Adhyaya 19
Indra’s Envy at Pṛthu’s Aśvamedha and Brahmā’s Intervention (False Renunciation Exposed)
మైత్రేయుడు పృథు చరిత్రను కొనసాగిస్తూ చెబుతాడు: రాజు పృథు సరస్వతి తీరంలోని బ్రహ్మావర్తంలో అనేక అశ్వమేధ యజ్ఞాలు నిర్వహించాడు. యజ్ఞానికి భగవాన్ విష్ణువు దేవతలు, ఋషులు, సిద్ధులు, గంధర్వులు మరియు నంద-సునందాదులతో సహా వచ్చాడు; యజ్ఞ ప్రభావంతో నదులు, వృక్షాలు, గోవులు, సముద్రాలు, పర్వతాలు సమృద్ధిని ప్రసాదించాయి—అధోక్షజుని అనుగ్రహంతో ధర్మసమ్మతి సూచన. పృథు కీర్తి, పుణ్యం పెరుగుతాయనే భయంతో ఇంద్రుడు ఈర్ష్యచేత యజ్ఞాశ్వాన్ని పదేపదే దొంగిలించి, వివిధ ‘సన్యాసి’ వేషాలు ధరించి మోసపూరిత కపట-సన్యాస రూపాలను ప్రవేశపెట్టాడు; అవి తరువాత సమాజాన్ని భ్రమింపజేస్తాయి. పృథు కుమారుడు ఇంద్రుణ్ని వెంబడించినా, ధార్మిక వేషం చూసి సంహరించడానికి సంకోచించాడు; అతడు ‘విజితాశ్వ’గా గౌరవింపబడ్డాడు. పృథు స్వయంగా శిక్షించబోతే, ఋత్వికులు మంత్రాలతో ఇంద్రుని నాశనం చేయాలని యత్నించగా బ్రహ్మదేవుడు వచ్చి హింసను నిషేధించి, కలహం పెరిగితే అధర్మమతాలు విస్తరిస్తాయని హెచ్చరించాడు. 99 యజ్ఞాల వద్ద ఆపి, పోటీని విడిచి మోక్షప్రధాన ధర్మాన్ని ఆశ్రయించమని ఉపదేశించాడు. పృథు అంగీకరించి ఇంద్రుతో సంధి చేసి, యజ్ఞక్రియలను ముగించి స్నానం చేసి, బ్రాహ్మణులకు దానాలు ఇచ్చి, సర్వలోక ఆశీర్వాదాలను పొందాడు.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथादीक्षत राजा तु हयमेधशतेन स: । ब्रह्मावर्ते मनो: क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती ॥ १ ॥
మైత్రేయుడు పలికెను—ఓ విదురా! అప్పుడు రాజా వైన్య పృథు బ్రహ్మావర్తములో, మనువు అధీనమైన క్షేత్రములో, సరస్వతి నది తూర్పు దిశగా ప్రవహించే స్థలమందు, నూరు అశ్వమేధ యజ్ఞములకు దీక్షను స్వీకరించెను।
Verse 2
तदभिप्रेत्य भगवान् कर्मातिशयमात्मन: । शतक्रतुर्न ममृषे पृथोर्यज्ञमहोत्सवम् ॥ २ ॥
ఇది చూచి స్వర్గరాజైన ఇంద్రుడు, రాజు పృథువు తన కర్మఫల వైభవంలో తనను మించబోతున్నాడని గ్రహించాడు; అందువల్ల పృథువు నిర్వహించిన మహా యజ్ఞోత్సవాన్ని అతడు సహించలేకపోయాడు।
Verse 3
यत्र यज्ञपति: साक्षाद्भगवान् हरिरीश्वर: । अन्वभूयत सर्वात्मा सर्वलोकगुरु: प्रभु: ॥ ३ ॥
యజ్ఞాధిపతియైన సాక్షాత్ భగవాన్ హరి—సర్వాత్మ, సర్వలోకగురు, ప్రభువు—రాజు పృథువు యజ్ఞాలలో స్వయంగా ప్రత్యక్షమై ఉన్నాడు।
Verse 4
अन्वितो ब्रह्मशर्वाभ्यां लोकपालै: सहानुगै: । उपगीयमानो गन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणै: ॥ ४ ॥
