Sutra 13
Devanagari script
द्रव्यहस्तिवनभोगयोर्द्रव्यवनभोगः सर्वकर्मणां योनिः प्रभूतनिधानक्षमश्च विपरीतो हस्तिवनभोगः इत्याचार्याः ॥ कZ_०७.११.१३ ॥
Transliteration
dravyahastivanabhogayor dravyavanabhogaḥ sarvakarmaṇāṃ yoniḥ prabhūtanidhānakṣamaś ca viparīto hastivanabhogaḥ ity ācāryāḥ
Translation
ద్రవ్య-అరణ్య ఆదాయం మరియు ఏనుగు-అరణ్య ఆదాయం మధ్య: ద్రవ్య-అరణ్య ఆదాయం అన్ని కార్యాలకు మూలం, విస్తార నిల్వలను నిలబెట్టగలదు; ఏనుగు-అరణ్య ఆదాయం దీనికి విరుద్ధం—అని ఆచార్యులు చెబుతారు.
Word by Word
द्रव्यwealth; treasury resources
द्रव्य:
TypeNoun
Rootद्रव्य
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)
हस्तिelephant (resource/force)
हस्ति:
TypeNoun
Rootहस्तिन्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)
वनforest
वन:
TypeNoun
Rootवन
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)
भोगयोःof (the two) enjoyments/uses
भोगयोः:
TypeNoun
Rootभोग
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी/सप्तमी द्विवचन (यहाँ षष्ठी द्विवचन)
द्रव्यवनभोगःthe benefit/revenue from wealth and forests
द्रव्यवनभोगः:
TypeNoun
Rootभोग (समासान्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; समास: द्रव्य-वन-भोग (द्रव्यस्य वनस्य च भोगः / द्रव्यवनयोर्भोगः)
सर्वकर्मणाम्of all actions/operations
सर्वकर्मणाम्:
TypeNoun
Rootकर्मन्
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी बहुवचन
योनिःsource; origin
योनिः:
TypeNoun
Rootयोनि
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
प्रभूतabundant
प्रभूत:
TypeAdjective
Rootप्रभूत
Formविशेषण (समासपूर्वपद)
निधानstore; reserve
निधान:
TypeNoun
Rootनिधान
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)
क्षमःcapable
क्षमः:
TypeAdjective
Rootक्षम
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; (समासान्त विशेषण)
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चय अव्यय
विपरीतःopposite; contrary
विपरीतः:
TypeAdjective
Rootविपरीत
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
हस्तिवनभोगःthe benefit/revenue from elephants and forests
हस्तिवनभोगः:
TypeNoun
Rootभोग (समासान्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; समास: हस्ति-वन-भोग (हस्तिनां वनस्य च भोगः / हस्तिवनयोर्भोगः)
इतिthus; as follows
इति:
TypeParticle
Rootइति
Formउद्धरण/समाप्त्यर्थक अव्यय
आचार्याःthe teachers (authorities)
आचार्याः:
TypeNoun
Rootआचार्य
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन
Entities Mentioned
M
materials forest (dravyavana)E
elephant forest (hastivana)R
reserves/stock (nidhāna)FAQs
Because it supplies inputs for virtually all state projects (construction, tools, transport materials) and supports stockpiling, strengthening long-term capacity.
That it is less broadly enabling: elephants are valuable but specialized, cost-intensive, and not a universal input for all administrative works.