Chapter 18: Chapter 18: Peace - The State of the Liberated Sage

Verse 1

अष्टावक्र उवाच ॥ यस्य बोधोदये तावत्स्वप्नवद् भवति भ्रमः । तस्मै सुखैकरूपाय नमः शान्ताय तेजसे ॥ १८-१॥

అష్టావక్రుడు పలికెను—యావరి బోధోదయమున భ్రమ స్వప్నమువలె లయమగునో, ఆ సుఖైకరూప, శాంత, తేజోమయ ఆత్మతత్త్వానికి నమస్కారం.

Verse 2

अर्जयित्वाखिलान् अर्थान् भोगानाप्नोति पुष्कलान् । न हि सर्वपरित्यागमन्तरेण सुखी भवेत् ॥ १८-२॥

సర్వ సంపదలను సంపాదించి అపార భోగాలను పొందినప్పటికీ, సర్వత్యాగం లేకుండా ఎవ్వరూ నిజంగా సుఖి కాలేరు.

Verse 3

कर्तव्यदुःखमार्तण्डज्वालादग्धान्तरात्मनः । कुतः प्रशमपीयूषधारासारमृते सुखम् ॥ १८-३॥

కర్తవ్యదుఃఖరూప సూర్యజ్వాలలతో అంతఃకరణం దగ్ధమైనవానికి ప్రశమామృతధార లేక సుఖం ఎక్కడనుండి లభిస్తుంది?

Verse 4

भवोऽयं भावनामात्रो न किञ्चित् परमार्थतः । नास्त्यभावः स्वभावानां भावाभावविभाविनाम् ॥ १८-४॥

ఈ భవము కేవలం భావనామాత్రము; పరమార్థతః అది ఏమియు కాదు. భావాభావ వివేకాన్ని గ్రహించినవారికి స్వభావాల అభావం ఉండదు.

Verse 5

न दूरं न च सङ्कोचाल्लब्धमेवात्मनः पदम् । निर्विकल्पं निरायासं निर्विकारं निरञ्जनम् ॥ १८-५॥

ఆత్మపదం దూరంలో లేదు, సంకోచం లేదా పరిమితితో పొందబడదు; అది నిర్వికల్పం, నిరాయాసం, నిర్వికారం, నిరంజనం గా స్వయంగా సిద్ధమైనది.

Verse 6

व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः । वीतशोका विराजन्ते निरावरणदृष्टयः ॥ १८-६॥

వ్యామోహం తొలగి, కేవలం ఆత్మస్వరూపాన్ని గ్రహించినప్పుడు, ఆవరణరహిత దృష్టి కలవారు శోకరహితులై ప్రకాశిస్తారు.

Verse 7

समस्तं कल्पनामात्रमात्मा मुक्तः सनातनः । इति विज्ञाय धीरो हि किमभ्यस्यति बालवत् ॥ १८-७॥

సమస్త జగత్తు కల్పన మాత్రమే, ఆత్మ సనాతనముగా ముక్తమని తెలిసిన ధీరుడు బాలునిలా ఇంకేమి అభ్యాసం చేస్తాడు?

Verse 8

आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ । निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किम् ॥ १८-८॥

ఆత్మే బ్రహ్మమని నిశ్చయించి, భావాభావాలూ కల్పితమని తెలిసిన నిష్కాముడు ఏమి తెలుసుకుంటాడు, ఏమి పలుకుతాడు, ఏమి చేస్తాడు?

Verse 9

अयं सोऽहमयं नाहमिति क्षीणा विकल्पना । सर्वमात्मेति निश्चित्य तूष्णीम्भूतस्य योगिनः ॥ १८-९॥

ఇది నేనే, ఇది నేను కాదు అనే వికల్పనలు క్షీణించాయి; సమస్తం ఆత్మయే అని నిశ్చయించిన యోగి మౌనంగా నిలుస్తాడు.

Verse 10

न विक्षेपो न चैकाग्र्यं नातिबोधो न मूढता । न सुखं न च वा दुःखमुपशान्तस्य योगिनः ॥ १८-१०॥

ఉపశాంతుడైన యోగికి విక్షేపం లేదు, ఏకాగ్రతా లేదు; అతిబోధ లేదు, మూఢత లేదు; సుఖం లేదు, దుఃఖం లేదు.

Verse 11

स्वाराज्ये भैक्षवृत्तौ च लाभालाभे जने वने । निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः ॥ १८-११॥

నిర్వికల్ప స్వభావం కల యోగికి స్వరాజ్యం గానీ భిక్షావృత్తి గానీ, లాభాలాభాలు గానీ, జనంలో గానీ వనంలో గానీ ఎటువంటి భేదం లేదు.

Verse 12

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता । इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य योगिनः ॥ १८-१२॥

ద్వంద్వాల నుండి విముక్తుడైన యోగికి ధర్మం ఎక్కడ, కామం ఎక్కడ, అర్థం ఎక్కడ, వివేకిత ఎక్కడ? ఇది చేశాను, ఇది చేయలేదు అనే భావన అతనికి ఎక్కడ?

Verse 13

कृत्यं किमपि नैवास्ति न कापि हृदि रञ्जना । यथा जीवनमेवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः ॥ १८-१३॥

జీవన్ముక్తుడైన యోగికి ఏ కర్తవ్యమూ లేదు, హృదయంలో ఏ ఆసక్తీ లేదు; ఇక్కడ అతని జీవనం జీవితం వలె సహజంగా ప్రవహిస్తుంది.

