Adhyaya 17

Verse 1

मैत्रेय उवाच एवं स भगवान् वैन्य: ख्यापितो गुणकर्मभि: । छन्दयामास तान् कामै: प्रतिपूज्याभिनन्द्य च ॥ १ ॥

మైత్రేయుడు పలికెను—ఈ విధంగా భగవాన్ వైన్యుడు (పృథు) తన గుణాలు, వీర కార్యాల ద్వారా కీర్తింపబడెను. అనంతరం మహారాజు పృథు వారిని యథోచితంగా పూజించి, అభినందించి, అనేక దానాలతో సంతృప్తిపరచెను.

Verse 2

ब्राह्मणप्रमुखान् वर्णान् भृत्यामात्यपुरोधस: । पौराञ्जानपदान् श्रेणी: प्रकृती: समपूजयत् ॥ २ ॥

మహారాజు పృథు బ్రాహ్మణప్రధానమైన సమస్త వర్ణాల నాయకులను, తన సేవకులను, మంత్రులను, పురోహితులను, పట్టణవాసులను, దేశవాసులను, ఇతర సముదాయాల వారిని, శ్రేణులను మరియు అనుచరులను—అందరినీ సమానంగా గౌరవించి సంతృప్తిపరచెను; అందరూ హర్షించారు.

Verse 3

विदुर उवाच कस्माद्दधार गोरूपं धरित्री बहुरूपिणी । यां दुदोह पृथुस्तत्र को वत्सो दोहनं च किम् ॥ ३ ॥

విదురుడు అడిగెను—హే బ్రాహ్మణా! అనేక రూపాలు ధరించగల భూమాత ఎందుకు గోవు రూపాన్ని ధరించింది? పృథు ఆమెను దోహించినప్పుడు దూడ ఎవరు, దోహన విధానం ఏమిటి, దోహన పాత్ర ఏమిటి?

Verse 4

प्रकृत्या विषमा देवी कृता तेन समा कथम् । तस्य मेध्यं हयं देव: कस्य हेतोरपाहरत् ॥ ४ ॥

భూమి ఉపరితలం స్వభావతః ఎక్కడో ఎత్తుగా, ఎక్కడో తక్కువగా ఉంటుంది. మహారాజు పృథు దానిని సమంగా ఎలా చేశాడు? అలాగే యజ్ఞార్థంగా నియమించిన మేధ్య అశ్వాన్ని దేవరాజు ఇంద్రుడు ఏ కారణంతో అపహరించాడు?

Verse 5

सनत्कुमाराद्भगवतो ब्रह्मन् ब्रह्मविदुत्तमात् । लब्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं राजर्षि: कां गतिं गत: ॥ ५ ॥

హే బ్రహ్మన్! రాజర్షి పృథు బ్రహ్మవిద్యలో ఉత్తముడైన సనత్కుమారుని నుండి సవిజ్ఞాన జ్ఞానాన్ని పొందిన తరువాత ఏ ఇష్టగతిని పొందెను?

Verse 6

यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवत: प्रभो: । श्रव: सुश्रवस: पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम् ॥ ६ ॥ भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च । वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद्वैन्यरूपेण गामिमाम् ॥ ७ ॥

మీరు భగవాన్ శ్రీకృష్ణ ప్రభువின் శక్త్యావేశ అవతారము; అందువల్ల ఆయన లీలల శ్రవణం అత్యంత మధురమై పుణ్యప్రదమై, పూర్వదేహకథలకు ఆధారమగును. నేను మీకూ అధోక్షజుడైన భగవంతునికీ అనురక్త భక్తుడను; కాబట్టి వేనుని కుమారరూపంగా గోరూపిణీ భూమిని దోహన చేసిన రాజు పృథువు కథలన్నీ దయచేసి చెప్పండి.

Verse 7

यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवत: प्रभो: । श्रव: सुश्रवस: पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम् ॥ ६ ॥ भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च । वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद्वैन्यरूपेण गामिमाम् ॥ ७ ॥

మీరు భగవాన్ శ్రీకృష్ణ ప్రభువின் శక్త్యావేశ అవతారము; అందువల్ల ఆయన లీలల శ్రవణం అత్యంత మధురమై పుణ్యప్రదమై, పూర్వదేహకథలకు ఆధారమగును. నేను మీకూ అధోక్షజుడైన భగవంతునికీ అనురక్త భక్తుడను; కాబట్టి వేనుని కుమారరూపంగా గోరూపిణీ భూమిని దోహన చేసిన రాజు పృథువు కథలన్నీ దయచేసి చెప్పండి.

