Sutra 42
Devanagari script
हस्त्यश्वयोर्विशेषः कुलं जातिः सत्त्वं वयःस्थता प्राणो वर्ष्म जवस्तेजः शिल्पं स्तैर्यमुदग्रता विधेयत्वं सुव्यञ्जनाचारतेति ॥ कZ_१०.५.४२ ॥
Transliteration
hastyaśvayor viśeṣaḥ kulaṃ jātiḥ sattvaṃ vayaḥsthatā prāṇo varṣma javas tejaḥ śilpaṃ stairyam udagratā vidheyatvaṃ suvyañjanācārateti
Translation
హస్తులు, అశ్వాల ప్రత్యేక లక్షణాలు—కులం, జాతి, సత్త్వం (స్వభావం/ఉత్సాహం), వయస్సు పరిపక్వత, ప్రాణశక్తి, దేహ నిర్మాణం, వేగం, తేజస్సు, శిక్షణ-నైపుణ్యం, స్థైర్యం, ఉదగ్రత (ఉన్నత ధైర్యం), విధేయత్వం (ఆజ్ఞాపాలన), మరియు మంచి నడక, సదాచారం।
Word by Word
हस्ति-अश्वयोःof elephants and horses
हस्ति-अश्वयोः:
TypeNoun
Rootहस्तिन्; अश्व
Formषष्ठी-द्विवचनम् (समाहार-द्वन्द्वः/इतरेतर-द्वन्द्वः); ‘हस्ति’ पुं, ‘अश्व’ पुं
विशेषःthe distinguishing features (criteria)
विशेषः:
TypeNoun
Rootविशेष
Formप्रथमा-एकवचनम्, पुं
कुलम्lineage
कुलम्:
TypeNoun
Rootकुल
Formप्रथमा-एकवचनम्, नपुं
जातिःbreed/type
जातिः:
TypeNoun
Rootजाति
Formप्रथमा-एकवचनम्, स्त्री
सत्त्वम्vigour/temperament
सत्त्वम्:
TypeNoun
Rootसत्त्व
Formप्रथमा-एकवचनम्, नपुं
वयः-स्थताmaturity/age-condition
वयः-स्थता:
TypeNoun
Rootवयस्; स्थ
Formप्रथमा-एकवचनम्, स्त्री; षष्ठी-तत्पुरुषः (‘वयसः स्थता’ = आयु-स्थितिः)
प्राणःvitality (life-breath)
प्राणः:
TypeNoun
Rootप्राण
Formप्रथमा-एकवचनम्, पुं
वर्ष्मbody/build
वर्ष्म:
TypeNoun
Rootवर्ष्मन्
Formप्रथमा-एकवचनम्, नपुं (वर्ष्मन्-शब्दस्य रूपम्)
जवःspeed
जवः:
TypeNoun
Rootजव
Formप्रथमा-एकवचनम्, पुं
तेजःenergy/brilliance
तेजः:
TypeNoun
Rootतेजस्
Formप्रथमा-एकवचनम्, नपुं
शिल्पम्skill/training
शिल्पम्:
TypeNoun
Rootशिल्प
Formप्रथमा-एकवचनम्, नपुं
स्तैर्यम्steadiness
स्तैर्यम्:
TypeNoun
Rootस्थैर्य
Formप्रथमा-एकवचनम्, नपुं
उदग्रताhigh-spiritedness
उदग्रता:
TypeNoun
Rootउदग्रता
Formप्रथमा-एकवचनम्, स्त्री
विधेयत्वम्obedience/tractability
विधेयत्वम्:
TypeNoun
Rootविधेयत्व
Formप्रथमा-एकवचनम्, नपुं (भाव-प्रत्ययः -त्व)
सु-व्यञ्जन-आचारताgood indications and conduct
सु-व्यञ्जन-आचारता:
TypeNoun
Rootसु; व्यञ्जन; आचारता
Formप्रथमा-एकवचनम्, स्त्री; उपपद/कर्मधारय-समासः: ‘सु’ (उपसर्ग/अव्यय) + ‘व्यञ्जन’ (लक्षण/चिह्न) + ‘आचारता’ (आचार-भावः)
इतिthus (end of enumeration)
इति:
TypeParticle
Rootइति
Formअव्यय; उक्त-समाप्ति-सूचक
Entities Mentioned
E
elephantsH
horsesFAQs
As an inspection checklist for acquisition and periodic review—rejecting animals that fail in obedience, stamina, or steadiness even if they have good lineage or size.