Verse 14

क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद् ध्यानं क्व मुक्तता । सर्वसङ्कल्पसीमायां विश्रान्तस्य महात्मनः ॥ १८-१४॥

సర్వ సంకల్పాల సీమలో విశ్రాంతి పొందిన మహాత్మునికి మోహం ఎక్కడ, విశ్వం ఎక్కడ, దాని ధ్యానం ఎక్కడ, ముక్తత ఎక్కడ?

Verse 15

येन विश्वमिदं दृष्टं स नास्तीति करोतु वै । निर्वासनः किं कुरुते पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १८-१५॥

ఈ విశ్వాన్ని చూచినవాడు ఇది లేదని చెప్పినా, వాసనలేనివాడు ఏమి చేయగలడు? చూస్తున్నప్పటికీ అతడు చూడడు.

Verse 16

येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत् । किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति ॥ १८-१६॥

పరబ్రహ్మాన్ని సాక్షాత్కరించినవాడు నేను బ్రహ్మనే అని తలచవచ్చు; కాని నిశ్చింతుడై ద్వైతం చూడనివాడు ఏమి తలచును?

Verse 17

दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्वसौ । उदारस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम् ॥ १८-१७॥

ఆత్మవిక్షేపాన్ని చూచినవాడే దానిని నిరోధించును; కాని ఉదారజ్ఞాని అవిక్షిప్తుడు, సాధ్యమేదీ లేనప్పుడు అతడు ఏమి చేయును?

Verse 18

धीरो लोकविपर्यस्तो वर्तमानोऽपि लोकवत् । न समाधिं न विक्षेपं न लोपं स्वस्य पश्यति ॥ १८-१८॥

ధీరుడు లోకులవలె వర్తించినప్పటికీ లోకానికి విరుద్ధుడు; తనలో సమాధిని గాని, విక్షేపాన్ని గాని, లోపాన్ని గాని చూడడు.

Verse 19

भावाभावविहीनो यस्तृप्तो निर्वासनो बुधः । नैव किञ्चित्कृतं तेन लोकदृष्ट्या विकुर्वता ॥ १८-१९॥

భావాభావాలకు అతీతుడై, తృప్తుడై, వాసనలేనివాడైన బుధుడు లోకదృష్టికి కార్యం చేస్తున్నట్లు కనిపించును; కానీ నిజానికి అతనిచేత ఏదీ చేయబడదు.

Verse 20

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः । यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठतः सुखम् ॥ १८-२०॥

ధీరునికి ప్రవృత్తిలోనైనా నివృత్తిలోనైనా ఎటువంటి దురాగ్రహం లేదు; ఏది ఎప్పుడు చేయవలసి వస్తుందో అది చేసి సుఖంగా నిలిచి ఉంటాడు.

Verse 21

निर्वासनो निरालम्बः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः । क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत् ॥ १८-२१॥

వాసనలేని, నిరాలంబుడు, స్వచ్ఛందుడు, బంధనముక్తుడు అయిన జ్ఞాని సంస్కారవాయువుతో ఎగిరే ఎండిన ఆకు వలె కదులుతాడు.

Verse 22

असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादता । स शीतलमना नित्यं विदेह इव राजये ॥ १८-२२॥

సంసారానికి అతీతుడైనవానికి ఎక్కడా హర్షమూ లేదు, విషాదమూ లేదు; శీతలమనస్సుతో అతడు నిత్యం విదేహునిలా ప్రకాశిస్తాడు.

Verse 23

कुत्रापि न जिहासास्ति नाशो वापि न कुत्रचित् । आत्मारामस्य धीरस्य शीतलाच्छतरात्मनः ॥ १८-२३॥

ఆత్మారాముడైన ధీరునికి, శీతల నిర్మల అంతఃకరణమున్నవానికి, ఎక్కడా ఏదీ విడువాలనే కోరిక లేదు, ఎక్కడా నాశభయం లేదు.

Verse 24

प्रकृत्या शून्यचित्तस्य कुर्वतोऽस्य यदृच्छया । प्राकृतस्येव धीरस्य न मानो नावमानता ॥ १८-२४॥

స్వభావతః శూన్యచిత్తుడై యదృచ్ఛగా కార్యం చేసే ధీరునికి, సాధారణునివలెనే, గౌరవమూ లేదు అవమానమూ లేదు.

Verse 25

कृतं देहेन कर्मेदं न मया शुद्धरूपिणा । इति चिन्तानुरोधी यः कुर्वन्नपि करोति न ॥ १८-२५॥

ఈ కర్మ దేహముచేత చేయబడింది, శుద్ధస్వరూపుడనైన నాచేత కాదు అని చింతించువాడు, కర్మ చేయుచున్నట్టుండినను నిజముగా చేయడు.

Verse 26

अतद्वादीव कुरुते न भवेदपि बालिशः । जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान् संसरन्नपि शोभते ॥ १८-२६॥

జీవన్ముక్తుడు లోకవ్యవహారములో నిమగ్నుడై ఉన్నట్టుగా కనిపించినా బాలిశుడు కాదు; సుఖి, శ్రీమంతమైన జ్ఞాని సంసారమధ్యమునకూడా ప్రకాశిస్తాడు.

Verse 27

नानाविचारसुश्रान्तो धीरो विश्रान्तिमागतः । न कल्पते न जानाति न श‍ृणोति न पश्यति ॥ १८-२७॥

అనేక విచారములతో బాగా అలసి విశ్రాంతిని పొందిన ధీరుడు, సాధారణార్థములో ఇక కల్పించడు, తెలుసుకొనడు, వినడు, చూడడు.

Verse 28

असमाधेरविक्षेपान् न मुमुक्षुर्न चेतरः । निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्मैवास्ते महाशयः ॥ १८-२८॥

అతడు సమాధిలో బంధింపబడినవాడు కాదు, విక్షేపములోనూ కాదు; ముముక్షువూ కాదు, దానికి విరుద్ధుడూ కాదు. కల్పిత జగత్తును నిశ్చయముగా గ్రహించి మహాశయుడు బ్రహ్మముగానే నిలుస్తాడు.