Verse 8

सूत उवाच चोदितो विदुरेणैवं वासुदेवकथां प्रति । प्रशस्य तं प्रीतमना मैत्रेय: प्रत्यभाषत ॥ ८ ॥

సూత గోస్వామి చెప్పెను: విదురుడు ఈ విధంగా వాసుదేవకథను వినుటకు ప్రేరితుడైనప్పుడు, సూతుడు అతనిని ప్రశంసించెను; విదురునిపై ఆనందించిన మైత్రేయుడు కూడా అతనిని స్తుతించి ఈ విధంగా పలికెను.

Verse 9

मैत्रेय उवाच यदाभिषिक्त: पृथुरङ्ग विप्रै-रामन्त्रितो जनतायाश्च पाल: । प्रजा निरन्ने क्षितिपृष्ठ एत्यक्षुत्क्षामदेहा: पतिमभ्यवोचन् ॥ ९ ॥

మైత్రేయుడు చెప్పెను: ప్రియ విదురా! పృథు రాజును విప్రులు అభిషేకించి ప్రజల రక్షకుడని ప్రకటించినప్పుడు, భూమిపై ధాన్యాభావం ఏర్పడింది. ఆకలితో క్షీణించిన ప్రజలు రాజుని సమీపించి తమ నిజస్థితిని తెలియజేశారు.

Verse 10

वयं राजञ्जाठरेणाभितप्तायथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षा: । त्वामद्य याता: शरणं शरण्यंय: साधितो वृत्तिकर: पतिर्न: ॥ १० ॥ तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नंक्षुधार्दितानां नरदेवदेव । यावन्न नङ्‍क्ष्यामह उज्झितोर्जावार्तापतिस्त्वं किल लोकपाल: ॥ ११ ॥

హే రాజా! చెట్టు గుండెలోని పొరలో అగ్ని మండితే అది క్రమంగా ఎండిపోతుంది; అలాగే మా కడుపులోని క్షుధాగ్నితో మేము క్షీణిస్తున్నాము. మీరు శరణాగతుల రక్షకులు, మా జీవనోపాధి ఏర్పాటుకు నియుక్తులు; అందుకే మేము మీ శరణు వచ్చాము.

Verse 11

वयं राजञ्जाठरेणाभितप्तायथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षा: । त्वामद्य याता: शरणं शरण्यंय: साधितो वृत्तिकर: पतिर्न: ॥ १० ॥ तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नंक्षुधार्दितानां नरदेवदेव । यावन्न नङ्‍क्ष्यामह उज्झितोर्जावार्तापतिस्त्वं किल लोकपाल: ॥ ११ ॥

హే నరదేవదేవా! క్షుధతో బాధపడుతున్న మాకు దయచేసి ధాన్యాన్ని సముచితంగా పంచి మా ఆకలిని తీర్చండి. మా బలం క్షీణించేలోపు మమ్మల్ని కాపాడండి; మీరు మా జీవనోపాధి అధిపతి, లోకపాలకుడు.

Verse 12

मैत्रेय उवाच पृथु: प्रजानां करुणं निशम्य परिदेवितम् । दीर्घं दध्यौ कुरुश्रेष्ठ निमित्तं सोऽन्वपद्यत ॥ १२ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—ప్రజల కరుణ విలాపాన్ని విని, వారి దయనీయ స్థితిని చూసిన రాజు పృథు దీర్ఘకాలం ఆలోచించి, ఈ దుస్థితికి మూలకారణం ఏమిటో తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించాడు.

Verse 13

इति व्यवसितो बुद्ध्या प्रगृहीतशरासन: । सन्दधे विशिखं भूमे: क्रुद्धस्त्रिपुरहा यथा ॥ १३ ॥

ఇలా నిర్ణయించుకొని రాజు ధనుస్సు-బాణాన్ని పట్టుకొని, కోపంతో భూమిపై బాణాన్ని సంధించాడు; క్రోధించిన త్రిపురహరుడు శివుడు సంహారానికి సిద్ధమయ్యినట్లుగా.

Verse 14

प्रवेपमाना धरणी निशाम्योदायुधं च तम् । गौ: सत्यपाद्रवद्भीता मृगीव मृगयुद्रुता ॥ १४ ॥

రాజు ఆయుధం ఎత్తినదాన్ని చూసి భూమి వణికిపోయింది. భయంతో ఆమె ఆవు రూపం ధరించి పరుగెత్తింది; వేటగాడు వెంబడిస్తే జింక ఎలా వేగంగా పరుగెత్తుతుందో అలా.