భగవాన్ విష్ణువు యజ్ఞశాలలో ప్రత్యక్షమైనప్పుడు, బ్రహ్మ, శివుడు మరియు సమస్త లోకపాలకులు తమ అనుచరులతో కలిసి ఆయనతో వచ్చారు; గంధర్వులు, మహర్షులు, అప్సరాగణాలు ఆయనను స్తుతిస్తూ పాడారు।
Verse 5
सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादय: । सुनन्दनन्दप्रमुखा: पार्षदप्रवरा हरे: ॥ ५ ॥
ఆయనతో పాటు సిద్ధులు, విద్యాధరులు, దితివంశజులు, దానవులు, గుహ్యకాదులు కూడా ఉన్నారు; అలాగే హరి యొక్క శ్రేష్ఠ పార్షదులు—సునంద, నంద మొదలైనవారు—సహచరులుగా వచ్చారు।
Verse 6
कपिलो नारदो दत्तो योगेशा: सनकादय: । तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुका: ॥ ६ ॥
కపిలుడు, నారదుడు, దత్తాత్రేయుడు, అలాగే సనకాదులైన యోగేశ్వరులు, మరియు భగవంతుని సేవలో నిత్యం ఉత్సుకులైన మహాభక్తులు—ఈ అందరూ ఆయనతో కలిసి ఆ మహా యజ్ఞానికి హాజరయ్యారు।
Verse 7
यत्र धर्मदुघा भूमि: सर्वकामदुघा सती । दोग्धि स्माभीप्सितानर्थान् यजमानस्य भारत ॥ ७ ॥
ఓ విదురా, ఆ మహాయజ్ఞంలో సమస్త భూమి ధర్మదుఘా కామధేనువలె మారి, యజమానునికి కావలసిన నిత్యావసరాలన్నిటిని ప్రసాదించింది।
Verse 8
ऊहु: सर्वरसान्नद्य: क्षीरदध्यन्नगोरसान् । तरवो भूरिवर्ष्माण: प्रासूयन्त मधुच्युत: ॥ ८ ॥
నదులు మధురం, కటువు, ఆమ్లం మొదలైన అన్ని రుచులను ప్రవహింపజేశాయి; మహావృక్షాలు తేనె చిందిస్తూ విరివిగా ఫలాలను ఇచ్చాయి; తృప్తిగొన్న ఆవులు పాలు, పెరుగు, నెయ్యి మొదలైనవి సమృద్ధిగా ఇచ్చాయి।
Verse 9
सिन्धवो रत्ननिकरान् गिरयोऽन्नं चतुर्विधम् । उपायनमुपाजह्रु: सर्वे लोका: सपालका: ॥ ९ ॥
సముద్రాలు రత్నములూ ముత్యములూ సమృద్ధిగా ఇచ్చాయి; పర్వతాలు నాలుగు విధాల ఆహారమును, ఖనిజాలు-ఎరువులను అందించాయి; అన్ని లోకాల ప్రజలు వారి పాలక దేవతలతో కలిసి పృథువుకు బహుమతులు సమర్పించారు।
Verse 10
इति चाधोक्षजेशस्य पृथोस्तु परमोदयम् । असूयन् भगवानिन्द्र: प्रतिघातमचीकरत् ॥ १० ॥
అధోక్షజుడైన పరమేశ్వరునిపై ఆధారపడిన పృథువు యొక్క పరమోన్నతిని చూసి దేవేంద్రుడు ఇంద్రుడు అసూయపడి, అతని వైభవ ప్రగతికి అడ్డంకి కలిగించేందుకు ప్రయత్నించాడు।
Verse 11
चरमेणाश्वमेधेन यजमाने यजुष्पतिम् । वैन्ये यज्ञपशुं स्पर्धन्नपोवाह तिरोहित: ॥ ११ ॥
వైన్యుడైన పృథు చివరి అశ్వమేధ యజ్ఞం నిర్వహిస్తున్నప్పుడు, అసూయతో ఇంద్రుడు అందరికీ కనబడకుండా యజ్ఞార్థం నియమించిన అశ్వాన్ని అపహరించాడు।
Verse 12
तमत्रिर्भगवानैक्षत्त्वरमाणं विहायसा । आमुक्तमिव पाखण्डं योऽधर्मे धर्मविभ्रम: ॥ १२ ॥
ఆకాశమార్గంలో వేగంగా వెళ్తున్న ఇంద్రుణ్ణి భగవాన్ అత్రి ముని చూశాడు. అతడు ముక్తుడిలా వేషం ధరించాడు; అది పాఖండం, అధర్మంలో ధర్మభ్రమను కలిగించేది.
