Adhyaya 28

Verse 1

नारद उवाच सैनिका भयनाम्नो ये बर्हिष्मन् दिष्टकारिण: । प्रज्वारकालकन्याभ्यां विचेरुरवनीमिमाम् ॥ १ ॥

నారదుడు పలికెను—హే ప్రాచీనబర్హిషత్ రాజా! అనంతరం భయమనే నామముగల యవనరాజు, ప్రజ్వారుడు, కాలకన్య మరియు అతని సైనికులు ఈ భూమంతా సంచరించసాగారు।

Verse 2

त एकदा तु रभसा पुरञ्जनपुरीं नृप । रुरुधुर्भौमभोगाढ्यां जरत्पन्नगपालिताम् ॥ २ ॥

హే రాజా! ఒకసారి వారు మహా వేగంతో పురంజనపురిని ముట్టడించారు. ఆ నగరం భోగసామగ్రితో నిండినదైనా, వృద్ధ సర్పం దానిని కాపాడుతూ ఉండెను।

Verse 3

कालकन्यापि बुभुजे पुरञ्जनपुरं बलात् । ययाभिभूत: पुरुष: सद्यो नि:सारतामियात् ॥ ३ ॥

కాలకన్య కూడా ఆ భయంకర సైనికుల సహాయంతో బలాత్కారంగా పురంజనపురిని ఆక్రమించింది; ఆమె చేతిలో పడిన పురుషుడు వెంటనే నిరుపయోగుడైపోయాడు।

Verse 4

तयोपभुज्यमानां वै यवना: सर्वतोदिशम् । द्वार्भि: प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम् ॥ ४ ॥

కాలకన్య (కాలపు కుమార్తె) దేహంపై దాడి చేయగా, యవనరాజు యొక్క భయంకర సైనికులు వివిధ ద్వారాల ద్వారా నగరంలో ప్రవేశించి, సమస్త ప్రజలను తీవ్రంగా బాధించసాగారు।

Verse 5

तस्यां प्रपीड्यमानायामभिमानी पुरञ्जन: । अवापोरुविधांस्तापान् कुटुम्बी ममताकुल: ॥ ५ ॥

నగరం ఈ విధంగా పీడింపబడుతున్నప్పుడు, అహంకారముగల పురంజనుడు—కుటుంబాసక్తి, మమకారంతో కలవరపడుతూ—యవనరాజు మరియు కాలకన్య దాడివల్ల అనేక విధాల బాధలను పొందెను।

Verse 6

कन्योपगूढो नष्टश्री: कृपणो विषयात्मक: । नष्टप्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्वयवनैर्बलात् ॥ ६ ॥

కాలకన్య ఆలింగనంతో రాజు పురంజనుని సౌందర్యం క్రమంగా నశించింది. విషయాసక్తితో బుద్ధి క్షీణించి, ఐశ్వర్యం హరించబడగా, గంధర్వులు యవనులు బలవంతంగా అతనిని జయించారు।

Verse 7

विशीर्णां स्वपुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलाननाद‍ृतान् । पुत्रान् पौत्रानुगामात्याञ्जायां च गतसौहृदाम् ॥ ७ ॥

తన నగరం చెల్లాచెదురై ఉన్నదని చూసి రాజు, తన కుమారులు, మనవలు, సేవకులు, మంత్రులు క్రమంగా ప్రతికూలంగా మారి అవమానిస్తున్నారని గమనించాడు. భార్య స్నేహం కూడా చల్లబడుతూ నిర్లిప్తమవుతున్నదని చూశాడు।

Verse 8

आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालानरिदूषितान् । दुरन्तचिन्तामापन्नो न लेभे तत्प्रतिक्रियाम् ॥ ८ ॥

రాజు పురంజనుడు తన కుటుంబసభ్యులు, బంధువులు, అనుచరులు, సేవకులు, కార్యదర్శులు—అందరూ తనకు వ్యతిరేకమయ్యారని చూసి తీవ్ర ఆందోళనకు లోనయ్యాడు. కానీ కాలకన్య చేత పూర్తిగా గ్రస్తుడై ఉండటంతో ప్రతికార మార్గం దొరకలేదు।

Verse 9

कामानभिलषन्दीनो यातयामांश्च कन्यया । विगतात्मगतिस्‍नेह: पुत्रदारांश्च लालयन् ॥ ९ ॥