Verse 29

यस्यान्तः स्यादहङ्कारो न करोति करोति सः । निरहङ्कारधीरेण न किञ्चिदकृतं कृतम् ॥ १८-२९॥

యావనిలో అంతరంగా అహంకారం ఉందో, అతడు చేయకపోయినా చేసినవాడే; నిరహంకార ధీరునికి మాత్రం అన్నీ చేసినట్టున్నా ఏమియు చేయబడినది కాదు.

Verse 30

नोद्विग्नं न च सन्तुष्टमकर्तृ स्पन्दवर्जितम् । निराशं गतसन्देहं चित्तं मुक्तस्य राजते ॥ १८-३०॥

ముక్తుని చిత్తం కలత చెందదు, సంతుష్టమని కూడా కాదు; అకర్తృత్వముతో, స్పందనరహితముగా, ఆశలేక, సందేహములు తొలగి తన మహిమలో ప్రకాశిస్తుంది.

Verse 31

निर्ध्यातुं चेष्टितुं वापि यच्चित्तं न प्रवर्तते । निर्निमित्तमिदं किन्तु निर्ध्यायेति विचेष्टते ॥ १८-३१॥

ఏ చిత్తము ధ్యానించుటకుగాని క్రియ చేయుటకుగాని ప్రవృత్తి చెందదో, అది ఎటువంటి निमిత్తము లేకుండానే ధ్యానించునట్టుగా స్వయంగా కొనసాగుతుంది.

Verse 32

तत्त्वं यथार्थमाकर्ण्य मन्दः प्राप्नोति मूढताम् । अथवा याति सङ्कोचममूढः कोऽपि मूढवत् ॥ १८-३२॥

తత్త్వమును యథార్థముగా వినగానే మందబుద్ధి వాడు మరింత మూఢత్వమును పొందుతాడు; అమూఢుడైన జ్ఞాని కొన్నిసార్లు అంతర్ముఖ సంకోచమునకు వెళ్లి మూఢునిలా కనిపిస్తాడు.

Verse 33

एकाग्रता निरोधो वा मूढैरभ्यस्यते भृशम् । धीराः कृत्यं न पश्यन्ति सुप्तवत्स्वपदे स्थिताः ॥ १८-३३॥

ఏకాగ్రత లేదా చిత్తనిరోధమును మూఢులు అత్యధికంగా అభ్యసిస్తారు; ధీరజ్ఞానులు నిద్రించువానిలా స్వపదములో నిలిచి చేయవలసినదేదియు చూడరు.

Verse 34

अप्रयत्नात् प्रयत्नाद् वा मूढो नाप्नोति निर्वृतिम् । तत्त्वनिश्चयमात्रेण प्राज्ञो भवति निर्वृतः ॥ १८-३४॥

ప్రయత్నముచేత అయినా, అప్రయత్నముచేత అయినా, మూఢుడు నిర్వృతిని పొందడు; తత్త్వనిశ్చయమాత్రముచేత ప్రజ్ఞుడు ముక్తుడై పరమశాంతుడవుతాడు.

Verse 35

शुद्धं बुद्धं प्रियं पूर्णं निष्प्रपञ्चं निरामयम् । आत्मानं तं न जानन्ति तत्राभ्यासपरा जनाः ॥ १८-३५॥

అభ్యాసములలోనే మునిగిపోయిన జనులు శుద్ధమైన, చైతన్యమయమైన, ప్రియమైన, పూర్ణమైన, నిష్ప్రపంచమైన, నిరామయమైన ఆ ఆత్మను గ్రహించరు.

Verse 36

नाप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढोऽभ्यासरूपिणा । धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः ॥ १८-३६॥

విమూఢుడు కర్మచేతనైనా అభ్యాసరూప సాధనచేతనైనా మోక్షాన్ని పొందడు; ధన్యుడు జ్ఞానమాత్రంతోనే ముక్తుడై అవిక్రియగా నిలుస్తాడు.

Verse 37

मूढो नाप्नोति तद् ब्रह्म यतो भवितुमिच्छति । अनिच्छन्नपि धीरो हि परब्रह्मस्वरूपभाक् ॥ १८-३७॥

మూఢుడు బ్రహ్మమవాలని కోరినప్పటికీ ఆ బ్రహ్మాన్ని పొందడు; ధీరుడు కోరకపోయినా సహజంగా పరబ్రహ్మస్వరూపభాగి అవుతాడు.

Verse 38

निराधारा ग्रहव्यग्रा मूढाः संसारपोषकाः । एतस्यानर्थमूलस्य मूलच्छेदः कृतो बुधैः ॥ १८-३८॥

ఆధారం లేని, పట్టుకోవాలనే ఆతురతలో ఉన్న మూఢులు సంసారాన్ని పోషిస్తారు; బుధులు ఈ అనర్థమూలమైన సంసారపు వేరును తెంచివేశారు.

Verse 39

न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुमिच्छति । धीरस्तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्तमानसः ॥ १८-३९॥

మూఢుడు శాంతిని పొందడు, ఎందుకంటే అతడు మనస్సును శమింపజేయాలనే ప్రయత్నంలోనే ఉంటాడు; ధీరుడు తత్త్వాన్ని నిశ్చయంగా గ్రహించి సర్వదా శాంతమనస్కుడై ఉంటాడు.