Verse 13
अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथुपुत्रो महारथ: । अन्वधावत सङ्कुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १३ ॥
అత్రి ముని చెప్పగానే పృథు కుమారుడు మహారథుడు ఇంద్రుని మోసాన్ని తెలుసుకొని తీవ్రకోపంతో అతన్ని చంపేందుకు వెంబడించాడు; “ఆగు! ఆగు!” అని కేక వేసాడు.
Verse 14
तं तादृशाकृतिं वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम् । जटिलं भस्मनाच्छन्नं तस्मै बाणं न मुञ्चति ॥ १४ ॥
జటలు కట్టుకొని భస్మంతో కప్పుకున్న ఆ వేషాన్ని చూసి పృథు కుమారుడు ఇంద్రుణ్ణి ధర్మమూర్తిగా, పుణ్య సన్యాసిగా భావించాడు; అందుకే అతనిపై బాణాలు విడవలేదు.
Verse 15
वधान्निवृत्तं तं भूयो हन्तवेऽत्रिरचोदयत् । जहि यज्ञहनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम् ॥ १५ ॥
పృథు కుమారుడు మోసపోయి ఇంద్రుణ్ణి చంపకుండా తిరిగివచ్చినట్లు అత్రి ముని చూసి మళ్లీ ఆజ్ఞాపించాడు—“నాయనా, యజ్ఞాన్ని అడ్డుకునే ఆ మహేంద్రుణ్ణి సంహరించు; అతడు దేవుల్లోనూ నీచుడయ్యాడు.”
Verse 16
एवं वैन्यसुत: प्रोक्तस्त्वरमाणं विहायसा । अन्वद्रवदभिक्रुद्धो रावणं गृध्रराडिव ॥ १६ ॥
ఇలా చెప్పబడగానే వేనుని మనవడు ఆకాశంలో తొందరగా పారిపోతున్న ఇంద్రుణ్ణి తీవ్రకోపంతో వెంబడించాడు; గృధ్రరాజు రావణుణ్ణి వెంబడించినట్లుగా.
Verse 17
सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्मा अन्तर्हित: स्वराट् । वीर: स्वपशुमादाय पितुर्यज्ञमुपेयिवान् ॥ १७ ॥
పృథువు కుమారుడు తనను వెంబడిస్తున్నాడని ఇంద్రుడు చూచి, వెంటనే తన కపట వేషమును రూపమును విడిచి, అశ్వమును అక్కడే వదలి, ఆ స్థలమునుండే అదృశ్యుడయ్యాడు. ఆ వీరుడు పృథుపుత్రుడు అశ్వమును తీసుకొని తండ్రి యజ్ఞవేదికకు తిరిగి వచ్చెను.
Verse 18
तत्तस्य चाद्भुतं कर्म विचक्ष्य परमर्षय: । नामधेयं ददुस्तस्मै विजिताश्व इति प्रभो ॥ १८ ॥
ప్రభూ విదురా! మహర్షులు రాజు పృథువు కుమారుని ఆ అద్భుత పరాక్రమాన్ని చూచి, అందరూ ఏకాభిప్రాయంతో అతనికి ‘విజితాశ్వ’ అనే నామమును ప్రసాదించారు.