Verse 15

तामन्वधावत्तद्वैन्य: कुपितोऽत्यरुणेक्षण: । शरं धनुषि सन्धाय यत्र यत्र पलायते ॥ १५ ॥

ఇది చూచి వైన్య మహారాజు పృథు అత్యంత కోపించాడు; అతని నేత్రాలు ప్రాతఃకాల అరుణసూర్యునివలె ఎర్రగా మారాయి. ధనుస్సుపై బాణం సంధించి, గోరూపిణీ భూమి ఎక్కడెక్కడ పారిపోతే అక్కడక్కడ ఆమెను వెంబడించాడు।

Verse 16

सा दिशो विदिशो देवी रोदसी चान्तरं तयो: । धावन्ती तत्र तत्रैनं ददर्शानूद्यतायुधम् ॥ १६ ॥

గోరూపిణీ దేవి భూమి దిక్కులలో, విదిక్కులలో, అలాగే స్వర్గలోకాలు మరియు భూమి మధ్యనున్న అంతరిక్షంలో ఇటూ అటూ పరుగెత్తింది; ఆమె ఎక్కడెక్కడ పరుగెత్తినా అక్కడక్కడ రాజు ధనుస్సు-బాణాలతో ఆమెను వెంబడిస్తూ కనిపించాడు।

Verse 17

लोके नाविन्दत त्राणं वैन्यान्मृत्योरिव प्रजा: । त्रस्ता तदा निववृते हृदयेन विदूयता ॥ १७ ॥

ప్రజలు క్రూరమైన మృత్యువు చేతులనుండి తప్పించుకోలేనట్లే, గోరూపిణీ భూమి కూడా వైన్యుని చేతులనుండి రక్షణ పొందలేకపోయింది. చివరికి భయంతో, హృదయం వేదనతో కరిగిపోతూ, ఆమె నిరుపాయంగా తిరిగి మళ్లింది।

Verse 18

उवाच च महाभागं धर्मज्ञापन्नवत्सल । त्राहि मामपि भूतानां पालनेऽवस्थितो भवान् ॥ १८ ॥

అప్పుడు ఆమె ధర్మజ్ఞుడూ శరణాగతవత్సలుడూ అయిన మహాభాగుడు మహారాజు పృథుని ఉద్దేశించి చెప్పింది— “నన్ను కూడా రక్షించండి. మీరు సమస్త జీవుల పాలకులు; ఇప్పుడు ఈ లోకానికి రాజుగా స్థితిచెందారు.”

Verse 19

स त्वं जिघांससे कस्माद्दीनामकृतकिल्बिषाम् । अहनिष्यत्कथं योषां धर्मज्ञ इति यो मत: ॥ १९ ॥

గోరూపిణీ భూమి మరల వేడుకుంది— “నేను దరిద్రురాలిని, ఏ పాపమూ చేయలేదు; అయినా మీరు నన్నెందుకు చంపదలచుకున్నారు? మీరు ధర్మజ్ఞుడని ప్రసిద్ధి; మరి నాపై ఈర్ష్య ఎందుకు, ఒక స్త్రీని చంపడానికి ఇంత ఆతురత ఎందుకు?”

Verse 20

प्रहरन्ति न वै स्त्रीषु कृताग:स्वपि जन्तव: । किमुत त्वद्विधा राजन् करुणा दीनवत्सला: ॥ २० ॥

స్త్రీ ఏదైనా పాపకర్మ చేసినా ఆమెపై చేయి ఎత్తకూడదు. మరి మీరు వంటి, ఓ రాజా, దయామయుడు దీనవత్సల రక్షకుడు అయితే ఇంకేమి చెప్పాలి!

Verse 21

मां विपाट्याजरां नावं यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम् । आत्मानं च प्रजाश्चेमा: कथमम्भसि धास्यसि ॥ २१ ॥

ఓ రాజా, నేను అజరమైన బలమైన నావలాంటిదాన్ని; ఈ జగత్తు నాపై నిలిచింది. నన్ను మీరు చీల్చితే, మీరు మరియు మీ ప్రజలు నీటిలో మునగకుండా ఎలా రక్షించుకుంటారు?

Verse 22

पृथुरुवाच वसुधे त्वां वधिष्यामि मच्छासनपराङ्‍मुखीम् । भागं बर्हिषि या वृङ्क्ते न तनोति च नो वसु ॥ २२ ॥

పృథు రాజు అన్నాడు—ఓ వసుధా, నీవు నా శాసనాన్ని లెక్కచేయలేదు. యజ్ఞాలలో నీ భాగం తీసుకుంటావు గాని మాకు తగిన ధాన్యసంపదను ప్రసవించవు; అందుకే నిన్ను శిక్షిస్తాను.