కాలకన్య ప్రభావంతో భోగవిషయాలు నిస్సారంగా, పాతబడినట్లుగా మారాయి. కామవాంఛలు కొనసాగడంతో రాజు పురంజనుడు అన్నివిధాలా దరిద్రుడై, జీవనలక్ష్యాన్ని గ్రహించలేదు. అయినా భార్యా పిల్లలపై మమకారంతో వారి పోషణ గురించి ఆందోళన చెందాడు।

Verse 10

गन्धर्वयवनाक्रान्तां कालकन्योपमर्दिताम् । हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीमनिकामत: ॥ १० ॥

గంధర్వ, యవన సైన్యాలు ఆక్రమించి, కాలకన్య చేత ధ్వంసమైన తన నగరాన్ని రాజు పురంజనుడు విడిచిపెట్టాలని కోరలేదు; అయినా పరిస్థితుల వశంగా ఆ పురిని వదిలి వెళ్లాల్సి వచ్చింది।

Verse 11

भयनाम्नोऽग्रजो भ्राता प्रज्वार: प्रत्युपस्थित: । ददाह तां पुरीं कृत्‍स्‍नां भ्रातु: प्रियचिकीर्षया ॥ ११ ॥

ఆ సందర్భంలో యవనరాజుని అన్న అయిన ‘ప్రజ్వార’ అక్కడికి వచ్చాడు. తన తమ్ముడు (భయమే పేరైనవాడు) సంతోషించేందుకు ఆ నగరమంతటిని అగ్నికి ఆహుతి చేశాడు.

Verse 12

तस्यां सन्दह्यमानायां सपौर: सपरिच्छद: । कौटुम्बिक: कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वय: ॥ १२ ॥

నగరం మండిపోతుండగా రాజుని పౌరులు, సేవకులు, అలాగే కుటుంబసభ్యులు—కుమారులు, మనవళ్లు, భార్యలు మరియు ఇతర బంధువులు—అందరూ ఆ అగ్నిలో చిక్కుకున్నారు. అందుచేత పురంజనుడు తీవ్రంగా దుఃఖించాడు.

Verse 13

यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां कालकन्यया । पुर्यां प्रज्वारसंसृष्ट: पुरपालोऽन्वतप्यत ॥ १३ ॥

యవనుల చేత ఆవరించబడిన నగరంలో నగరరక్షకుడైన సర్పం, కాలకన్య పౌరులను గ్రసిస్తున్నదని చూశాడు. ప్రజ్వారాగ్నితో తన నివాసమూ మండిపోవడం చూసి అతడు తీవ్రంగా బాధపడ్డాడు.

Verse 14

न शेके सोऽवितुं तत्र पुरुकृच्छ्रोरुवेपथु: । गन्तुमैच्छत्ततो वृक्षकोटरादिव सानलात् ॥ १४ ॥

అతడు తీవ్రమైన కష్టంతో వణికిపోతూ అక్కడ రక్షించలేకపోయాడు. అడవిలో అగ్ని చెలరేగితే చెట్టు బొరియలో ఉన్న పాము బయటకు రావాలని కోరినట్లే, ఆ భయంకర వేడిమి వల్ల నగరాన్ని విడిచిపోవాలని అతడు ఆశించాడు.

Verse 15

शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर्हृतपौरुष: । यवनैररिभी राजन्नुपरुद्धो रुरोद ह ॥ १५ ॥

ఓ రాజా, గంధర్వులు అతని పౌరుషాన్ని హరించగా, యవన శత్రువులు అతడిని అడ్డుకున్నారు; అతని అవయవాలు శిథిలమయ్యాయి. దేహాన్ని విడిచి వెళ్లబోతే శత్రువులు నిలువరించారు; విఫలమై అతడు గట్టిగా ఏడ్చాడు.

Verse 16

दुहितृ: पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपार्षदान् । स्वत्वावशिष्टं यत्किञ्चिद् गृहकोशपरिच्छदम् ॥ १६ ॥

అప్పుడు రాజు పురంజనుడు తన కుమార్తెలు, కుమారులు, మనవలు, కోడళ్లు, అల్లుళ్లు, సేవకులు మరియు ఇతర సహచరులను, అలాగే తన ఇల్లు, గృహోపకరణాలు, మిగిలిన కొద్దిపాటి ధనసంచయాన్ని తలచసాగాడు।

Verse 17

अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर्गृही । दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते ॥ १७ ॥