Verse 40

क्वात्मनो दर्शनं तस्य यद् दृष्टमवलम्बते । धीरास्तं तं न पश्यन्ति पश्यन्त्यात्मानमव्ययम् ॥ १८-४०॥

కనబడిన దానినే ఆధారంగా పట్టుకున్నవానికి ఆత్మదర్శనం ఎక్కడ? ధీరులు ఆ ఆ దృశ్యాలను చూడరు; వారు అవ్యయమైన ఆత్మనునే దర్శిస్తారు.

Verse 41

क्व निरोधो विमूढस्य यो निर्बन्धं करोति वै । स्वारामस्यैव धीरस्य सर्वदासावकृत्रिमः ॥ १८-४१॥

బలవంతంగా నియంత్రించాలనుకునే విమూఢునికి నిరోధం ఎక్కడ? స్వారాముడైన ధీరుని స్థితి సర్వదా సహజమూ అకృత్రిమమూ.

Verse 42

भावस्य भावकः कश्चिन् न किञ्चिद् भावकोपरः । उभयाभावकः कश्चिद् एवमेव निराकुलः ॥ १८-४२॥

ఎవరో భావాన్నే సత్యమని భావిస్తారు, ఇంకెవరో దానికి మించి ఏమీ లేదని అంటారు; మరొకరు భావాభావాల రెండింటినీ మాయగా తెలిసి యథాస్థితిగా నిరాకులుడై ఉంటాడు.

Verse 43

शुद्धमद्वयमात्मानं भावयन्ति कुबुद्धयः । न तु जानन्ति संमोहाद्यावज्जीवमनिर्वृताः ॥ १८-४३॥

కుబుద్ధులు శుద్ధమైన అద్వయ ఆత్మను ధ్యానిస్తారు; కాని సంమోహం వల్ల దానిని తెలుసుకోరు, జీవితాంతం అసంతృప్తులుగానే ఉంటారు.

Verse 44

मुमुक्षोर्बुद्धिरालम्बमन्तरेण न विद्यते । निरालम्बैव निष्कामा बुद्धिर्मुक्तस्य सर्वदा ॥ १८-४४॥

ముముక్షువు యొక్క బుద్ధి ఏదో ఒక ఆలంబన లేకుండా ఉండదు; కానీ ముక్తుని బుద్ధి సర్వదా నిరాలంబమూ నిష్కామమూ.

Verse 45

विषयद्वीपिनो वीक्ष्य चकिताः शरणार्थिनः । विशन्ति झटिति क्रोडं निरोधैकाग्रसिद्धये ॥ १८-४५॥

విషయరూప పులులను చూసి భయపడిన శరణార్థి సాధకులు, నిరోధైకాగ్ర సిద్ధి కోసం వెంటనే ఆశ్రయపు ఒడిలో ప్రవేశిస్తారు.

Verse 46

निर्वासनं हरिं दृष्ट्वा तूष्णीं विषयदन्तिनः । पलायन्ते न शक्तास्ते सेवन्ते कृतचाटवः ॥ १८-४६॥

వాసనలేని శుద్ధ సింహస్వరూప ధీరుని చూసి విషయరూప గజాలు నిశ్శబ్దంగా పారిపోతాయి; అధీనపరచలేక వినయపూర్వక చాటుకారులవలె సేవిస్తాయి.

Verse 47

न मुक्तिकारिकां धत्ते निःशङ्को युक्तमानसः । पश्यन् श‍ृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम् ॥ १८-४७॥

సంశయరహితుడై యుక్తమనస్కుడైన వాడు ముక్తి గురించిన ఆలోచనను ధరించడు; చూస్తూ, వింటూ, స్పృశిస్తూ, వాసన చూస్తూ, తింటూ సహజ సుఖంలో నిలుస్తాడు.

Verse 48

वस्तुश्रवणमात्रेण शुद्धबुद्धिर्निराकुलः । नैवाचारमनाचारमौदास्यं वा प्रपश्यति ॥ १८-४८॥

వస్తు తత్త్వాన్ని వినగానే శుద్ధబుద్ధి, నిరాకులుడైన వాడు ఆచారాన్ని గానీ అనాచారాన్ని గానీ ఔదాస్యాన్ని గానీ చూడడు; ఆ భేదాలన్నీ అతనికి అనర్థకాలు.

Verse 49

यदा यत्कर्तुमायाति तदा तत्कुरुते ऋजुः । शुभं वाप्यशुभं वापि तस्य चेष्टा हि बालवत् ॥ १८-४९॥

ఎప్పుడు ఏ కార్యం చేయవలసి వస్తుందో, అప్పుడు సూటిస్వరూపుడైన వాడు దానినే చేస్తాడు; అది శుభమైనా అశుభమైనా, అతని చేష్ట బాలునిలా సహజస్ఫూర్తితో ఉంటుంది.

Verse 50

स्वातन्त्र्यात्सुखमाप्नोति स्वातन्त्र्याल्लभते परम् । स्वातन्त्र्यान्निर्वृतिं गच्छेत्स्वातन्त्र्यात् परमं पदम् ॥ १८-५०॥

స్వాతంత్ర్యం వల్ల సుఖం లభిస్తుంది, స్వాతంత్ర్యం వల్ల పరమం పొందబడుతుంది; స్వాతంత్ర్యం వల్ల నిర్వృతి కలుగుతుంది, స్వాతంత్ర్యం వల్ల పరమపదం సిద్ధిస్తుంది.

Verse 51

अकर्तृत्वमभोक्तृत्वं स्वात्मनो मन्यते यदा । तदा क्षीणा भवन्त्येव समस्ताश्चित्तवृत्तयः ॥ १८-५१॥

తన స్వాత్మను అకర్తగా, అభోక్తగా గ్రహించినప్పుడు సమస్త చిత్తవృత్తులు నిశ్చయంగా క్షీణించి లయమవుతాయి.