Verse 23

यवसं जग्ध्यनुदिनं नैव दोग्ध्यौधसं पय: । तस्यामेवं हि दुष्टायां दण्डो नात्र न शस्यते ॥ २३ ॥

నీవు ప్రతిరోజూ పచ్చిగడ్డి తింటున్నా, పాలు దోచుకునేందుకు పాలసంచి నింపడం లేదు. నీవు ఉద్దేశపూర్వకంగా అపరాధం చేస్తున్నావు; కాబట్టి ఆవు రూపం ధరించినందుకే శిక్షలేనిదని చెప్పలేం.

Verse 24

त्वं खल्वोषधिबीजानि प्राक् सृष्टानि स्वयम्भुवा । न मुञ्चस्यात्मरुद्धानि मामवज्ञाय मन्दधी: ॥ २४ ॥

స్వయంభూ బ్రహ్మ ముందుగా సృష్టించిన ఔషధాలు, ధాన్యాల విత్తనాలు నీలోనే దాగి ఉన్నాయి; నా ఆజ్ఞను అవమానించి నీవు వాటిని విడుదల చేయడం లేదు—నీ బుద్ధి మందమైంది.

Verse 25

अमूषां क्षुत्परीतानामार्तानां परिदेवितम् । शमयिष्यामि मद्बाणैर्भिन्नायास्तव मेदसा ॥ २५ ॥

ఇప్పుడు నా బాణాలతో నిన్ను ముక్కలు ముక్కలుగా నరికి, ధాన్యం లేక అలమటిస్తున్న నా ప్రజల ఆకలిని నీ మాంసంతో తీరుస్తాను.

Verse 26

पुमान् योषिदुत क्लीब आत्मसम्भावनोऽधम: । भूतेषु निरनुक्रोशो नृपाणां तद्वधोऽवध: ॥ २६ ॥

కేవలం తన స్వార్థం కోసమే జీవిస్తూ, ఇతర ప్రాణుల పట్ల దయలేని క్రూరమైన వ్యక్తి—పురుషుడైనా, స్త్రీ అయినా, నపుంసకుడైనా—రాజు చేత వధించబడవచ్చు. అటువంటి వధ పాపం కాదు.

Verse 27

त्वां स्तब्धां दुर्मदां नीत्वा मायागां तिलश: शरै: । आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजा: ॥ २७ ॥

నీవు గర్వంతో విర్రవీగుతూ పిచ్చిదానిలా మారావు. నీ మాయాశక్తితో ఆవు రూపం దాల్చావు. అయినా సరే, నిన్ను నువ్వుల గింజంత ముక్కలుగా నరికి, నా యోగబలంతో ప్రజలను కాపాడుతాను.

Verse 28

एवं मन्युमयीं मूर्तिं कृतान्तमिव बिभ्रतम् । प्रणता प्राञ्जलि: प्राह मही सञ्जातवेपथु: ॥ २८ ॥

ఆ సమయంలో పృథు మహారాజు సాక్షాత్తు యమధర్మరాజులా కనిపించాడు, అతని శరీరం కోపంతో నిండిపోయింది. అది చూసి భూదేవి వణికిపోతూ, చేతులు జోడించి నమస్కరిస్తూ ఇలా పలికింది.

Verse 29

धरोवाच नम: परस्मै पुरुषाय मायया विन्यस्तनानातनवे गुणात्मने । नम: स्वरूपानुभवेन निर्धुत द्रव्यक्रियाकारकविभ्रमोर्मये ॥ २९ ॥

భూదేవి పలికెను: ఓ పరమ పురుషా! నీకు నా నమస్కారములు. నీవు నీ మాయాశక్తితో అనేక రూపాలను ధరిస్తావు, కానీ నీవు ఎల్లప్పుడూ దివ్యమైన స్థితిలోనే ఉంటావు. భౌతిక కార్యకలాపాలు నిన్ను బంధించలేవు.

Verse 30

येनाहमात्मायतनं विनिर्मिता धात्रा यतोऽयं गुणसर्गसङ्ग्रह: । स एव मां हन्तुमुदायुध: स्वरा- डुपस्थितोऽन्यं शरणं कमाश्रये ॥ ३० ॥

భూమి పలికింది— ఓ ప్రభూ! మీ మాయాశక్తితో గుణసృష్టిని, ఈ జగత్తును నిర్మించి నన్ను సమస్త జీవులకు ఆశ్రయస్థానంగా చేసారు. మీరు సంపూర్ణ స్వతంత్రులు; ఇప్పుడు ఆయుధాలతో నన్ను సంహరించుటకు సమీపించారు. నేను ఎవరి శరణు పొందాలి? ఎవరు నన్ను రక్షిస్తారు? చెప్పండి.