‘నేను’ ‘నాది’ అనే భావనతో గృహాలలో బంధించబడిన రాజు పురంజనుడు కుదృష్టితో గృహస్థుడయ్యాడు. భార్యపై అతిగా మోహించడంతో అతడు దైన్యస్థితికి చేరి, వియోగ సమయం రాగానే తీవ్రంగా విచారించాడు।

Verse 18

लोकान्तरं गतवति मय्यनाथा कुटुम्बिनी । वर्तिष्यते कथं त्वेषा बालकाननुशोचती ॥ १८ ॥

రాజు పురంజనుడు ఆందోళనతో ఇలా తలచాడు—“అయ్యో! ఎన్నో పిల్లల భారంతో ఉన్న నా భార్య నేను వెళ్లిపోయిన తర్వాత అనాథగా మిగులుతుంది. నేను ఈ దేహాన్ని విడిచినప్పుడు ఆమె వీరందరిని ఎలా పోషిస్తుంది? కుటుంబ పోషణ ఆలోచనలతో ఆమె బాగా వేధింపబడుతుంది.”

Verse 19

न मय्यनाशिते भुङ्क्ते नास्‍नाते स्‍नाति मत्परा । मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यतवाग्भयात् ॥ १९ ॥

రాజు పురంజనుడు భార్యతో తన గత వ్యవహారాలను తలచుకున్నాడు. “ఆమె నాపై అంతగా మమకారం కలిగి ఉండేది; నేను తినకపోతే ఆమె భోజనం చేయదు, నేను స్నానం చేయకపోతే ఆమె స్నానం చేయదు. నేను కోపంతో గద్దించినా, ఆమె భయంతో మౌనంగా ఉండి అన్నీ సహించేది” అని గుర్తుచేసుకున్నాడు।

Verse 20

प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोककर्शिता । वर्त्मैतद् गृहमेधीयं वीरसूरपि नेष्यति ॥ २० ॥

రాజు పురంజనుడు ఇంకా ఇలా తలచాడు—“నేను మోహంలో పడినప్పుడు ఆమె నాకు మంచి బోధన చేసి జాగృతం చేసేది; నేను ఇంటి నుంచి దూరంగా ఉన్నప్పుడు ఆమె శోకంతో క్షీణించేది. ఎన్నో వీరపుత్రుల తల్లి అయినా, గృహస్థ వ్యవహారాల ఈ భారాన్ని ఆమె ఎలా మోయగలదో అని నాకు భయం.”

Verse 21

कथं नु दारका दीना दारकीर्वापरायणा: । वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्ननाव इवोदधौ ॥ २१ ॥

రాజు పురంజనుడు చింతతో అన్నాడు—“నేను లోకాన్ని విడిచిన తరువాత నాపై ఆధారపడిన నా కుమారులు కుమార్తెలు ఎలా జీవిస్తారు? వారి స్థితి సముద్రంలో పగిలిన పడవలోని ప్రయాణికుల వలె ఉంటుంది.”

Verse 22

एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तमतदर्हणम् । ग्रहीतुं कृतधीरेनं भयनामाभ्यपद्यत ॥ २२ ॥

ఇలా కృపణ బుద్ధితో, శోకించవలసినది కాని విషయంపై శోకిస్తున్న రాజును పట్టుకోవడానికి ‘భయం’ అనే పేరుగల యవనరాజు వెంటనే సమీపించాడు.

Verse 23

पशुवद्यवनैरेष नीयमान: स्वकं क्षयम् । अन्वद्रवन्ननुपथा: शोचन्तो भृशमातुरा: ॥ २३ ॥

యవనులు రాజు పురంజనుడిని జంతువులా కట్టివేసి తమ స్థలానికి తీసుకెళ్తుండగా, అతని అనుచరులు తీవ్రంగా వ్యాకులమై విలపిస్తూ కూడా బలవంతంగా అతని వెంట వెళ్లారు.

Verse 24

पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गम: । यदा तमेवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता ॥ २४ ॥

యవనరాజు సైనికులు అరెస్టు చేసిన సర్పం నగరాన్ని విడిచి బయటకు వచ్చి, ఇతరులతో కలిసి తన యజమానిని అనుసరించింది. అందరూ నగరాన్ని విడిచిన వెంటనే ఆ పురి కూలిపోయి ధూళిగా మారింది.

Verse 25

विकृष्यमाण: प्रसभं यवनेन बलीयसा । नाविन्दत्तमसाविष्ट: सखायं सुहृदं पुर: ॥ २५ ॥

బలమైన యవనుడు అతన్ని బలవంతంగా లాగుతూ తీసుకెళ్తున్నా, అజ్ఞానాంధకారంలో మునిగిన రాజు తన ముందున్న సఖుడైన, శుభచింతకుడైన అంతర్యామి పరమాత్మను స్మరించలేకపోయాడు.