Verse 52

उच्छृङ्खलाप्यकृतिका स्थितिर्धीरस्य राजते । न तु सस्पृहचित्तस्य शान्तिर्मूढस्य कृत्रिमा ॥ १८-५२॥

ధీరుని నియమరహితంగా కనిపించే సహజ, అకృత్రిమ స్థితి కూడా ప్రకాశిస్తుంది; కానీ స్పృహలతో నిండిన మూర్ఖుని కృత్రిమ శాంతి శోభించదు.

Verse 53

विलसन्ति महाभोगैर्विशन्ति गिरिगह्वरान् । निरस्तकल्पना धीरा अबद्धा मुक्तबुद्धयः ॥ १८-५३॥

కల్పనలన్నిటినీ విడిచిన, బంధనరహిత, ముక్తబుద్ధులైన ధీరులు ఎప్పుడో మహాభోగాల్లో విహరిస్తారు, ఎప్పుడో పర్వత గుహల్లో ప్రవేశిస్తారు.

Verse 54

श्रोत्रियं देवतां तीर्थमङ्गनां भूपतिं प्रियम् । दृष्ट्वा सम्पूज्य धीरस्य न कापि हृदि वासना ॥ १८-५४॥

శ్రోత్రియుని, దేవతను, తీర్థాన్ని, స్త్రీని, భూపతిని లేదా ప్రియుణ్ని చూసి పూజించినా ధీరుని హృదయంలో ఏ వాసన కూడా మిగలదు.

Verse 55

भृत्यैः पुत्रैः कलत्रैश्च दौहित्रैश्चापि गोत्रजैः । विहस्य धिक्कृतो योगी न याति विकृतिं मनाक् ॥ १८-५५॥

సేవకులు, కుమారులు, భార్యలు, మనుమలు, బంధువులు ఎగతాళి చేసి ధిక్కరించినా యోగి క్షణమాత్రమూ చలించడు.

Verse 56

सन्तुष्टोऽपि न सन्तुष्टः खिन्नोऽपि न च खिद्यते । तस्याश्चर्यदशां तां तां तादृशा एव जानते ॥ १८-५६॥

అతడు సంతృప్తుడై ఉన్నా సంతృప్తుడనిపించడు; దుఃఖితుడై ఉన్నా దుఃఖించడు. అతని ఆ ఆశ్చర్యస్థితులను అలాంటి జ్ఞానులే తెలుసుకుంటారు.

Verse 57

कर्तव्यतैव संसारो न तां पश्यन्ति सूरयः । शून्याकारा निराकारा निर्विकारा निरामयाः ॥ १८-५७॥

‘కర్తవ్యము’ అనే భావమే సంసారం; శూన్యాకారులు, నిరాకారులు, నిర్వికారులు, నిరామయులైన జ్ఞానులు దానిని చూడరు.

Verse 58

अकुर्वन्नपि सङ्क्षोभाद् व्यग्रः सर्वत्र मूढधीः । कुर्वन्नपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः ॥ १८-५८॥

మూఢబుద్ధి వాడు ఏమీ చేయకున్నా కలతచేత ఎక్కడైనా వ్యగ్రుడే; కానీ కుశలుడైన జ్ఞాని కర్తవ్యాలు చేస్తూనే నిరాకులుడై ఉంటాడు.

Verse 59

सुखमास्ते सुखं शेते सुखमायाति याति च । सुखं वक्ति सुखं भुङ्क्ते व्यवहारेऽपि शान्तधीः ॥ १८-५९॥

శాంతబుద్ధి గలవాడు వ్యవహారంలోనూ సుఖంగా కూర్చుంటాడు, సుఖంగా నిద్రిస్తాడు, సుఖంగా వచ్చి వెళ్తాడు, సుఖంగా మాట్లాడి భుజిస్తాడు.

Verse 60

स्वभावाद्यस्य नैवार्तिर्लोकवद् व्यवहारिणः । महाह्रद इवाक्षोभ्यो गतक्लेशः सुशोभते ॥ १८-६०॥

లోకులవలె వ్యవహరించుచున్నా స్వభావముగా ఆర్తి లేనివాడు, క్లేశరహితుడై మహా సరస్సువలె అక్షోభ్యుడై ప్రకాశిస్తాడు.

Verse 61

निवृत्तिरपि मूढस्य प्रवृत्ति रुपजायते । प्रवृत्तिरपि धीरस्य निवृत्तिफलभागिनी ॥ १८-६१॥

మూఢుని నివృత్తి కూడ ప్రవృత్తిగా మారుతుంది; ధీరజ్ఞాని ప్రవృత్తి కూడ నివృత్తి ఫలాన్ని పొందిస్తుంది.

Verse 62

परिग्रहेषु वैराग्यं प्रायो मूढस्य दृश्यते । देहे विगलिताशस्य क्व रागः क्व विरागता ॥ १८-६२॥

పరిగ్రహాలపట్ల వైరాగ్యం సాధారణంగా మూఢునిలో కనిపిస్తుంది; కానీ దేహాశలు కరిగిపోయినవాడికి రాగం ఎక్కడ, విరాగం ఎక్కడ?

Verse 63

भावनाभावनासक्ता दृष्टिर्मूढस्य सर्वदा । भाव्यभावनया सा तु स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी ॥ १८-६३॥

మూఢుని దృష్టి ఎల్లప్పుడూ భావనాభావనలపట్ల ఆసక్తిగా ఉంటుంది; స్వస్థుడైన జ్ఞానిలో భావ్యభావనచేత అది అదృష్టిరూపమవుతుంది.