Verse 19
उपसृज्य तमस्तीव्रं जहाराश्वं पुनर्हरि: । चषालयूपतश्छन्नो हिरण्यरशनं विभु: ॥ १९ ॥
హే విదురా! స్వర్గాధిపతి మహాశక్తిమంతుడైన ఇంద్రుడు వెంటనే యజ్ఞవేదికపై ఘనమైన చీకటిని కలిగించాడు. ఆ విధంగా సమస్తాన్ని కప్పివేసి, బలియూపం సమీపంలో బంగారు సంకెళ్లతో బంధించబడిన అశ్వమును మళ్లీ అపహరించాడు.
Verse 20
अत्रि: सन्दर्शयामास त्वरमाणं विहायसा । कपालखट्वाङ्गधरं वीरो नैनमबाधत ॥ २० ॥
మహర్షి అత్రి మళ్లీ ఆకాశమార్గమున వేగంగా పారిపోతున్న ఇంద్రుని పృథువు కుమారునికి చూపించాడు. ఆ వీరుడు మళ్లీ వెంబడించాడు; కాని ఇంద్రుడు చేతిలో కపాలముతో కూడిన దండమును ధరించి, సన్న్యాసి వేషమును మళ్లీ వేసుకున్నాడని చూచి, అతనిని హతముచేయలేదు.
Verse 21
अत्रिणा चोदितस्तस्मै सन्दधे विशिखं रुषा । सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्थावन्तर्हित: स्वराट् ॥ २१ ॥
మహర్షి అత్రి మళ్లీ ఆజ్ఞాపించగా పృథువు కుమారుడు కోపంతో బాణమును ధనుస్సుపై అమర్చెను. అది చూచి ఇంద్రుడు వెంటనే సన్న్యాసి కపటవేషమును విడిచి, అశ్వమును వదలి, స్వర్గాధిపతి అదృశ్యుడయ్యాడు.
Verse 22
वीरश्चाश्वमुपादाय पितृयज्ञमथाव्रजत् । तदवद्यं हरे रूपं जगृहुर्ज्ञानदुर्बला: ॥ २२ ॥
వీరుడు విజితాశ్వుడు మళ్లీ అశ్వాన్ని తీసుకొని తండ్రి యజ్ఞశాలలోకి తిరిగివచ్చెను. అప్పటినుంచి అల్పజ్ఞానులు మిథ్యా సన్యాసి వేషాన్ని ధరించసాగారు; దీనిని ఇంద్రుడే ప్రవేశపెట్టాడు.
Verse 23
यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हयजिहीर्षया । तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डमिहोच्यते ॥ २३ ॥
అశ్వాన్ని అపహరించాలనే కోరికతో ఇంద్రుడు ధరించిన వివిధ భిక్షుక రూపాలు పాపానికి చెందిన భాగాలే; ఇక్కడ అవి పాఖండ చిహ్నాలుగా చెప్పబడ్డాయి.
Verse 24
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
ఇలా వైన్యుడు (పృథు) యజ్ఞాన్ని నాశనం చేయాలనే ఉద్దేశంతో ఇంద్రుడు అశ్వాన్ని అపహరించాడు; అతడు స్వీకరించి వ్యాప్తి చేసిన పాఖండాలలో జనుల బుద్ధి చిక్కుకుంది.
Verse 25
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
నగ్నత్వం, ఎర్ర వస్త్రధారణ మొదలైన ఉపధర్మాలనే ‘ధర్మం’ అని భావించి, భ్రమవశాత్తు ప్రజలు చతురులైన వాగ్ములైన పాఖండులలో ఆసక్తి చెందుతారు.
Verse 26
तदभिज्ञाय भगवान्पृथु: पृथुपराक्रम: । इन्द्राय कुपितो बाणमादत्तोद्यतकार्मुक: ॥ २६ ॥
ఇది తెలిసిన వెంటనే మహాపరాక్రమశాలి భగవాన్ పృథు ఇంద్రుడిపై కోపించి, ధనుస్సు ఎత్తి బాణాన్ని పట్టుకొని అతనిని సంహరించుటకు సిద్ధమయ్యెను.