Verse 31

य एतदादावसृजच्चराचरं स्वमाययात्माश्रययावितर्क्यया । तयैव सोऽयं किल गोप्तुमुद्यत: कथं नु मां धर्मपरो जिघांसति ॥ ३१ ॥

ఓ ప్రభూ! సృష్టి ఆరంభంలో మీ అచింత్య, ఆత్మాశ్రిత మాయతో చరాచర జీవులను సృష్టించారు. అదే మాయతో ఇప్పుడు జీవులను కాపాడటానికి సిద్ధమయ్యారు; మీరు ధర్మానికి పరమ రక్షకుడు. అయినా గోరూపంలో ఉన్న నన్ను ఎందుకు సంహరించాలనుకుంటున్నారు?

Verse 32

नूनं बतेशस्य समीहितं जनै- स्तन्मायया दुर्जययाकृतात्मभि: । न लक्ष्यते यस्त्वकरोदकारयद् योऽनेक एक: परतश्च ईश्वर: ॥ ३२ ॥

ఓ ప్రభూ! మీరు ఒకరే అయినా మీ అజేయ, అచింత్య శక్తులతో అనేక రూపాలుగా విస్తరిస్తారు. బ్రహ్మ ద్వారా ఈ విశ్వాన్ని సృష్టింపజేశారు; అందువల్ల మీరు సాక్షాత్ పరమేశ్వరుడు. కానీ మీ దుర్జయ మాయతో కప్పబడినవారు మీ దివ్య లీలలను గ్రహించలేరు.

Verse 33

सर्गादि योऽस्यानुरुणद्धि शक्तिभि- र्द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मभि: । तस्मै समुन्नद्धनिरुद्धशक्तये नम: परस्मै पुरुषाय वेधसे ॥ ३३ ॥

ఓ ప్రభూ! ద్రవ్యాలు, క్రియలు, కరణాలు (ఇంద్రియాలు), కర్తలు (దేవతలు), చిత్తం, బుద్ధి, అహంకారం మొదలైన వాటికి మూలకారణం మీ శక్తులే. మీ శక్తితోనే సృష్టి వ్యక్తమై నిలిచి లయమవుతుంది; కొన్నిసార్లు వ్యక్తం, కొన్నిసార్లు అవ్యక్తం. కారణాలకూ కారణమైన పరమపురుషునికి నమస్కారం.

Verse 34

स वै भवानात्मविनिर्मितं जगद् भूतेन्द्रियान्त:करणात्मकं विभो । संस्थापयिष्यन्नज मां रसातला- दभ्युज्जहाराम्भस आदिसूकर: ॥ ३४ ॥

ఓ విభో! ఈ జగత్తు మీ చేతనే నిర్మితము—భూతాలు, ఇంద్రియాలు, అంతఃకరణం రూపంగా. మీరు అజుడు. ఒకసారి ఆదిసూకరుడు (వరాహ) రూపంలో, రసాతల జలాల్లో మునిగిన నన్ను పైకి ఎత్తి రక్షించారు, లోకస్థాపన కోసం.

Verse 35

अपामुपस्थे मयि नाव्यवस्थिता: प्रजा भवानद्य रिरक्षिषु: किल । स वीरमूर्ति: समभूद्धराधरो यो मां पयस्युग्रशरो जिघांससि ॥ ३५ ॥

హే ప్రభూ! ఒకప్పుడు నీరు మధ్యనుండి నన్ను రక్షించి ప్రజలను కాపాడినావు; అందుకే నీకు ‘ధరాధర’ అనే నామం ప్రసిద్ధమైంది. కానీ ఇప్పుడు వీరరూపంలో పదునైన బాణాలతో నన్ను సంహరించబోతున్నావు; నేను నీటిపై పడవలా అన్నిటినీ తేలియాడేలా ఉంచుతున్నాను.

Verse 36

नूनं जनैरीहितमीश्वराणा- मस्मद्विधैस्तद्गुणसर्गमायया । न ज्ञायते मोहितचित्तवर्त्मभि- स्तेभ्यो नमो वीरयशस्करेभ्य: ॥ ३६ ॥

హే ఈశ్వరా! త్రిగుణమయ మాయచే సృష్టించబడిన మా వంటి వారు, మోహితచిత్త మార్గంలో నడుచుటవలన, నీ కార్యాల ఉద్దేశ్యాన్ని గ్రహించలేము. నీ భక్తుల కార్యములే అర్థంకావు; ఇక నీ లీలల సంగతి ఏమనాలి! అటువంటి వీరయశస్సును పెంపొందించే భక్తులకు నమస్కారం.