Verse 26

तं यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽदयालुना । कुठारैश्चिच्छिदु: क्रुद्धा: स्मरन्तोऽमीवमस्य तत् ॥ २६ ॥

దుర్మార్గుడైన పురంజన రాజు యజ్ఞాలలో అనేక జంతువులను వధించాడు. ఇప్పుడు అవకాశం చూసి ఆ యజ్ఞపశువులు కోపంతో, తమ బాధను స్మరించుకుంటూ, కొమ్ములతో అతన్ని చీల్చి గుచ్చాయి; గొడ్డళ్లతో నరికినట్లుగా అనిపించింది.

Verse 27

अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृति: समा: । शाश्वतीरनुभूयार्तिं प्रमदासङ्गदूषित: ॥ २७ ॥

స్త్రీసంగం వల్ల కలుషితమైన జీవుడు—పురంజనుని వలె—అనంతమైన అంధకారంలో మునిగి, స్మృతి కోల్పోయి, అనేక సంవత్సరాలు భౌతిక జీవన బాధలను నిరంతరం అనుభవిస్తాడు.

Verse 28

तामेव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा । अनन्तरं विदर्भस्य राजसिंहस्य वेश्मनि ॥ २८ ॥

పురంజనుడు భార్యను మనసులో స్మరిస్తూ దేహాన్ని విడిచాడు. అందువల్ల తదుపరి జన్మలో అతడు అత్యంత సుందరమైన, సుసంపన్నమైన స్త్రీగా మారి, విదర్భ రాజు ఇంటిలో కుమార్తెగా జన్మించాడు.

Verse 29

उपयेमे वीर्यपणां वैदर्भीं मलयध्वज: । युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्य: परपुरञ्जय: ॥ २९ ॥

విదర్భ రాజు కుమార్తె వైదర్భీ వివాహం మహాశక్తిమంతుడితో నిర్ణయించబడింది. పాండ్యదేశవాసి, పరపురంజయుడైన మలయధ్వజుడు యుద్ధంలో ఇతర రాజులను జయించి ఆమెను వివాహం చేసుకున్నాడు.

Verse 30

तस्यां स जनयां चक्र आत्मजामसितेक्षणाम् । यवीयस: सप्त सुतान् सप्त द्रविडभूभृत: ॥ ३० ॥

ఆ రాణిలో మలయధ్వజుడు నల్లని కళ్లుగల ఒక కుమార్తెను కనెను. అలాగే అతనికి ఏడుగురు కుమారులు కూడా పుట్టారు; వారు తరువాత ద్రవిడదేశానికి పాలకులయ్యారు. అలా ఆ భూమిలో ఏడుగురు రాజులు అయ్యారు.

Verse 31

एकैकस्याभवत्तेषां राजन्नर्बुदमर्बुदम् । भोक्ष्यते यद्वंशधरैर्मही मन्वन्तरं परम् ॥ ३१ ॥

ఓ రాజా ప్రాచీనబర్హిషత్! మలయధ్వజుని కుమారులలో ప్రతి ఒక్కరికీ కోటి కోట్లు కుమారులు జన్మించారు. వారి వంశధరులు ఒక మనువు ఆయుష్షు అంతమువరకు, ఆ తరువాత కూడా, సమస్త భూమిని రక్షించారు.

Verse 32

अगस्त्य: प्राग्दुहितरमुपयेमे धृतव्रताम् । यस्यां द‍ृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनि: ॥ ३२ ॥

మహర్షి అగస్త్యుడు మలయధ్వజుని జ్యేష్ఠ కుమార్తె ధృతవ్రతను వివాహం చేసుకున్నాడు; ఆమె శ్రీకృష్ణుని అచంచల భక్తురాలు. ఆమెకు దృఢచ్యుతుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు; అతనికి ఇధ్మవాహుడు అనే మునిపుత్రుడు పుట్టాడు.

Verse 33

विभज्य तनयेभ्य: क्ष्मां राजर्षिर्मलयध्वज: । आरिराधयिषु: कृष्णं स जगाम कुलाचलम् ॥ ३३ ॥

రాజర్షి మలయధ్వజుడు తన సమస్త రాజ్యాన్ని కుమారులకు విభజించి ఇచ్చాడు. ఆపై సంపూర్ణ ఏకాగ్రతతో శ్రీకృష్ణుని ఆరాధించాలనే ఆకాంక్షతో కులాచలమనే ఏకాంత స్థలానికి వెళ్లాడు.

