గమున వారిని సంహరించి భూమి భారమును తొలగించాడు।
Verse 3
भूभारराजपृतना यदुभिर्निरस्य गुप्तै: स्वबाहुभिरचिन्तयदप्रमेय: । मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारं यद् यादवं कुलमहो अविषह्यमास्ते ॥ ३ ॥
భూమికి భారమైన రాజసేనలను స్వబాహువులతో రక్షితమైన యదువంశం ద్వారా భగవంతుడు తొలగించాడు. అప్రമേయ ప్రభువు మనసులో ఇలా ఆలోచించాడు—“భూమి భారము పోయిందని కొందరు చెప్పినా, నా దృష్టిలో అది ఇంకా పోలేదు; ఎందుకంటే ఈ యాదవకులమే భూమికి అసహ్యమైన బలంతో ఇంకా మిగిలి ఉంది।”
Verse 4
नैवान्यत: परिभवोऽस्य भवेत् कथञ्चिन् मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् । अन्त:कलिं यदुकुलस्य विधाय वेणु- स्तम्बस्य वह्निमिव शान्तिमुपैमि धाम ॥ ४ ॥
కృష్ణుడు ఇలా అనుకున్నాడు—“నిత్యం నన్నే ఆశ్రయించిన, అపరిమిత వైభవమున్న యదుకులాన్ని బయటి శక్తి ఎప్పటికీ ఓడించలేను. కాబట్టి నేను కులంలోనే అంతఃకలహాన్ని ప్రేరేపిస్తాను; అది వెదురు తోటలో ఘర్షణతో పుట్టే అగ్నిలా అన్నిటినీ దహించి శాంతి కలిగిస్తుంది. అప్పుడు నేను నా నిజ ప్రయోజనాన్ని నెరవేర్చుకొని నా నిత్యధామానికి తిరిగి వెళ్తాను।”
Verse 5
एवं व्यवसितो राजन् सत्यसङ्कल्प ईश्वर: । शापव्याजेन विप्राणां सञ्जह्रे स्वकुलं विभु: ॥ ५ ॥
ఓ రాజా పరీక్షిత్! ఈ విధంగా నిర్ణయించుకున్న, సంకల్పం ఎల్లప్పుడూ సత్యమయ్యే సర్వేశ్వరుడు, బ్రాహ్మణుల శాపవ్యాజమున తన స్వకులాన్ని ఉపసంహరించాడు।
Verse 6
स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ता: स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रिया: ॥ ६ ॥ आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ । तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीश्वर: ॥ ७ ॥
భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు తన స్వరూపములో సమస్త సౌందర్యానికి నిధి. ఆయన రూపం అంత మనోహరం గనుక ప్రజల కళ్ళు ఇతర విషయాలనుండి దొంగిలింపబడి ఆయనపైనే నిలిచేవి; మిగతావన్నీ అందంలేనివిగా అనిపించేవి. ఆయన వాక్యాలు స్మరించువారి చిత్తాన్ని ఆకర్షించేవి. ఆయన పాదచిహ్నాలను చూచి ప్రజలు అనుగాములై తమ శరీరక్రియలను కూడా ప్రభువుకు అర్పించదలచేవారు. ఈ విధంగా వేదసార శ్లోకాలతో గేయమయ్యే తన మహిమను ఆయన సులభంగా వ్యాప్తి చేసి, “భవిష్యత్తు జీవులు ఈ కీర్తిని శ్రవణ-కీర్తనమాత్రముతో అజ్ఞానాంధకారాన్ని దాటగలరు” అని భావించాడు. ఈ ఏర్పాటుతో సంతృప్తుడై ఈశ్వరుడు తన పరమపదమునకు వెళ్లెను।
Verse 7
स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ता: स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रिया: ॥ ६ ॥ आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ । तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीश्वर: ॥ ७ ॥
భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు సమస్త సౌందర్యానికి నిధి. ఆయన స్వరూపం మనుష్యుల నేత్రాలను అపహరిస్తుంది; ఆయనతో పోల్చితే ఇతర దృశ్యాలు అందంలేనివిగా అనిపిస్తాయి. ఆయన వాక్యాలు స్మరించేవారి చిత్తాన్ని ఆకర్షిస్తాయి; ఆయన పాదచిహ్నాలను చూచి జనులు ఆయన అనుచరులై తమ క్రియలను ప్రభువుకు అర్పించదలచుతారు. ఈ విధంగా ఆయన సులభంగా తన మహిమను వ్యాపింపజేశాడు; భవిష్యత్తు జీవులు ఆ మహిమను శ్రవణ-కీర్తన చేయడం మాత్రమేగానీ అజ్ఞానాంధకారాన్ని దాటుతారని ఆయన భావించాడు. అందుచేత సంతృప్తితో తన ధామానికి వెళ్లెను.