Verse 64

सर्वारम्भेषु निष्कामो यश्चरेद् बालवन् मुनिः । न लेपस्तस्य शुद्धस्य क्रियमाणेऽपि कर्मणि ॥ १८-६४॥

సర్వారంభాలలో నిష్కాముడై బాలునిలా ప్రవర్తించే మునికి, శుద్ధస్వరూపుడైన అతనికి, కర్మలు జరిగినా లేపము ఉండదు.

Verse 65

स एव धन्य आत्मज्ञः सर्वभावेषु यः समः । पश्यन् श‍ृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्निस्तर्षमानसः ॥ १८-६५॥

అన్ని స్థితులలో సమభావంతో నిలిచే ఆత్మజ్ఞాని ధన్యుడు; చూస్తూ, వింటూ, తాకుతూ, వాసన చూస్తూ, భుజించుచున్నా అతని మనస్సు తృష్ణలేని దానై ఉంటుంది.

Verse 66

क्व संसारः क्व चाभासः क्व साध्यं क्व च साधनम् । आकाशस्येव धीरस्य निर्विकल्पस्य सर्वदा ॥ १८-६६॥

ఆకాశమువలె ఎల్లప్పుడూ నిర్వికల్పుడైన ధీరునికి సంసారం ఎక్కడ, ఆభాసం ఎక్కడ, సాధ్యం ఎక్కడ, సాధనం ఎక్కడ?

Verse 67

स जयत्यर्थसंन्यासी पूर्णस्वरसविग्रहः । अकृत्रिमोऽनवच्छिन्ने समाधिर्यस्य वर्तते ॥ १८-६७॥

సర్వ ప్రయోజనాలను సన్యసించినవాడు, స్వభావపూర్ణ రసమూర్తి అయినవాడు, అకృత్రిమమైన అవిచ్ఛిన్న సమాధి యందు నిత్యం నిలిచినవాడే విజేత.

Verse 68

बहुनात्र किमुक्तेन ज्ञाततत्त्वो महाशयः । भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी सदा सर्वत्र नीरसः ॥ १८-६८॥

ఇక్కడ ఎక్కువగా చెప్పుటకు ఏముంది? తత్త్వాన్ని తెలిసిన మహాశయుడు భోగమోక్షాల ఆకాంక్షలేక సదా సర్వత్ర అనాసక్తుడై ఉంటాడు.

Verse 69

महदादि जगद्द्वैतं नाममात्रविजृम्भितम् । विहाय शुद्धबोधस्य किं कृत्यमवशिष्यते ॥ १८-६९॥

మహత్తత్వం మొదలైన ఈ ద్వైతజగత్తు నామమాత్ర విస్తరణమే; దానిని విడిచిన శుద్ధబోధస్వరూపునికి ఇంకేమి కర్తవ్యం మిగులుతుంది?

Verse 70

भ्रमभूतमिदं सर्वं किञ्चिन्नास्तीति निश्चयी । अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः स्वभावेनैव शाम्यति ॥ १८-७०॥

ఇది అంతా భ్రమమాత్రమని, నిజంగా ఏదీ లేదని నిశ్చయించినవాడు, శుద్ధమైన అలక్ష్య స్ఫురణస్వరూపుడై సహజంగానే శాంతిస్తాడు.

Verse 71

शुद्धस्फुरणरूपस्य दृश्यभावमपश्यतः । क्व विधिः क्व च वैराग्यं क्व त्यागः क्व शमोऽपि वा ॥ १८-७१॥

శుద్ధ స్ఫురణస్వరూపుడై దృశ్యభావాన్ని చూడనివానికి విధి ఎక్కడ, వైరాగ్యం ఎక్కడ, త్యాగం ఎక్కడ, శమమూ ఎక్కడ?

Verse 72

स्फुरतोऽनन्तरूपेण प्रकृतिं च न पश्यतः । क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः क्व हर्षः क्व विषादिता ॥ १८-७२॥

అనంతరూపంగా స్ఫురిస్తూ ప్రకృతిని చూడనివానికి బంధం ఎక్కడ, మోక్షం ఎక్కడ, హర్షం ఎక్కడ, విషాదం ఎక్కడ?

Verse 73

बुद्धिपर्यन्तसंसारे मायामात्रं विवर्तते । निर्ममो निरहङ्कारो निष्कामः शोभते बुधः ॥ १८-७३॥

బుద్ధి పరిమితిలోనే ఉన్న ఈ సంసారంలో మాయ మాత్రమే వివర్తిస్తుంది; నిర్మముడు, నిరహంకారుడు, నిష్కాముడైన బుధుడు ప్రకాశిస్తాడు.

Verse 74

अक्षयं गतसन्तापमात्मानं पश्यतो मुनेः । क्व विद्या च क्व वा विश्वं क्व देहोऽहं ममेति वा ॥ १८-७४॥

అక్షయమై సంతాపరహితమైన ఆత్మను దర్శించే మునికి విద్య ఎక్కడ, విశ్వం ఎక్కడ, దేహం ఎక్కడ, అహం-మమ భావం ఎక్కడ?

Verse 75

निरोधादीनि कर्माणि जहाति जडधीर्यदि । मनोरथान् प्रलापांश्च कर्तुमाप्नोत्यतत्क्षणात् ॥ १८-७५॥

జడబుద్ధి గలవాడు నిరోధాది కర్మలను విడిచిపెడితే, వెంటనే మనోరథాలు మరియు వ్యర్థ ప్రలాపాలలో పడిపోతాడు.

Verse 76

मन्दः श्रुत्वापि तद्वस्तु न जहाति विमूढताम् । निर्विकल्पो बहिर्यत्नादन्तर्विषयलालसः ॥ १८-७६॥

మందబుద్ధి ఆ పరమ వస్తువును విన్నప్పటికీ మోహాన్ని విడువడు; బయటకు నిర్వికల్పుడిలా కనిపించినా, లోపల విషయాల లాలసతో నిండి ఉంటాడు.