Verse 34

हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा । अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्‍स्‍नेव रजनीकरम् ॥ ३४ ॥

ఇల్లు, పిల్లలు, భోగసుఖాలను విడిచిపెట్టి, మదిరనేత్రాల వైదర్భి పాండ్యరాజును అనుసరించింది—రాత్రిలో చంద్రుని వెంట చంద్రకాంతి నడిచినట్లుగా.

Verse 35

तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥

కులాచల ప్రాంతంలో చంద్రవసా, తామ్రపర్ణీ, వటోదకా అనే నదులు ఉండేవి. రాజు మలయధ్వజుడు నిత్యం ఆ పుణ్యజలాల్లో స్నానం చేసి బాహ్యంగా, అంతర్గతంగా తనను శుద్ధి చేసుకొనేవాడు. కందాలు, విత్తనాలు, మూల-ఫలాలు, పుష్ప-పత్రాలు, తృణాలు తిని నీరు త్రాగుతూ ఘోర తపస్సు ఆచరించాడు; క్రమేణా అతని దేహం చాలా కృశమైంది.

Verse 36

तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥

కులాచల దేశంలో చంద్రవసా, తామ్రపర్ణీ, వటోదకా అనే పుణ్యనదులు ఉండేవి. రాజు మలయధ్వజుడు నిత్యం అక్కడికి వెళ్లి స్నానం చేసి బాహ్యంగా, అంతరంగంగా తనను శుద్ధి చేసుకొనేవాడు. కందములు, విత్తనములు, ఆకులు, పుష్పములు, మూలములు, ఫలములు, గడ్డి తిని నీరు త్రాగుతూ క్రమంగా శరీరాన్ని క్షీణింపజేసి ఘోర తపస్సు ఆచరించాడు. చివరకు అతడు చాలా కృశుడయ్యాడు.

Verse 37

शीतोष्णवातवर्षाणि क्षुत्पिपासे प्रियाप्रिये । सुखदु:खे इति द्वन्द्वान्यजयत्समदर्शन: ॥ ३७ ॥

తపస్సు బలంతో రాజు మలయధ్వజుడు శీతోష్ణాలు, గాలి-వర్షం, ఆకలి-దాహం, ప్రియ-అప్రియం, సుఖ-దుఃఖం వంటి ద్వంద్వాల పట్ల సమదృష్టి పొందాడు. ఈ విధంగా అతడు అన్ని సాపేక్షతలను జయించాడు.

Verse 38

तपसा विद्यया पक्‍वकषायो नियमैर्यमै: । युयुजे ब्रह्मण्यात्मानं विजिताक्षानिलाशय: ॥ ३८ ॥

తపస్సు, విద్య, నియమ-యమాల ద్వారా రాజు మలయధ్వజుని కషాయాలు (అశుద్ధ వృత్తులు) పరిపక్వమై క్షీణించాయి. ఇంద్రియాలు, ప్రాణం, చిత్తాన్ని జయించి తన ఆత్మను పరబ్రహ్మమైన శ్రీకృష్ణునిలో ఏకాగ్రం చేశాడు.

Verse 39

आस्ते स्थाणुरिवैकत्र दिव्यं वर्षशतं स्थिर: । वासुदेवे भगवति नान्यद्वेदोद्वहन् रतिम् ॥ ३९ ॥

ఈ విధంగా అతడు ఒకే చోట స్థాణువులా అచలంగా దేవగణన ప్రకారం వంద సంవత్సరాలు నిలిచాడు. ఆ తరువాత భగవాన్ వాసుదేవుడైన శ్రీకృష్ణునిపై అతనికి శుద్ధ భక్తిరతి కలిగి, అదే స్థితిలో దృఢంగా నిలిచాడు.

Verse 40

स व्यापकतयात्मानं व्यतिरिक्ततयात्मनि । विद्वान् स्वप्न इवामर्शसाक्षिणं विरराम ह ॥ ४० ॥

రాజు మలయధ్వజుడు పరిపూర్ణ జ్ఞానాన్ని పొందాడు: పరమాత్మ సర్వవ్యాపి, జీవాత్మ మాత్రం వేరుగా ఉండి దేహంలో స్థానికంగా ఉంటుంది. దేహమే ఆత్మ కాదని, ఆత్మ దేహానికి సాక్షి అని గ్రహించి, స్వప్నం నుంచి మేల్కొన్నట్టుగా భ్రమ నుంచి విరమించాడు.