Verse 8
श्रीराजोवाच ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम् । विप्रशाप: कथमभूद् वृष्णीनां कृष्णचेतसाम् ॥ ८ ॥
శ్రీరాజు (పరీక్షితుడు) పలికెను—బ్రాహ్మణులను గౌరవించే, దానశీలులు, నిత్యం వృద్ధులు మరియు మహనీయులను సేవించే, అలాగే మనస్సు శ్రీకృష్ణునందే లీనమైన వృష్ణివంశీయులకు బ్రాహ్మణశాపం ఎలా కలిగింది?
Verse 9
यन्निमित्त: स वै शापो यादृशो द्विजसत्तम । कथमेकात्मनां भेद एतत् सर्वं वदस्व मे ॥ ९ ॥
హే ద్విజశ్రేష్ఠా! ఆ శాపానికి కారణం ఏమిటి, అది ఏ రూపంలో ఉండెను, మరియు ఒకే లక్ష్యమున్న యాదవుల మధ్య ఇలాంటి భేదం ఎలా కలిగింది—ఇవన్నీ నాకు వివరించండి.
Verse 10
श्रीबादरायणिरुवाच बिभ्रद् वपु: सकलसुन्दरसन्निवेशं कर्माचरन् भुवि सुमङ्गलमाप्तकाम: । आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्ति: संहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेष: ॥ १० ॥
శ్రీశుకదేవుడు పలికెను—సమస్త సౌందర్య సమాహారమైన తన దివ్య దేహాన్ని ధరించి భూమిపై పరమ మంగళకరమైన లీలాకర్మలను ఆచరించాడు; యథార్థంగా ఆయన ఆప్తకాముడు, ప్రయత్నం అవసరం లేనివాడు. తన ధామంలో ఆనందిస్తూ, ఉదార కీర్తిగల ప్రభువు, కర్తవ్యంలోని స్వల్ప భాగం మిగిలి ఉండటంతో, ఇప్పుడు తన వంశాన్ని సంహరించదలచెను.
Verse 11
कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा । कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टा: ॥ ११ ॥ विश्वामित्रोऽसित: कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिरा: । कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादय: ॥ १२ ॥
పుణ్యఫల సమూహాన్ని ప్రసాదించే, పరమ మంగళకరమైన, కేవలం పాడబడినంత మాత్రాన జగత్తు యొక్క కలియుగ పాపమలినాలను తొలగించే యజ్ఞాది కర్మలను మునులు యదుకులాధిపతి వసుదేవుని గృహంలో నిర్వహించారు; అక్కడ కాలస్వరూపుడై భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు నివసించుచుండెను. కర్మలు ముగిసిన తరువాత భగవాన్ మునులను గౌరవంతో వీడ్కోలు చెప్పగా, వారు పిండారక అనే తీర్థస్థలానికి వెళ్లిరి. ఆ మునులలో విశ్వామిత్రుడు, అసితుడు, కణ్వుడు, దుర్వాసుడు, భృగువు, అంగిరసుడు, కశ్యపుడు, వామదేవుడు, అత్రి, వసిష్ఠుడు, నారదుడు మొదలైనవారు ఉన్నారు.