Verse 27
तमृत्विज: शक्रवधाभिसन्धितंविचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमसह्यरंहसम् । निवारयामासुरहो महामतेन युज्यतेऽत्रान्यवध: प्रचोदितात् ॥ २७ ॥
ఋత్వికులు మరియు ఇతరులు మహారాజు పృథువు ఇంద్రుని వధించేందుకు ఉగ్రక్రోధంతో సిద్ధమై ఉన్నదాన్ని చూసి ప్రార్థించారు—ఓ మహామతీ, అతనిని చంపవద్దు; యజ్ఞంలో శాస్త్రవిధి ప్రకారం యజ్ఞపశువే వధయోగ్యుడు.
Verse 28
वयं मरुत्वन्तमिहार्थनाशनंह्वयामहे त्वच्छ्रवसा हतत्विषम् । अयातयामोपहवैरनन्तरंप्रसह्य राजन् जुहवाम तेऽहितम् ॥ २८ ॥
ఓ రాజా, నీ యజ్ఞాన్ని అడ్డుకోవాలని ప్రయత్నించినందువల్ల ఇంద్రుని తేజస్సు ఇప్పటికే తగ్గిపోయింది. మేము ఇంతకు ముందు వినియోగించని వైదిక మంత్రాలతో అతనిని ఆహ్వానిస్తాము; అతడు తప్పక వస్తాడు, మంత్రబలంతో నీ శత్రువును అగ్నిలో ఆహుతి చేస్తాము.
Verse 29
इत्यामन्त्र्य क्रतुपतिं विदुरास्यर्त्विजो रुषा । स्रुग्घस्ताञ्जुह्वतोऽभ्येत्य स्वयम्भू: प्रत्यषेधत ॥ २९ ॥
ఓ విదురా, రాజుకు ఈ సలహా ఇచ్చిన తరువాత ఋత్వికులు కోపంతో ఇంద్రుని ఆహ్వానించసాగారు. వారు స్రువను చేతబట్టి ఆహుతి వేయబోతుండగా, స్వయంభూ బ్రహ్మదేవుడు ప్రత్యక్షమై వారిని ఆపాడు.
Verse 30
न वध्यो भवतामिन्द्रो यद्यज्ञो भगवत्तनु: । यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास्तनव: सुरा: ॥ ३० ॥
బ్రహ్మదేవుడు ఇలా అన్నాడు—ఓ యజ్ఞకర్తలైన ద్విజులారా, ఇంద్రుడు వధ్యుడు కాదు; ఎందుకంటే యజ్ఞం భగవంతుని దేహస్వరూపం. మీరు యజ్ఞంతో తృప్తిపరచదలచిన దేవతలు ఇంద్రుని అవయవాలే; అటువంటి మహాయజ్ఞంలో అతనిని ఎలా వధిస్తారు?
Verse 31
तदिदं पश्यत महद्धर्मव्यतिकरं द्विजा: । इन्द्रेणानुष्ठितं राज्ञ: कर्मैतद्विजिघांसता ॥ ३१ ॥
ఓ ద్విజులారా, చూడండి—రాజు యజ్ఞాన్ని అడ్డుకోవడానికి ఇంద్రుడు చేసిన ఈ ఉపాయం భవిష్యత్తులో ధర్మమార్గాన్ని తీవ్రంగా వికృతం చేస్తుంది. మీరు ఇంకా అతనికి ప్రతిఘటిస్తే, అతడు తన శక్తిని దుర్వినియోగం చేసి అనేక అధర్మపద్ధతులను ప్రవేశపెడతాడు.
Verse 32
पृथुकीर्ते: पृथोर्भूयात्तर्ह्येकोनशतक्रतु: । अलं ते क्रतुभि: स्विष्टैर्यद्भवान्मोक्षधर्मवित् ॥ ३२ ॥
బ్రహ్మదేవుడు అన్నాడు—మహారాజ పృథువుకు ఇక తొంభై తొమ్మిది యజ్ఞాలే చాలు. మీరు మోక్షధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవారు; మరిన్ని యజ్ఞాలు ఎందుకు?