Verse 41

साक्षाद्भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप । विशुद्धज्ञानदीपेन स्फुरता विश्वतोमुखम् ॥ ४१ ॥

ఈ విధంగా రాజు మలయధ్వజుడు సాక్షాత్తు భగవంతుడైన హరి-రూప గురువు ఉపదేశంతో శుద్ధ జ్ఞానాన్ని పొందెను. ఆ దివ్య జ్ఞానదీపంతో అతడు అన్నిటినీ అన్ని కోణాలనుండి గ్రహించెను।

Verse 42

परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि । वीक्षमाणो विहायेक्षामस्मादुपरराम ह ॥ ४२ ॥

అతడు పరబ్రహ్మలో తనను, తనలో పరబ్రహ్మను దర్శించెను. ఇద్దరూ సమీపంగా ఉన్నారని గ్రహించి భేదదృష్టిని విడిచి, వేరు స్వార్థాల కర్మల నుండి విరమించెను।

Verse 43

पतिं परमधर्मज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् । प्रेम्णा पर्यचरद्धित्वा भोगान् सा पतिदेवता ॥ ४३ ॥

విదర్భరాజు కుమార్తె పరమధర్మజ్ఞుడైన మలయధ్వజుని సర్వస్వముగా, పరమముగా స్వీకరించి ప్రేమతో సేవించెను. భోగాలను త్యజించి పతిదేవతగా భర్త ధర్మనియమాలను అనుసరించెను।

Verse 44

चीरवासा व्रतक्षामा वेणीभूतशिरोरुहा । बभावुप पतिं शान्ता शिखा शान्तमिवानलम् ॥ ४४ ॥

ఆమె చిరిగిన వస్త్రాలు ధరించి, వ్రతతపస్సుల వల్ల కృశించెను; జుట్టు సర్దుకోకపోవడంతో అది జటలుగా ముడిపడెను. భర్త సమీపంలోనే ఉన్నా ఆమె నిశ్శబ్దంగా, అచంచలంగా—అశాంతి లేని అగ్ని శిఖ వలె—ఉండెను।

Verse 45

अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्गना । सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत् ॥ ४५ ॥

ప్రియతముడు దేహాన్ని విడిచిపోయాడని ఆమె గ్రహించేవరకు, అతడు స్థిరాసనంలో కూర్చున్నప్పటికీ ఆమె యథాపూర్వంగా సేవ కొనసాగించెను।

Verse 46

यदा नोपलभेताङ्‌घ्रावूष्माणं पत्युरर्चती । आसीत्संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा ॥ ४६ ॥

ఆమె భర్త పాదాలను మర్దన చేస్తూ ఉండగా వాటిలో ఉష్ణత లేకపోవడం గమనించింది; అప్పుడు ఆయన దేహాన్ని విడిచినట్లు గ్రహించింది. భర్తసంగం కోల్పోయి జతనుండి విడిపోయిన జింకలా ఆమె హృదయం తీవ్రంగా కలవరపడింది.

Verse 47

आत्मानं शोचती दीनमबन्धुं विक्लवाश्रुभि: । स्तनावासिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा ॥ ४७ ॥

ఆమె తనను తాను దీనంగా, బంధువుల్లేని దుఃఖితురాలిగా భావించి విలపించింది. కన్నీళ్లు ప్రవహించి ఆమె వక్షోజాలను తడిపాయి; ఆ అరణ్యంలో ఆమె గట్టిగా ఏడ్చింది.

Verse 48

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमामुदधिमेखलाम् । दस्युभ्य: क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि ॥ ४८ ॥

లేచెయ్యి, లేచెయ్యి రాజర్షీ! జలవలయంతో చుట్టబడిన ఈ లోకాన్ని చూడు; దొంగలు, పేరుకే రాజులైన క్షత్రబంధువులు దీనిని పీడిస్తున్నారు. లోకం భయపడుతోంది; దీనిని రక్షించడం నీ ధర్మం.

Verse 49

एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् । पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत् ॥ ४९ ॥

ఇలా విలపిస్తూ ఆ విధేయ భార్య అరణ్యంలో భర్తను అనుసరించి వెళ్లి, మృతభర్త పాదాల వద్ద పడిపోయింది. కరుణగా ఏడుస్తూ ఆమె కన్నీళ్లు కళ్ల నుంచి జారాయి.