Verse 77

ज्ञानाद् गलितकर्मा यो लोकदृष्ट्यापि कर्मकृत् । नाप्नोत्यवसरं कर्तुं वक्तुमेव न किञ्चन ॥ १८-७७॥

జ్ఞానంతో ఎవరి కర్మలు కరిగిపోయాయో, అతడు లోకదృష్టికి కర్మచేస్తున్నట్లు కనిపించినా, చేయడానికి లేదా చెప్పడానికి ఏ అవకాశమూ పొందడు.

Verse 78

क्व तमः क्व प्रकाशो वा हानं क्व च न किञ्चन । निर्विकारस्य धीरस्य निरातङ्कस्य सर्वदा ॥ १८-७८॥

ఎల్లప్పుడూ నిర్వికారుడూ నిర్భయుడూ అయిన ధీరునికి చీకటి ఎక్కడ, వెలుగు ఎక్కడ; త్యాగం ఎక్కడ, అత్యాగం ఎక్కడ—ఏదీ లేదు.

Verse 79

क्व धैर्यं क्व विवेकित्वं क्व निरातङ्कतापि वा । अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य योगिनः ॥ १८-७९॥

య whose స్వభావం అనిర్వచనీయము, నిఃస్వభావుడైన యోగికి ధైర్యం ఎక్కడ, వివేకం ఎక్కడ, నిర్భయత కూడా ఎక్కడ.

Verse 80

न स्वर्गो नैव नरको जीवन्मुक्तिर्न चैव हि । बहुनात्र किमुक्तेन योगदृष्ट्या न किञ्चन ॥ १८-८०॥

స్వర్గం లేదు, నరకం లేదు, జీవన్ముక్తి కూడా లేదు; ఇక ఎక్కువగా ఏమి చెప్పాలి, యోగదృష్టిలో ఏదీ లేదు.

Verse 81

नैव प्रार्थयते लाभं नालाभेनानुशोचति । धीरस्य शीतलं चित्तममृतेनैव पूरितम् ॥ १८-८१॥

ధీరుడు లాభాన్ని కోరడు, అలాభం వల్ల శోకించడు; అతని శీతలమైన చిత్తం అమృతమయ ఆనందంతో నిండియుంటుంది.

Verse 82

न शान्तं स्तौति निष्कामो न दुष्टमपि निन्दति । समदुःखसुखस्तृप्तः किञ्चित् कृत्यं न पश्यति ॥ १८-८२॥

నిష్కాముడు శాంతుడిని స్తుతించడు, దుష్టుడిని కూడా నిందించడు; దుఃఖసుఖాలలో సముడై తృప్తుడై, చేయవలసినదేదీ చూడడు.

Verse 83

धीरो न द्वेष्टि संसारमात्मानं न दिदृक्षति । हर्षामर्षविनिर्मुक्तो न मृतो न च जीवति ॥ १८-८३॥

ధీరుడు సంసారాన్ని ద్వేషించడు, ఆత్మను చూడాలనే కోరిక కూడా కలిగించడు; హర్షామర్షాల నుండి విముక్తుడై, అతడు చనిపోయినవాడు కాదు, జీవించేవాడూ కాదు.

Verse 84

निःस्नेहः पुत्रदारादौ निष्कामो विषयेषु च । निश्चिन्तः स्वशरीरेऽपि निराशः शोभते बुधः ॥ १८-८४॥

పుత్రదారాదులపై ఆసక్తిలేని, విషయాలలో నిష్కాముడైన, స్వశరీరంపట్ల కూడా నిశ్చింతుడైన, నిరాశుడైన బుధుడు ప్రకాశిస్తాడు.

Verse 85

तुष्टिः सर्वत्र धीरस्य यथापतितवर्तिनः । स्वच्छन्दं चरतो देशान् यत्रस्तमितशायिनः ॥ १८-८५॥

యథాప్రాప్తాన్ని స్వీకరించే ధీరుడు ఎక్కడైనా సంతుష్టుడై ఉంటాడు; దేశదేశాలకు స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తూ, రాత్రి ఎక్కడ పడితే అక్కడే విశ్రాంతి తీసుకుంటాడు.

Verse 86

पततूदेतु वा देहो नास्य चिन्ता महात्मनः । स्वभावभूमिविश्रान्तिविस्मृताशेषसंसृतेः ॥ १८-८६॥

దేహం పడిపోవచ్చు లేదా లేవచ్చు; ఆ మహాత్మునికి దాని గురించి చింత లేదు. స్వస్వరూపభూమిలో విశ్రాంతి పొందినవాడు సమస్త సంసారాన్ని మరచిపోయాడు.

Verse 87

अकिञ्चनः कामचारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः । असक्तः सर्वभावेषु केवलो रमते बुधः ॥ १८-८७॥

జ్ఞాని అకించనుడు, స్వేచ్ఛగా ప్రవర్తించేవాడు, ద్వంద్వాలకూ సందేహాలకూ అతీతుడు; సమస్త భావాలపై ఆసక్తిలేక ఒంటరిగా ఆత్మలో రమిస్తాడు.

Verse 88

निर्ममः शोभते धीरः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । सुभिन्नहृदयग्रन्थिर्विनिर्धूतरजस्तमः ॥ १८-८८॥

నిర్మముడైన ధీరుడు మట్టి, రాయి, బంగారాన్ని సమంగా చూసి ప్రకాశిస్తాడు; అతని హృదయగ్రంథి తెగిపోయింది, రజస్సు-తమస్సు తొలగిపోయాయి.