Verse 33
नैवात्मने महेन्द्राय रोषमाहर्तुमर्हसि । उभावपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोकविग्रहौ ॥ ३३ ॥
బ్రహ్మదేవుడు అన్నాడు—రాజా, మహేంద్రుడైన ఇంద్రునిపై కోపం తెచ్చుకోవడం నీకు తగదు. మీ ఇద్దరికీ మంగళం కలుగుగాక; మీరు ఇద్దరూ ఉత్తమశ్లోక భగవంతుని అంసాలే.
Verse 34
मास्मिन्महाराज कृथा: स्म चिन्तांनिशामयास्मद्वच आदृतात्मा । यद्ध्यायतो दैवहतं नु कर्तुंमनोऽतिरुष्टं विशते तमोऽन्धम् ॥ ३४ ॥
మహారాజా, దైవవశాత్ మీ యజ్ఞాలకు వచ్చిన ఆటంకాల వల్ల కలవరపడకండి, చింతించకండి. గౌరవంతో నా మాట వినండి—విధి ఏర్పాటుతో జరిగేదానిపై అతిగా దుఃఖించకూడదు; దాన్ని సరిచేయాలని అతిగా తపనపడితే మనస్సు ఘోర అంధకారంలో పడుతుంది.
Verse 35
क्रतुर्विरमतामेष देवेषु दुरवग्रह: । धर्मव्यतिकरो यत्र पाखण्डैरिन्द्रनिर्मितै: ॥ ३५ ॥
బ్రహ్మదేవుడు అన్నాడు—ఈ యజ్ఞాలను ఆపివేయండి; వీటి వల్ల ఇంద్రుడు అనేక పాఖండాలు, అధర్మాంశాలను ప్రవేశపెట్టాడు. దేవతలలో కూడా అవాంఛిత కోరికలు ఉంటాయని తెలుసుకోండి.
Verse 36
एभिरिन्द्रोपसंसृष्टै: पाखण्डैर्हारिभिर्जनम् । ह्रियमाणं विचक्ष्वैनं यस्ते यज्ञध्रुगश्वमुट् ॥ ३६ ॥
చూడండి, స్వర్గరాజు ఇంద్రుడు యజ్ఞమధ్యంలో కలహం సృష్టిస్తున్నాడు—యజ్ఞాన్ని భంగం చేసే వాడిగా మీ అశ్వమేధ యజ్ఞపు గుర్రాన్ని దొంగిలించాడు. అతడు ప్రవేశపెట్టిన ఈ ఆకర్షణీయమైన పాఖండక్రియలను ప్రజలు కూడా అనుసరిస్తారు.
Verse 37
भवान् परित्रातुमिहावतीर्णो धर्मं जनानां समयानुरूपम् । वेनापचारादवलुप्तमद्य तद्देहतो विष्णुकलासि वैन्य ॥ ३७ ॥
హే వైన్య పృథూ! మీరు శ్రీ విష్ణువుని కలాంశ అవతారం. రాజు వేనుని దురాచారాల వల్ల ధర్మం దాదాపు లుప్తమైంది; ఆ సమయానుకూల క్షణంలో ధర్మరక్షణకై మీరు వేనుని దేహం నుండే అవతరించారు.
Verse 38
स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापते सङ्कल्पनं विश्वसृजां पिपीपृहि । ऐन्द्रीं च मायामुपधर्ममातरं प्रचण्डपाखण्डपथं प्रभो जहि ॥ ३८ ॥
హే ప్రజాపతే, ప్రజారక్షకా! మీ అవతరణ ఉద్దేశ్యాన్ని విచారించి విశ్వసృష్టికర్తల సంకల్పాన్ని పరిపూర్ణం చేయండి. ఇంద్రుని మాయ ఉపధర్మాల తల్లి, ఘోర పాఖండ మార్గం; ప్రభూ, దానిని విడిచి వెంటనే ఆపండి.