Verse 50

चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्यु: कलेवरम् । आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे ॥ ५० ॥

ఆమె కట్టెలతో చితిని నిర్మించి అందులో భర్త శరీరాన్ని ఉంచింది. చితిని ప్రజ్వలింపజేసి, తీవ్రంగా విలపిస్తూ భర్తతో పాటు అగ్నిలో ప్రవేశించి మరణించేందుకు మనసు పెట్టింది.

Verse 51

तत्र पूर्वतर: कश्चित्सखा ब्राह्मण आत्मवान् । सान्‍त्वयन् वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो ॥ ५१ ॥

ఓ రాజా, అక్కడ పురంజన రాజుకు పూర్వస్నేహితుడైన ఆత్మవంతుడైన ఒక బ్రాహ్మణుడు వచ్చి, మధుర వాక్యాలతో రాణిని సాంత్వన పరచసాగాడు।

Verse 52

ब्राह्मण उवाच का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि । जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह ॥ ५२ ॥

బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు—నీవెవరు? ఎవరి భార్య లేదా కుమార్తెవు? ఇక్కడ పడుకున్న ఈ మనిషెవరు, అతని కోసం నీవు విలపిస్తున్నావు? నన్ను గుర్తించలేవా? నేను నీ శాశ్వత స్నేహితుణ్ని; గతంలో ఎన్నోసార్లు నాతో సంప్రదించావు।

Verse 53

अपि स्मरसि चात्मानमविज्ञातसखं सखे । हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गत: ॥ ५३ ॥

బ్రాహ్మణుడు కొనసాగించాడు—ప్రియ సఖా, నీవు నన్ను వెంటనే గుర్తించకపోయినా, గతంలో నీకు ఎంతో సన్నిహితమైన స్నేహితుడు ఉన్నాడని గుర్తుందా? దురదృష్టవశాత్తు నీవు నా సాంగత్యాన్ని వదలి, భౌతిక భోగాలలో ఆసక్తితో ఈ లోక భోక్తగా మారిపోయావు।

Verse 54

हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ । अभूतामन्तरा वौक: सहस्रपरिवत्सरान् ॥ ५४ ॥

ప్రియ సౌమ్య సఖా, నేను నీవు ఇద్దరం రెండు హంసల వలె. మనస సరస్సు వంటి అదే హృదయ సరస్సులో కలిసి నివసిస్తున్నాం; అయినా వేల వేల సంవత్సరాలుగా మన మూల ధామం నుండి దూరంగా ఉన్నాం।

Verse 55

स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् । विचरन् पदमद्राक्षी: कयाचिन्निर्मितं स्त्रिया ॥ ५५ ॥

హే బంధూ, నీవే నా అదే స్నేహితుడు; కానీ నన్ను విడిచి గ్రామ్యబుద్ధితో భూమిపైకి వచ్చావు. నన్ను చూడక, ఏదో ఒక స్త్రీచే నిర్మితమైన ఈ భౌతిక లోకంలో నానా రూపాలలో సంచరిస్తూ ఉన్నావు।

Verse 56

पञ्चारामं नवद्वारमेकपालं त्रिकोष्ठकम् । षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम् ॥ ५६ ॥

ఆ దేహనగరంలో ఐదు ఉద్యానాలు, తొమ్మిది ద్వారాలు, ఒక కాపలాదారు, మూడు గదులు, ఆరు కులాలు, ఐదు దుకాణాలు, ఐదు భౌతిక తత్త్వాలు మరియు గృహాధిపత్యం కలిగిన ఒక స్త్రీ ఉంది।

Verse 57

पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वार: प्राणा नव प्रभो । तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्ग्रह: ॥ ५७ ॥

ప్రియ మిత్రమా, ఐదు ఉద్యానాలు అంటే ఇంద్రియభోగానికి ఐదు విషయాలు; కాపలాదారు ప్రాణవాయువు, అది తొమ్మిది ద్వారాల ద్వారా సంచరిస్తుంది. మూడు గదులు అగ్ని, జలం, భూమి; ఆరు కులాలు మనస్సు మరియు ఐదు ఇంద్రియాల సమూహం।

Verse 58

विपणस्तु क्रियाशक्तिर्भूतप्रकृतिरव्यया । शक्त्यधीश: पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते ॥ ५८ ॥