Verse 89

सर्वत्रानवधानस्य न किञ्चिद् वासना हृदि । मुक्तात्मनो वितृप्तस्य तुलना केन जायते ॥ १८-८९॥

ముక్తాత్ముడై సంపూర్ణ తృప్తుడైనవాడు, ఎక్కడా ఆసక్తి పెట్టని వాడు, హృదయంలో వాసనలేనివాడు—అతనికి ఎవరిటో పోలిక ఉంటుంది?

Verse 90

जानन्नपि न जानाति पश्यन्नपि न पश्यति । ब्रुवन्न् अपि न च ब्रूते कोऽन्यो निर्वासनादृते ॥ १८-९०॥

అతడు తెలిసినా తెలియనట్టున్నాడు, చూసినా చూడనట్టున్నాడు, మాట్లాడినా మాట్లాడనట్టున్నాడు; వాసనలేనివాడిని తప్ప మరెవరు ఇలా ఉండగలరు?

Verse 91

भिक्षुर्वा भूपतिर्वापि यो निष्कामः स शोभते । भावेषु गलिता यस्य शोभनाशोभना मतिः ॥ १८-९१॥

అతడు భిక్షువైనా భూపతైనా, నిష్కాముడైతే ప్రకాశిస్తాడు; యావరి భావాలలో శుభాశుభ బుద్ధి కరిగిపోయిందో అతడే శోభిస్తాడు.

Verse 92

क्व स्वाच्छन्द्यं क्व सङ्कोचः क्व वा तत्त्वविनिश्चयः । निर्व्याजार्जवभूतस्य चरितार्थस्य योगिनः ॥ १८-९२॥

నిష్కపట సారల్యస్వరూపుడై కృతార్థుడైన యోగికి స్వేచ్ఛ ఎక్కడ, సంకోచం ఎక్కడ, తత్త్వనిశ్చయం ఎక్కడ?

Verse 93

आत्मविश्रान्तितृप्तेन निराशेन गतार्तिना । अन्तर्यदनुभूयेत तत् कथं कस्य कथ्यते ॥ १८-९३॥

ఆత్మవిశ్రాంతితో తృప్తుడై, ఆశలేనివాడై, దుఃఖరహితుడైనవాడి అంతరంలో అనుభవమయ్యేది—దాన్ని ఎలా, ఎవరికీ చెప్పగలం?

Verse 94

सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्नेऽपि शयितो न च । जागरेऽपि न जागर्ति धीरस्तृप्तः पदे पदे ॥ १८-९४॥

ధీరుడు అడుగడుగునా తృప్తుడే; నిద్రించినా సుషుప్తిలో లేడు, స్వప్నంలో ఉన్నా స్వప్నించడు, జాగరణలో ఉన్నా జాగరించడు.

Verse 95

ज्ञः सचिन्तोऽपि निश्चिन्तः सेन्द्रियोऽपि निरिन्द्रियः । सुबुद्धिरपि निर्बुद्धिः साहङ्कारोऽनहङ्कृतिः ॥ १८-९५॥

జ్ఞాని చింతలో ఉన్నట్టైనా నిశ్చింతుడు; ఇంద్రియాలు ఉన్నట్టైనా నిరింద్రియుడు. సుబుద్ధి కలవాడైనట్టైనా బుద్ధికి అతీతుడు; అహంకారం ఉన్నట్టైనా అహంకారరహితుడు.

Verse 96

न सुखी न च वा दुःखी न विरक्तो न सङ्गवान् । न मुमुक्षुर्न वा मुक्ता न किञ्चिन्न च किञ्चन ॥ १८-९६॥

అతడు సుఖి కాదు, దుఃఖి కాదు; విరక్తుడు కాదు, ఆసక్తుడూ కాదు. ముముక్షువు కాదు, ముక్తుడూ కాదు; ఏదో ఒకటి కాదు, ఏమీ కాదనికూడా కాదు.

Verse 97

विक्षेपेऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान् । जाड्येऽपि न जडो धन्यः पाण्डित्येऽपि न पण्डितः ॥ १८-९७॥

విక్షేపంలోనూ అతడు విక్షిప్తుడు కాదు; సమాధిలోనూ సమాధిమంతుడు కాదు. జడత్వంలోనూ జడుడు కాదు; ధన్యుడు, పాండిత్యంలోనూ పండితుడు కాదు.

Verse 98

मुक्तो यथास्थितिस्वस्थः कृतकर्तव्यनिर्वृतः । समः सर्वत्र वैतृष्ण्यान्न स्मरत्यकृतं कृतम् ॥ १८-९८॥

ముక్తుడు యథాస్థితిలోనే స్వస్థుడై, కర్తవ్యము పూర్తైన తృప్తితో నిలుస్తాడు. తృష్ణారాహిత్యంతో సమస్తంలో సముడై, చేసినదీ చేయనిదీ స్మరించడు.

Verse 99

न प्रीयते वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यति । नैवोद्विजति मरणे जीवने नाभिनन्दति ॥ १८-९९॥

వందింపబడినప్పుడు అతడు ఆనందించడు; నిందింపబడినప్పుడు కోపించడు. మరణంలో కలవరపడడు; జీవితాన్ని కూడా ఉల్లాసంగా ఆహ్వానించడు.

Verse 100

न धावति जनाकीर्णं नारण्यमुपशान्तधीः । यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते ॥ १८-१००॥

ఉపశాంత బుద్ధి గలవాడు జనసమూహం వైపు పరుగెత్తడు, అరణ్యానికి పారిపోడు. ఎక్కడైనా, ఎలాగైనా, సమభావంతో స్థిరంగా నిలుస్తాడు.