Verse 39
मैत्रेय उवाच इत्थं स लोकगुरुणा समादिष्टो विशाम्पति: । तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे ॥ ३९ ॥
మైత్రేయుడు అన్నాడు—లోకగురు బ్రహ్మ ఉపదేశించినట్లుగా విని, రాజు పృథు యజ్ఞాల పట్ల ఉన్న ఆతురతను విడిచి, ప్రేమతో మఘవా ఇంద్రునితో సంధి చేసుకున్నాడు.
Verse 40
कृतावभृथस्नानाय पृथवे भूरिकर्मणे । वरान्ददुस्ते वरदा ये तद्बर्हिषि तर्पिता: ॥ ४० ॥
తర్వాత మహాకర్మశాలి పృథు యజ్ఞానంతర అవభృథస్నానం చేశాడు. ఆ యజ్ఞవేదికపై తృప్తి చెందిన దేవతలు ఆనందించి అతనికి వరాలు మరియు తగిన ఆశీర్వాదాలు ఇచ్చారు.
Verse 41
विप्रा: सत्याशिषस्तुष्टा: श्रद्धया लब्धदक्षिणा: । आशिषो युयुजु: क्षत्तरादिराजाय सत्कृता: ॥ ४१ ॥
యజ్ఞంలో ఉన్న బ్రాహ్మణులు శ్రద్ధతో దక్షిణలు పొందినందున, సత్యాశీస్సులతో తృప్తి చెంది ఎంతో సంతోషించారు. సత్కరింపబడిన వారు క్షత్తా-ఆదిరాజైన పృథువుకు హృదయపూర్వక ఆశీర్వాదాలు ఇచ్చారు.
Verse 42
त्वयाहूता महाबाहो सर्व एव समागता: । पूजिता दानमानाभ्यां पितृदेवर्षिमानवा: ॥ ४२ ॥
హే మహాబాహో రాజా, నీ ఆహ్వానంతో అందరూ ఇక్కడికి సమాగమించారు. పితృలోకము, దేవలోకము, ఋషులు మరియు సామాన్యులు—నీ పూజా సత్కారములు, దానములతో తృప్తి పొందారు.
Frequently Asked Questions
Indra stole the horse out of envy and fear that Pṛthu’s accumulating sacrificial merit and fame would eclipse his own status. The Bhāgavata highlights that even devas, though powerful administrators, remain within the modes of nature and can be afflicted by mātsarya (competitive jealousy). This incident teaches that ritual success without humility can trigger rivalry, and that true dharma requires freedom from egoistic comparison.
Indra repeatedly adopted external renunciant symbols—ashes, matted hair, skull-topped staff, nakedness, red garments—using them as camouflage to commit theft. The chapter states these forms became “symbols of atheistic philosophy” when later imitated by people lacking discernment, who equated costume with spirituality. The warning is shastric: genuine sannyāsa is defined by inner detachment and devotion, whereas imitation renunciation becomes a vehicle for adharma and social confusion.
Vijitāśva is the honorific name bestowed upon Pṛthu’s son by the sages after he successfully recovered the sacrificial horse from Indra. The name emphasizes his heroic capacity to ‘conquer the horse’ (i.e., retrieve and protect the yajña’s integrity), while also showing that his restraint—hesitating to kill a seemingly religious figure—was rooted in respect for dharma, even though it was exploited by Indra.
Brahmā forbade killing Indra because Indra is a principal deva-administrator and an empowered assistant within the Lord’s cosmic governance; disrupting him would destabilize the sacrificial purpose meant to satisfy devas. More importantly, Brahmā warns that opposition would provoke Indra to further innovate counterfeit religious systems, increasing adharma in society. He instructs Pṛthu—already knowledgeable in liberation—that rivalry-driven completion of ‘one hundred’ is unnecessary; spiritual success is measured by detachment and devotion, not numerical triumph.
Viṣṇu’s presence confirms the theological principle that He is the antaryāmī (Supersoul) and the proprietor and enjoyer of all yajña results. The cosmic assembly accompanying Him indicates that all divine functions culminate in the Supreme Lord. In narrative terms, it validates Pṛthu’s dharmic rule and frames the later conflict as a test: even in a sanctified arena, envy can arise, and only surrender to higher counsel (Brahmā) preserves dharma.