ఐదు దుకాణాలు అంటే ఐదు కర్మేంద్రియాలు; అవి శాశ్వతమైన ఐదు తత్త్వాల సమ్మిళిత శక్తితో తమ కార్యవ్యవహారాన్ని నడుపుతాయి. ఈ క్రియల వెనుక ఆత్మ ఉంది—ఆయనే పురుషుడు, నిజమైన భోక్త; కాని దేహనగరంలో దాగి ఉండటంతో జ్ఞానం లేనివాడై ఉంటాడు।

Verse 59

तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृति: । तत्सङ्गादीद‍ृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो ॥ ५९ ॥

ప్రియ మిత్రమా, భౌతిక కోరికల రూపమైన స్త్రీతో కలిసి ఇలాంటి దేహంలో ప్రవేశించినప్పుడు నీవు ఇంద్రియభోగంలో మునిగి శ్రుతి-స్మృతి, అంటే ఆధ్యాత్మిక జ్ఞాపకాన్ని మరచిపోతావు. ఆ సంగమం వల్ల భౌతిక భావనలతో నీవు అనేక దుఃఖస్థితులకు చేరుతావు।

Verse 60

न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीर: सुहृत्तव । न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया ॥ ६० ॥

నిజానికి నీవు విదర్భ కుమార్తెవు కాదు; ఈ వీరుడు కూడా నీ శ్రేయోభిలాషి భర్త కాదు. నీవు పురంజనీకి భర్తవు కూడా కాదు; నీవు కేవలం తొమ్మిది ద్వారాల ఈ దేహంలో, దాని చేత బంధింపబడి, మోహంలో చిక్కుకున్నావు।

Verse 61

माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् । मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम् ॥ ६१ ॥

ఇది నా మాయే; దేహాభిమానంతో నీవు కొన్నిసార్లు పురుషుడనని, కొన్నిసార్లు పతివ్రత స్త్రీనని, మరికొన్నిసార్లు నపుంసకుడనని భావిస్తావు. నిజానికి నీవు నేనూ శుద్ధ ఆత్మస్వరూపాలమే. ఈ తత్త్వాన్ని గ్రహించు; మన యథార్థ స్థితిని నేను వివరిస్తున్నాను.

Verse 62

अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भो: । न नौ पश्यन्ति कवयश्छिद्रं जातु मनागपि ॥ ६२ ॥

ప్రియ మిత్రమా, నేను (అంతర్యామి) మరియు నీవు (జీవాత్మ) గుణతః భిన్నం కాదు; స్వరూపస్థితిలో నీవు నాతో సమానగుణుడవు. ఈ విషయాన్ని విచారించు. తత్త్వజ్ఞ పండితులు మన మధ్య ఏ గుణభేదమూ చూడరు.

Verse 63

यथा पुरुष आत्मानमेकमादर्शचक्षुषो: । द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयो: ॥ ६३ ॥

మనిషి అద్దంలో తన ప్రతిబింబాన్ని తనతో ఏకమని చూస్తాడు, ఇతరులు మాత్రం రెండు దేహాలుగా చూస్తారు. అలాగే భౌతిక స్థితిలో—జీవుడు ప్రభావితుడై ఉన్నట్లూ, స్వరూపంగా ప్రభావితుడు కానట్లూ—భగవంతుడు మరియు జీవుడి మధ్య భేదభాసం కనిపిస్తుంది.

Verse 64

एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधित: । स्वस्थस्तद्वय‍‌भिचारेण नष्टामाप पुन: स्मृतिम् ॥ ६४ ॥

ఇలా హృదయంలో రెండు హంసలు నివసిస్తాయి. ఒక హంస మరొకదానికి బోధించినప్పుడు, అతడు తన స్వరూపస్థితిలో నిలుస్తాడు; అంటే భౌతిక ఆకర్షణ వల్ల కోల్పోయిన తన మూల కృష్ణచేతనను మళ్లీ పొందుతాడు.

Verse 65

बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् । यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान् विश्वभावन: ॥ ६५ ॥

హే బర్హిష్మన్ రాజా ప్రాచీనబర్హి, ఈ అధ్యాత్మ తత్త్వాన్ని నేను పరోక్షంగా చూపించాను; ఎందుకంటే విశ్వభావనుడైన భగవంతుడు పరోక్షంగా తెలిసే విధానాన్ని ఇష్టపడతాడు. అందుకే పురంజన కథ ద్వారా నీకు ఆత్మసాక్షాత్కార బోధను ఇచ్చాను.