Verse 12
कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा । कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टा: ॥ ११ ॥ विश्वामित्रोऽसित: कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिरा: । कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादय: ॥ १२ ॥
విశ్వామిత్రుడు, అసితుడు, కణ్వుడు, దుర్వాసుడు, భృగువు, అంగిరసుడు, కశ్యపుడు, వామదేవుడు, అత్రి, వసిష్ఠుడు, నారదుడు మొదలైన మునులు పుణ్యఫలసమృద్ధిని ప్రసాదించే, పరమ మంగళకరమైన కర్మలను ఆచరించారు; వాటిని గానం చేయడమే సమస్త జగత్తుకు కలియుగ పాపాలను హరించును. యదుకులశ్రేష్ఠుడు వసుదేవుని గృహంలో—కాలస్వరూపుడైన శ్రీకృష్ణుడు నివసించుచుండగా—వారు విధివిధానంగా ఆ కర్మలను ముగించి, శ్రీకృష్ణుని గౌరవపూర్వక వీడ్కోలు పొందిన తరువాత పిండారక తీర్థానికి వెళ్లిరి।
Verse 13
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥
యదువంశపు కుమారులు ఆటలాడుతూ అక్కడి మునిసమూహం వద్దకు వెళ్లారు. వారు జాంబవతీ సుతుడైన సాంబుని స్త్రీవేషంలో అలంకరించి, మునుల పాదాలను పట్టుకొని, అవినీతిగా ఉన్నప్పటికీ వినయంగా నటిస్తూ అడిగారు—“హే విప్రులారా! ఈ నల్లకళ్ల గర్భవతి స్త్రీ మీను ప్రశ్నించదలచింది; తానే అడగడానికి లజ్జపడుతోంది. హే అమోఘదర్శన మహర్షులారా! ప్రసవ సమయం సమీపించింది, ఆమెకు కుమారకాంక్ష ఉంది—ఆమె కుమారుని కనుగొంటుందా, లేక కుమార్తెనా?”
Verse 14
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥
యదువంశపు కుమారులు ఆటలాడుతూ అక్కడి మునిసమూహం వద్దకు వెళ్లారు. వారు జాంబవతీ సుతుడైన సాంబుని స్త్రీవేషంలో అలంకరించి, మునుల పాదాలను పట్టుకొని, అవినీతిగా ఉన్నప్పటికీ వినయంగా నటిస్తూ అడిగారు—“హే విప్రులారా! ఈ నల్లకళ్ల గర్భవతి స్త్రీ మీను ప్రశ్నించదలచింది; తానే అడగడానికి లజ్జపడుతోంది. హే అమోఘదర్శన మహర్షులారా! ప్రసవ సమయం సమీపించింది, ఆమెకు కుమారకాంక్ష ఉంది—ఆమె కుమారుని కనుగొంటుందా, లేక కుమార్తెనా?”
Verse 15
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥
యదువంశపు కుమారులు ఆటలాడుతూ అక్కడి మునిసమూహం వద్దకు వెళ్లారు. వారు జాంబవతీ సుతుడైన సాంబుని స్త్రీవేషంలో అలంకరించి, మునుల పాదాలను పట్టుకొని, అవినీతిగా ఉన్నప్పటికీ వినయంగా నటిస్తూ అడిగారు—“హే విప్రులారా! ఈ నల్లకళ్ల గర్భవతి స్త్రీ మీను ప్రశ్నించదలచింది; తానే అడగడానికి లజ్జపడుతోంది. హే అమోఘదర్శన మహర్షులారా! ప్రసవ సమయం సమీపించింది, ఆమెకు కుమారకాంక్ష ఉంది—ఆమె కుమారుని కనుగొంటుందా, లేక కుమార్తెనా?”
Verse 16
एवं प्रलब्धा मुनयस्तानूचु: कुपिता नृप । जनयिष्यति वो मन्दा मुषलं कुलनाशनम् ॥ १६ ॥
ఓ రాజా! ఈ విధంగా మోసంతో పరిహాసం చేయబడిన మునులు కోపించి ఆ బాలురతో అన్నారు—“మూఢులారా! ఆమె మీకోసం ఒక ముషలం (ఇనుప దండం) ప్రసవిస్తుంది; అది మీ వంశాన్ని నాశనం చేస్తుంది।”
Verse 17
तच्छ्रुत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम् । साम्बस्य ददृशुस्तस्मिन् मुषलं खल्वयस्मयम् ॥ १७ ॥
ఋషుల శాపాన్ని విని వారు అత్యంత భయపడిపోయారు. వెంటనే సామ్బుని ఉదరాన్ని విప్పి చూడగా, అందులో నిజంగా ఇనుప ముసలం కనిపించింది.
Verse 18
किं कृतं मन्दभाग्यैर्न: किं वदिष्यन्ति नो जना: । इति विह्वलिता गेहानादाय मुषलं ययु: ॥ १८ ॥
యదువంశ యువకులు అన్నారు: “అయ్యో! మేమేం చేసాము? మేమెంత దురదృష్టవంతులం! మనవాళ్లు మన గురించి ఏమంటారు?” అని కలవరపడి ముసలాన్ని తీసుకొని ఇళ్లకు వెళ్లారు.
Verse 19
तच्चोपनीय सदसि परिम्लानमुखश्रिय: । राज्ञ आवेदयांचक्रु: सर्वयादवसन्निधौ ॥ १९ ॥
వారి ముఖకాంతి పూర్తిగా మసకబారింది. వారు ముసలాన్ని సభకు తీసుకొచ్చి, సమస్త యాదవుల సమక్షంలో రాజు ఉగ్రసేనునికి జరిగినదంతా నివేదించారు.
Verse 20
श्रुत्वामोघं विप्रशापं दृष्ट्वा च मुषलं नृप । विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुर्द्वारकौकस: ॥ २० ॥
ఓ రాజా పరీక్షిత్! బ్రాహ్మణుల అచ్యుతమైన శాపాన్ని విని, ముసలాన్ని చూసి, ద్వారకావాసులు ఆశ్చర్యపోయి భయంతో కలవరపడ్డారు.
Verse 21
तच्चूर्णयित्वा मुषलं यदुराज: स आहुक: । समुद्रसलिले प्रास्यल्लोहं चास्यावशेषितम् ॥ २१ ॥
యదువుల రాజైన ఆహుకుడు (ఉగ్రసేనుడు) ముసలాన్ని నూరి చూర్ణం చేయించి, ఆ ముక్కలతో పాటు మిగిలిన ఇనుప ముద్దను కూడా స్వయంగా సముద్రజలంలో విసిరివేశాడు.
Verse 22
कश्चिन्मत्स्योऽग्रसील्लोहं चूर्णानि तरलैस्तत: । उह्यमानानि वेलायां लग्नान्यासन् किलैरका: ॥ २२ ॥
ఒక చేప ఇనుప ముద్దను, దాని తుక్కులను మింగింది. తరువాత అలలు వాటిని తీరం వైపు తెచ్చి అక్కడ నాటించాయి; అవి పొడవైన, పదునైన ఎరకా కర్రలుగా పెరిగాయి.
Verse 23
मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैर्जालेनान्यै: सहार्णवे । तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत् ॥ २३ ॥
ఆ చేప సముద్రంలో ఇతర చేపలతో కలిసి మత్స్యకారుల వలలో పట్టబడింది. దాని కడుపులోని ఇనుప ముద్దను వేటగాడు జరా తీసుకొని తన బాణానికి మొనగా అమర్చాడు.
Verse 24
भगवाञ्ज्ञातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा । कर्तुं नैच्छद् विप्रशापं कालरूप्यन्वमोदत ॥ २४ ॥
సర్వార్థాలను తెలిసిన భగవంతుడు, ఆ బ్రాహ్మణ శాపాన్ని తిరగరాయగల శక్తి ఉన్నప్పటికీ, అలా చేయాలని కోరలేదు. కాలరూపుడై ఆయన ఆ సంఘటనలను ఆనందంగా అనుమోదించాడు.
Frequently Asked Questions
Śukadeva presents it as Kṛṣṇa’s deliberate saṅkalpa: after Kurukṣetra, the Yādavas’ unmatched power still constituted a ‘burden’ on earth. Since no external enemy could overcome devotees protected by the Lord, He sanctioned an internal dissolution, using the brāhmaṇa curse as a dharmic pretext. As Kāla, He does not become subject to fate; rather, fate becomes the narrative instrument of His withdrawal and the completion of His earthly mission.
The episode distinguishes the dynasty’s overall virtue from a specific adharmic act: the young Yadus’ deceitful ridicule of exalted ṛṣis at Piṇḍāraka. In Purāṇic ethics, intentional mockery of realized brāhmaṇas is a severe aparādha, and the sages’ curse manifests the moral law that sacred authority (brahma-tejas) protects the sanctity of dharma—while simultaneously serving the Lord’s higher purpose.